Галигын тухайд

[bayanzul lodoysamba]

Сайн байцгаана уу?

Сүүлийн хэдэн хоног фонт, тексттэй нилээд ноцолдож нилээдгүй олон асуудалтай
тулгарлаа. Хэлнийхнээс дараах хэдэн зүйлсийг тодруулмаар байна. Учралаас хариу
хүлээж байна.

Ихэнх асуулт маань галигтай холбоотой байгаа тул хэлэлцүүлгийн сэдвийг ингэж
өөрчиллөө. Эхний хэдэн асуулт маань
http://www.babelstone.co.uk/Test/Mongolian.html дээрх жишээ тексттэй холбоотой
тул 1-7 асуултыг уншихдаа дээрх хуудасны эхэнд байгаа эх зургыг үзнэ үү.

Жишээ тексттэй холбоотой асуултууд: Энэ текстийг фонтын алдаа шалгахдаа хэрэглэж
байгаа болохоор бүх зүйлийг алдаа мадаггүй, эргэлзээгүй болгох хэрэгтэй байна.
Би өөрөө яг хэлний хүн биш болохоор баттай мэддэггүй, эргэлзээд байна.
Я.Цэвэлийн толиноос давхар харж байгаа боловч, уг текст маань эх эртний
хэллэгтэй тул орчин цагын тольтой зөрөх тал байж магад гэж үзээд дахин нягтлахыг
хүслээ...

1. (5-р мөр) zayaɣ-a-tu => Г үсэг цэггүй бичсэн байна, бодвол алдаа байх.
галиг/юникод дээр засаж зөв оруулсан байна.

2. (11-р мөр) asaɣbasu => asaɣubasu, асуух

3. (12-р мөр) toɣoluɣsan -> ийм үг алга, тоолох=toɣalqu, тоглох=toɣlaqu,
туулах=taɣulqu, дуулах=daɣulqu, дооглох=doɣokilaqu

4. (14-р мөр) qomsadqu -> qomsaduqu, хомсдох

5. (15-р мөр) мэргэн => энэ бодвол алдсан байх, эсвэл өөр үг байж болох юм.
галиг/юникод дээр засаж зөв оруулсан байна.

6. (8-р мөр) сонсдагсан-а => -а гэж дагавар... үйлт нэрийн, эсвэл нөхцөл үйлийн
дагавар болвуу, яг ямар дагавар болохыг оноож мэддэггүй.

7. (8-р мөр) balɣasun-dakin => dakin/дахин(үгийн дунд ордог Д-р эхлэнэ) гэдгийг
юу гэж авбал зохилтой вэ? тусдаа үг үү, эсвэл нөхцөл үү? Тусдаа үг бол "балгас"
гэж бичээд зай аваад "дахин" гэж бичнэ. Хэрэв нөхцөл бол зайн оронд NNBS
бичигдээд, өмнөх үгтэйгээ хамт нэг үг болно.

Энэ асуудлыг сул үгнүүд дээр мөн тодруулж авмаар байна.
- Батлах сул үг: даа, дээ (үгийн дунд орсон Д-р эхлэнэ)
- Асуух сул үг: уу, үү (гэдэсээр эхлэнэ)
- Хүч нэмэгдүүлэх сул үг: л (үгийн дунд орсон хэлбэрээр эхлэнэ?)
- Эргэлзэх сул үг: буй за(нум+орхиц)
- Зөвшөөрөх сул үг: за(үгийн эхэнд ордог хэлбэрээ авна)

Сул ҮГ гэсэн болохоор тусдаа үг гэж үзээд өмнөх үгийн ард зай аваад бичих байх
гэж бодож байгаа ч, нөхцөлүүдтэй адил зарим нэг нь үгийн дунд ордог хэлбэрээр
бичигдэж байгаа тул эргэлзээ төрлөө. Эсвэл заримыг нь нөхцөл шиг, заримыг нь
тусад нь үг шиг гэж ангилах ёстой юу? Дараа нь хэлний боловсруулалт хийх
программ хангамжтай уялдаатай байхын тулд юу гэж авах ёстой вэ?

Жишээ тескттэй холбоогүй асуултууд:
8. Гуравдугаар биеийн хамаатуулахийн нөхцөл -ни. Н үсэг титэм байхуу? шүд
байхуу?

Монгол бичгийн дармал болон бичмэл хэлбэрүүд ялгаатай болохоор бас эргэлзээд
байна. Хэвлэмэл номон дээр шүд+нум байдаг санагдана. Гар бичмэлд титэмээр байдаг
уу? Бид фонт хийхдээ дармал, бичмэл үсгийн фонт гэж цаашид ялгах хэрэгтэй юу?

9. далай, ой гэх мэт дэвсгэр Й-р төгссөн үгнүүдийг хай сайгүй "oi, dalai" гэж
галигласан харагдана. Зүй нь "oy, dalay" гэж галиглах ёстой санагдана.

10. Х/Г үсгүүдийг алиугаар нь унших/галиглах вэ гэж?
(5-р мөр) "өгөөд" гэсэн үгийг яаж галиглах ёстой вэ? öggüged(өггүгэд),
ögküged(өгхүгэд)?
мөн “чийг” гэсэн үг байна. ᠴᠢᠭᠢᠭ “чигиг” гэхээр нэг л сонсголгүй сонсогдох юм,
“чихиг” гэж уншдаг шиг санагдаад? галиг нь čigig᠌, эсвэл čikig᠌?

11. Үгийн эхэн, эхэн үед орсон Ө/Ү үсгийг юу гэж галиглах вэ? Үүнд ямар нэг зүй
тогтол байгаа юу, орчин цагын монгол хэлэнд тааруулж галигладаг уу?
- Мөрэн, Мүрэн
- Нөхүд, Нүхүд
- Өхин, Үхин

Хүндэтгэсэн,
-baynaa

[Bayarhuu Amar]

Нөхдийн амарыг эрье.

За даа, би ер нь өлсгөлөн зарлий шүү, айн. /аймар сүрдүүлсэн шүү, айгаарай/

11. Үгийн эхэн, эхэн үед орсон Ө/Ү үсгийг юу гэж галиглах вэ? Үүнд ямар нэг зүй
тогтол байгаа юу, орчин цагын монгол хэлэнд тааруулж галигладаг уу?
- Мөрэн, Мүрэн
- Нөхүд, Нүхүд
- Өхин, Үхин

Би та нарт хэлээд байгаа шүү дээ.
Аливаа хэлэнд үсэг гэж бий, авиа гэж бий. Энэ хоёрыг ялгаж салгах хэрэгтэй. Жишээ нь англи хэлэнд U /ю/ үсэг гэж байдаг, энэ үсэг Ю, У, А гэсэн авиануудтай. /TUBE, URBAN, SUN/

Жаахан бүдүүлэг тайлбар хэлэхэд, ижилхэн дүрсэлдэг олон авиануудыг нийтэд нь нэг үсэг гэдэг.

Өөрөөр хэлбэл, монгол бичигт Ө,Ү гэж тусдаа үсэг бол байхгүй, Ө,Ү гэж авиа бол бий. Яг энэ шалтгаанаар 3 гийгүүлэгч 2, 2 авиатай байгаа. /ЖЗ, ЦЧ, ДТ-г хэлж байгаа/

Учрал бичсэн байлуу даа?
Эрт цагийн монгол хэл 8 эгшигтэй байсан гэсэн судалгаа байдаг гэж ?? Миний бодлоор тэр судлагааг хийсэн судлаач нь орос хүн байсан бол уу. Оросууд л мурской род, женский род гээд байдаг биз дээ? /зөв бичсэн үү?/
Тэрэнтэйгээ ойртуулах гээд, таахад, Орос, Монгол улс хэл нэгтэй ард түмэн энэ тэр гэсэн коммунист үзэл баримтлалаараа л тиймэрхүү судалгаа хийгээ байлгүй дээ. Тэрнээс биш эрт цагийн монголчууд үг, өгүүлбэрээ эр эм гээд ялгаад суудаг завтай /хийх ажилгүй?/ ард түмэн биш шүү дээ. Мал хуй, дайн дажин гээд өчнөөн асуудал байхад юун эр эм үг, үсэг ялгаж суух вэ? айн?

Би дахиад л нөгөө бүдүүлэг тайлбараа хэлье, ижилхэн дүрслэгддэг /тэмдэглэгддэг/ авиануудын нийлбэрийг нэг үсэг гэдгийн. Нэг үсгийг олон янзаар кодлоод байх шаардлага юу ч байхгүй. Монгол бичиг 5 эгшиг үсэгтэй, 12+9 гийгүүлэгч үсэгтэй.



--
Bayarhuu Amar
  +(976) 9111-3131
  in...@bayarhuu.com
  www.bayarhuu.com

[Almas]

Урд нь уг нь жишээ аваад бичсэн. Нэгнийхээ цаг гаргаад бичсэн зүйлийг "тоогоод" уншчихаж байвал уг нь дахин дахин нэг зүйлээ давтах хэрэггүй болох...

Бид цаасан дээр хэрхэн хэвлэгдэх талаар яриагүй, Тооцоолуурт Монгол бичгийг дүрслэх талаар ярилцаж байгаа. Тэгэхээр үүний цаана зөвхөн харагдахаас гадна цаашид хийгдэх хөрвүүлэх болон таних, текстийг автоматаар боловсруулах, алдаа шалгах програмууд хамт ойлгогдоно гэсэн үг. Гэтэл унага, оноо (алдаа оноо) гэдэг хоёр ижилхэн бичигдээд өөр өөрөөр уншигддаг, өөр авиагаар дуудагддаг үгсийг нэг кодоор кодлоод биччихвэл тооцоолуур маань таньж хөрвүүлж, алдаа зөв засаж чадахгүй болох юм л даа.
Жишээ нь алдаа оноо гэдгийн оноог онуга гэсэн байтал Англиар foal гээд хөрвүүлээд байж болохгүй биз дээ?

Тиймээс л авиагаар ялгаж уншдагаараа тооцоолуурт дүрсэлж өгөх хэрэгтэй болоод байгаа хэрэг. Бас хүүхдүүддээ заахдаа ч үүнийг у ч гэж уншина о ч гэж уншина аа гээд заагаад байдаг хэрэг юм л даа...

Тэгэхээр би бол таны эсрэг байр суурьтай байна. Компьютерт дүрслэх маань дан ганц хэвлэж цаас эсвэл дэлгэцэн дээр гаргахыг хэлээд байгаа биш юм л даа. Тиймээс л ийм их ажил болж, үсэг бүрийг тусад нь авиагаар салгаад буй хэрэг юм.

--
Танд хасагдах болон бусад тусламж хэрэгтэй бол http://groups.google.com/group/mongol-bichgee-sergeeye/ хаягаар бүлгэмийн хуудас руу орж Хуудас хэсгээс Шинэ гишүүдэд зориулсан бичлэг рүү орж авна уу.

[Bayarhuu Amar]

Хэй, алмасхан минь...

Би та нарын энэ жишээг огт ойлгохгүй байгаа бөлгөө. Мөхөс хүн андуурсан байх гэж санаад хоёр ч толь эргүүлж үзлээ. Оноо гэдэг үгийг ОНОГА, ОНОГО гэж хоёр янзаар бичдэг юм байна. Унага гэхийг ОНАГА гэж бичдэг юм байна. Тэгэхээр асуудал хаанаа байгааг огт ойлгохгүй байна...

За яахав, ав адилхан бичдэг гэж бодъё. Би тэгвэл өөр жишээ хэлье. POINT гэсэн үг юу гэсэн үг юм бэ? Оноо /таван оноо/ мөн биз? Бас энэ үг цэг гэсэн давхар утгатай. Өөр ч өчнөөн утга бий. Тэгээд бүх утганд нь англичууд өөр өөрөөр кодлодог уу? аан?

Жич: Би одоохондоо юуны талаар ярьж байгааг ойлгохтойгоо байна аа. Тийм учраас л сүүлд нь бөөн асуудал үүсэхвий гэсэндээ одоо ингэж тэрс үзэлтэн болж сууна. Бараг надаас бусад нь ОУ, ӨҮ, ЖЗ, ЦЧ, ДТ -г нэг үсэг гэдэгтэй эвлэрэхгүй байх шиг байна.

Та нар таньж мэддэг хүмүүсээсээ асуу, авиа гэж юу вэ? үсэг гэж юу вэ? Бас, хоёр өөр авиаг хоёр өөр янзаар кодлох хэрэгцээтэй юу? гээд асуу. Компьютор арай илүү мэдэх байх, англичуудаас, америкуудаас асуу. SUN, TUBE гэхэд ордог U үсгийг хоёр өөр янзаар кодлох шаардлага байна уу гэж асуу.

Жаахан юм мэддэг хүн бүр өөдөөс чинь нэг л хариулт хэлнэ. Ижилхэн дүрслэгддэг авиануудыг ижилхэн кодлох хэрэгтэй. Ярианы хэл чинь өөрөө байнга хувьсаж өөрчлөгддөг болохоор тэрийг гүйцэж, авиа бүрийг кодлох нь огт утгагүй асуудал.

Эцэст нь хэлэхэд, монгол бичгээ алах үйлдэл хийхээсээ өмнө авиа үсэг хоёрыг ялгаж сурах нь хамгийн чухал шүү. Боловсролгүй тэнэгээс боловсролтой тэнэг илүү аюултай гэж үг байдаг байх аа?

--
Bayarhuu Amar
  +(976) 9111-3131
  in...@bayarhuu.com
  www.bayarhuu.com

2010/9/6 Almas <al...@dusal.net>

[Almas]

Яг хэлний мэргэжлийн хүн биш ч зүгээр хошуу нэммээр санагдаад явуулчихлаа шүү... :p

On Sun, 2010-09-05 at 19:44 -0700, bayanzul lodoysamba wrote:

Сүүлийн хэдэн хоног фонт, тексттэй нилээд ноцолдож нилээдгүй олон асуудалтай 
тулгарлаа. 

Үнэхээр эрчтэй байна шүү. Гялалзуулж байна даа. :-)

1. (5-р мөр) zayaɣ-a-tu =>  Г үсэг цэггүй бичсэн байна, бодвол алдаа байх. 
галиг/юникод дээр засаж зөв оруулсан байна.

Энэ нөгөө дармал үсгийн цэггүй бичдэг хэлбэр нь биш үү? Гэхдээ яагаад бусад бүх үгийг нь цэгтэй бичээд байна вэ? Энд ямар нэгэн тодорхой зүй тогтол байдаггүй бол фонт хийхдээ ялгахад амар тул байнга шүдтэй байхаар бичмэл шиг хийвэл дээр юм шиг ээ?

7. (8-р мөр) balɣasun-dakin => dakin/дахин(үгийн дунд ордог Д-р эхлэнэ) гэдгийг 
юу гэж авбал зохилтой вэ? тусдаа үг үү, эсвэл нөхцөл үү? Тусдаа үг бол "балгас" 
гэж бичээд зай аваад "дахин" гэж бичнэ. Хэрэв нөхцөл бол зайн оронд NNBS 
бичигдээд, өмнөх үгтэйгээ хамт нэг үг болно. 

Нэг дүрэм байдаг билүү? Яг сайн санахгүй байна...

Энэ асуудлыг сул үгнүүд дээр мөн тодруулж авмаар байна. 
  - Батлах сул үг: даа, дээ (үгийн дунд орсон Д-р эхлэнэ) 
  - Асуух сул үг: уу, үү (гэдэсээр эхлэнэ) 
  - Хүч нэмэгдүүлэх сул үг: л (үгийн дунд орсон хэлбэрээр эхлэнэ?) 
  - Эргэлзэх сул үг: буй за(нум+орхиц) 
  - Зөвшөөрөх сул үг: за(үгийн эхэнд ордог хэлбэрээ авна) 

Сул ҮГ гэсэн болохоор тусдаа үг гэж үзээд өмнөх үгийн ард зай аваад бичих байх 
гэж бодож байгаа ч, нөхцөлүүдтэй адил зарим нэг нь үгийн дунд ордог хэлбэрээр 
бичигдэж байгаа тул эргэлзээ төрлөө. Эсвэл заримыг нь нөхцөл шиг, заримыг нь 
тусад нь үг шиг гэж ангилах ёстой юу? Дараа нь хэлний боловсруулалт хийх 
программ хангамжтай уялдаатай байхын тулд юу гэж авах ёстой вэ?

Энэ нээрээ яамаар юм бол?

10. Х/Г үсгүүдийг алиугаар нь унших/галиглах вэ гэж?
(5-р мөр) "өгөөд" гэсэн үгийг яаж галиглах ёстой вэ?  öggüged(өггүгэд), 
ögküged(өгхүгэд)?
мөн “чийг” гэсэн үг байна.  ᠴᠢᠭᠢᠭ  “чигиг” гэхээр нэг л сонсголгүй сонсогдох юм, 
“чихиг” гэж уншдаг шиг санагдаад? галиг нь čigig᠌, эсвэл čikig᠌? 

Энийг тогтсон галиглах дүрэм байхгүй бол орчин цагийн халх аялгад илүү дөхмөөр нь галиглах нь зөв байх аа?

11. Үгийн эхэн, эхэн үед орсон Ө/Ү үсгийг юу гэж галиглах вэ? Үүнд ямар нэг зүй 
тогтол байгаа юу, орчин цагын монгол хэлэнд тааруулж галигладаг уу?
- Мөрэн, Мүрэн 
- Нөхүд, Нүхүд 
- Өхин, Үхин 

Тэгэх л байх. Ямар нэгэн дүрэм байх боломжгүй байх. Жишээ нь онуга, унуга гээд хоёр үгээрээ жишээ авахад ямар нэгэн дүрэм гаргачихвал энэ 2 үг маань ялгагдах боломжгүй болно. Тэгэхээр үгийн эхний ө/ү о/у бол дуудлагандаа захирагдаж галиглагддаг байж болох юм.

Бас Цэвэлийн толиноос харах үедээ болон бусад иймэрхүү текстээс харж тулгах үедээ маш болгоомжтой байхгүй бол алдаа оноо анхнаасаа эх тектсэнд маань байж болох. Тэгэхээр алдаагүй текст, галиглалтын нэг хэв загвар гаргах нь ер нь бас нэлээн чухал асуудал болоодхов шиг бололтой?

[Almas]

Өө уучлаарай унага биш орчин цагийн хэлэнд унаа (хөсөг) гэсэн үг оноо (алдаа) гэсэн үг юм шүү. Адууны төл унага биш юм аа. Одоохондоо би өөрөө Монгол бичигтээ муу тул алдсан байна.

tube sun гэж байхад бол ялгаад уншиж болно оо. Харин "онуг-а" гээд биччихсэн байвал яах вэ? sun гэж биччихээд САН СЮН гэж уншдаггүй байх.

Point-н маань жишээ ч бас Монгол бичигт маань таарахгүй байх аа. Учир нь Монгол бичгийн үгэнд мөн ханз үсэг мэт шиг үгийн язгуурын утга нь дараа дараагийн ижил төстэй үгнүүдэд агуулагдаж байдаг гэдэг шүү дээ. Тэрнээс зүгээр л нэг адилхан point гэдэг үгнээс өөр байх. Оноо гэдгийн ону, унаа гэдгийн ону 2 тэгэхээр өөр болно гэсэн үг юм.

«...Тухайлбал, одоо бидний хөрөө, шүд, хутга, хялгас, хил, хязгаар зэрэг холбоотой гэж үзэх аргагүй олон үгийг монгол бичигтэй хүн “ таслах, огтлох, хэрчих…”гэсэн утга бүхий нэг язгууртай болохыг хялбархан олж харах жишээтэй. Өөрөөр хэлбэл, үгийн гарал, уугуул утга нь монгол бичгээс тодорхой харагдана. Энэ бол хэл, сэтгэлгээ хоёрыг холбож өгдөг байсан гол цөм нь байлаа...»

гэж нэгэн Монгол хэл бичиг судлаач эрдэмтний ярилцлага дээрээс уншиж байсан. Түүнээс би бол өөрөө юу ч мэдэхгүй хүн л дээ...

Ямартай ч ялгасан тусмаа дараа нь бид тооцоолуурт боловсруулалт хийхэд амархан болно. Баярхүү ч хүн, Алмас ч хүн. хоёуланг нь хүн гээд орхичихвол хэцүү, нэрийг нь зүүчихвэл илүү амар болж ялгагдана аа даа?

[Naizaas n]

Баярхүүгийн зөв шүү дээ. Одоо өөр өөрөөр кодлоно гэж зүтгэлгүй ижил харагддаг дүрс үсгүүдийг ижлээр нь тэмдэглээд явах нь түмэн зөв. Үүнийг хэл бичгийн ухааны /ялангуяа уйгуржин монгол бичиг судлалын/ эрдэмтэн судлаачид бүрэн дэмжинэ гэж бодож байна.

Ийм юман дээр маргаж цаг алдалгүй өөр бусад зүйлээ ярилцвал яасан юм бэ?

 

Хэй, алмасхан минь...

Би та нарын энэ жишээг огт ойлгохгүй байгаа бөлгөө. Мөхөс хүн андуурсан байх гэж санаад хоёр ч толь эргүүлж үзлээ. Оноо гэдэг үгийг ОНОГА, ОНОГООНАГА гэж бичдэг юм байна. Тэгэхээр асуудал хаанаа байгааг огт ойлгохгүй байна...

[bayanzul lodoysamba]

Сайн байцгаана уу?

1. (5-р мөр) zayaɣ-a-tu => Г үсэг цэггүй бичсэн байна, бодвол алдаа байх. галиг/юникод дээр засаж зөв оруулсан байна. > Энэ нөгөө дармал үсгийн цэггүй бичдэг хэлбэр нь биш үү? Гэхдээ яагаад бусад бүх > үгийг нь цэгтэй бичээд байна вэ? Энд ямар нэгэн тодорхой зүй тогтол байдаггүй бол > фонт хийхдээ ялгахад амар тул байнга шүдтэй байхаар бичмэл шиг хийвэл дээр юм > шиг ээ?

Алмас андаа, ойлгодоггүйээ... Г үсгийг дармалаар бичихдээ цэгийг нь гээдэггүй шүү дээ.

> Энийг тогтсон галиглах дүрэм байхгүй бол орчин цагийн халх аялгад илүү дөхмөөр > нь галиглах нь зөв байх аа?

Миний бодлоор энэ их асуудалтай байнаа. Халх аялгуунд тааруулчихаар нутгын аялгыг яах болж байнаа? Баруун монголчууд, дөрвөдүүд чинь А, Э-г сөөлжлүүлээд ярьдаг, тэр сайхан аялга байхгүй болчино гэхээр харамсалтай санагдах юм. Энэ доорх жишээг би нэг өвөрмонгол залуугийн мэйлээс авсан юм. амтэтай – амттай худэлдуна – худалдана жарудэл – зардал барэг - бараг баеэрла – баярлалаа Жишээ нь "амт" гэдэг үгийг тэр нутагт "амтэ" гэж уншдаг байх нь, гэтэл бид хүчээр "амта" гэж галиглаад зөвхөн өөрсөддөө таарсан юм хийж байгаа байхнээ дээ??? Тэр хүмүүс өөрийн гэсэн юмаа хамгаалж тэмцэх чадалгүй бол хүчтэй нь хүчгүйгээ иддэгийн үлгээр явах уу??? Надад бол иймхэн юмыг шийдчиж чадахгүй их л харамсалтай санагдаж байна...... унаа, оноо гэдэг жишээн дээр бол хоёул адилхан бичигддэг юм байна. Ямар ч хэлэнд адил бичигддэг үгнүүд байж л байдаг. 1-р утга, 2-р утга гэж жагсааж бичээд толь бичигтээ оруулсан харагддаг. 20 мөр кодны оронд 10 мөр код бичихийн тулд ингэж байна гэдэг бол үндэслэлгүй сонсогдож байна. Харин хэл шинжлэлийн хувьд ямар шалтгаан байдаг юм бол, орчин цагын монгол хэлээ дагаж байна гэж Учрал түрүүн хэлж байх шиг байсан. Орчин цагын хэл гэж бид зөвхөн халх аялгууг хэлж болохгүй мэт санагдах юм... унаа, оноо хоёр ч яахав "орчин цагын" монгол хэл юм байна ойлгогдоод байна. Харин эртний сурвалж бичгүүдийг яах болж байнаа? Одоо жишээ нь Жангар туулыг баруун монголчуудын тууль гэдэг. Тэгвэл Жангарыг юникодод оруулахын тулд эхлээд заавал халх аялгуунд хөрвүүлж байж оруулах хэрэгтэй болох нь... Ингэхээр тэр гоё аялга, утга санаа нь хоцорч үлдэх болвуу... Ядаж тэр хальтгий хэлтэй хүмүүс нь хөрвүүлээсэй дээ, мань мэт нь оруулбал ч ёстой авах юмгүй юм болох биз... Хүндэтгэсэн, -baynaa За энэ унаа, оноо ч яахав бид ялгаж салгаж дөнгөөд байна. Тэгвэл бүр эртний бичээсүүдийг одоо яаж уншиж, гаргаж, галигладаг юм бол доо. Халимаг хэл мэдэхгүй хүн бол ер нь        --- On Mon, 9/6/10, Almas <al...@dusal.net> wrote:

[Almas]

On Mon, 2010-09-06 at 09:02 -0700, bayanzul lodoysamba wrote:

Алмас андаа, ойлгодоггүйээ... Г үсгийг дармалаар бичихдээ цэгийг нь гээдэггүй шүү дээ.

За энийг би зүүдэлсэн бололтой... Нэг юман дээрээс тэгж уншсан санагдаад байсан юм. Сая хайгаад олсонгүй...

Миний бодлоор энэ их асуудалтай байнаа. Халх аялгуунд тааруулчихаар нутгын аялгыг яах болж байнаа? Баруун монголчууд, дөрвөдүүд чинь А, Э-г сөөлжлүүлээд ярьдаг, тэр сайхан аялга байхгүй болчино гэхээр харамсалтай санагдах юм. Энэ доорх жишээг би нэг өвөрмонгол залуугийн мэйлээс авсан юм.

Бичих дүрслэх, унших дуудах хоёр маань угаасаа өөр шүү дээ. Тэгэхээр аль нэгийг нь сонгож л галиглахаас өөр замгүй. Хоёулангаар нь галиглана гэж угаасаа байхгүй. Тэгэхээр аль нэгийг нь сонгох хэрэг гарна. Тэгээд ч бүр хоёр зүйлээс биш нутаг бүрийн аялгаар галиглана гэж угаасаа байхгүй. Зарим нь ж-ээр дууддаг гээд бүгдийг нь ж-ээр галиглая гэхээр нөгөө з-ээр уншдаг нь яах вэ? Тэгэхээр аль нэгийг нь л сонгож барихаас өөр арга байхгүй байх. Бас бүгдийг нь ч тэгдэггүй. Халх аялгад ч гэсэн ж болон з угаасаа аль аль нь байгаа. Гэтэл нь хоёуланг нь ижил нэг дүрстэй гээд Баярхүү гишүүний хэлээд байгаа шиг ижил галиглачихвал бас л асуудал үүсмээр мэт санагдах юм? Энэ одоо бидний өөр дуудагддаг үгнүүдийг өмнө нь тэгэхээр бүгдийг нь нэг авиагаар дууддаг байсан гэсэн үг үү? Жишээ нь урд нутгийнхан ж-ээр, хойшоогоо з-ээр уншдаг байсан уу? Эсвэл аль аль нь дотроо ж-тэй ч з-тэй ч байсан уу? заргал, зарлага, залуу, заазуур, заяа, заавар, захиа, захирал, зонхуу, Замбал, зангирах = жаргал, жарлага, жалуу, жаажуур, жаяа, жаавар, жахиа, жахирал, жонхуу, Жамбал, жангирах, За аль нэгээр нь л явна гэвэл нэг иймэрхүү болж хувирах бололтой? Уг нь ч болохгүй ч юм нэг их байхгүй л юм байна... онуга онуга гэх мэт үгнүүд дээр л гэхээс биш...

Жишээ нь "амт" гэдэг үгийг тэр нутагт "амтэ" гэж уншдаг байх нь, гэтэл бид хүчээр "амта" гэж галиглаад зөвхөн өөрсөддөө таарсан юм хийж байгаа байхнээ дээ??? Тэр хүмүүс өөрийн гэсэн юмаа хамгаалж тэмцэх чадалгүй бол хүчтэй нь хүчгүйгээ иддэгийн үлгээр явах уу??? Надад бол иймхэн юмыг шийдчиж чадахгүй их л харамсалтай санагдаж байна......

Хүчтэй хүчгүй нь юу байх вэ дээ. Угаасаа уншихад бол адилхан уншигдана шүү дээ. Гол нь галиглаж бичихэд л жаахан асуудал байгаа хэрэг. Нэгэнт амта гэхгүй амтэ гэнэ гэчихвэл бид өөрсдөө яах болж байна? Заавал өмнөд нутгийнхантай адилхан галиглах ёстой юу? Угаасаа л эртнээсээ нутаг бүр өөрөөр дууддаг гол нь яг харагдах бичиг маань л нэг байсан. Тэр үеийн бичиг маань зөвхөн харагдахад л болно, цаана нь одоогийнх шиг код хэрэггүй байсан нь ойлгомжтой. Одоо ч гэсэн яаж ч галиглаад бичсэн бай цаас, дэлгэц дээр хэвлээд гарах нь угаасаа л адилхан шүү дээ. э гэж галигласан а гэж галигласан, з гэсэн ж гэсэн ялгаагүй л ижил дүрс хэвлэгдэнэ.

унаа, оноо гэдэг жишээн дээр бол хоёул адилхан бичигддэг юм байна. Ямар ч хэлэнд адил бичигддэг үгнүүд байж л байдаг. 1-р утга, 2-р утга гэж жагсааж бичээд толь бичигтээ оруулсан харагддаг. 20 мөр кодны оронд 10 мөр код бичихийн тулд ингэж байна гэдэг бол үндэслэлгүй сонсогдож байна. Харин хэл шинжлэлийн хувьд ямар шалтгаан байдаг юм бол, орчин цагын монгол хэлээ дагаж байна гэж Учрал түрүүн хэлж байх шиг байсан. Орчин цагын хэл гэж бид зөвхөн халх аялгууг хэлж болохгүй мэт санагдах юм...

Зөвхөн халх аялгууг хэлж болохгүй ч аль нэгээр нь ямар ч байсан тогтож л галиглах хэрэгтэй. Харин яаж дуудаж галиглах вэ гэдэг дээр хамгийн илүү дагуулах, цөм хэсгээ сонгох нь зөв болов уу. Ерөнхийдөө олонхын хэрэглэж байгаагаар тооцоолуурт дүрслээд, унших ярихдаа бол ижил байдаг байж болно байх. Бас яваандаа өөр өөр нутгийн аялгаар шивэхэд автоматаар хөрвүүлээд нэгдсэн стандарт галиг руу хөрвүүлээд бичдэг IME маягийн софт байж болох болов уу?

унаа, оноо хоёр ч яахав "орчин цагын" монгол хэл юм байна ойлгогдоод байна. Харин эртний сурвалж бичгүүдийг яах болж байнаа? Одоо жишээ нь Жангар туулыг баруун монголчуудын тууль гэдэг. Тэгвэл Жангарыг юникодод оруулахын тулд эхлээд заавал халх аялгуунд хөрвүүлж байж оруулах хэрэгтэй болох нь... Ингэхээр тэр гоё аялга, утга санаа нь хоцорч үлдэх болвуу... Ядаж тэр хальтгий хэлтэй хүмүүс нь хөрвүүлээсэй дээ, мань мэт нь оруулбал ч ёстой авах юмгүй юм болох биз...

Түрүүн хэлсэнчлэн хэвлэгдээд гарах дүрс нь бол яаж ч галигласан адилхан байна шүү дээ. Тэгэхээр тэнд бичсэн аялга нь ийм тийм гэж ярьж угаасаа болохгүй байх. Харин галиглахдаа орчин цагийн хэллэгийг голлон авна гэдэг маань нэгэнт тогтсон толь бичиг дээр байгаагаар нь аваад явах нь илүү гэсэн санаа. Харин угаасаа тогтсон дуудлага байхгүй бол зөвхөн энийг нь авна гэсэн дүрэм гаргаж болох байх. Жишээ нь эртний тэр бичиг судруудад одоогийн толь бичигт байхгүй эртний Монгол үгс орж ирсэн тохиолдолд үгийн эхний үеийн титэм гэдсийг о-оор галиглана гэдэг ч юм уу тиймэрхүү байдлаар нэгэнт эртний дуудлага нь тодорхой бус үгсийг нь тодорхой дүрмээр галигладаг болж болох юм шиг? За гэхдээ болох болохгүй, яах ёстойг нь хэл шинжлэлийн эрдэмтэн мэргэд маань хэлж дугарах биз дээ.. Тэвчилгүй дэмий юм биччихлээ. Мэдэхгүй байж маргахаа больё доо хэхэ уучлаарай :D

[Almas]

о, у, ө, ү дөрвөн үсэг үгийн дунд адагт адилхан дүрстэй бичигдэх боловч
эртний монгол хэлэнд ө, о хоёр үгийн нэгдүгээр үеэс хойш ордоггүй
байсан учраас эр үгэнд “у”, эм үгэнд “ү” гэж уншина.

гэж байна. Тэгэхээр ийм дүрэм байгаа юм чинь эхний үед орсон титэм гэдэс эсвэл титэм гэдэс шилбийг о/у, ө/ү хэмээн ялгадаг гэсэн санаа байх шиг байна. Харин нэгдүгээр үеэс хойшихыг нь бол ялгалгүй бүгдийг нь у эсвэл ү-гээр уншина гэж байх шиг байна. Тэгэхээр бүгдийг нь биш зөвхөн эхний үеэс хойшихыг гэсэн байгаа тул эхний үеийг бол яах аргагүй ялгадаг л байсан байж таарах нь. Тэгэхээр онуга унуга гэх нь яалт ч үгүй зөв л болж таарч байх шиг байна даа...

[Олхонууд Д.Лхагвасүрэн]

тийм ээ нэг дүрстэй үсгүүд нэг л товчин дээр байсан нь зөв.

2010/9/7 Almas <al...@dusal.net>

--
Танд хасагдах болон бусад тусламж хэрэгтэй бол http://groups.google.com/group/mongol-bichgee-sergeeye/ хаягаар бүлгэмийн хуудас руу орж Хуудас хэсгээс Шинэ гишүүдэд зориулсан бичлэг рүү орж авна уу.

--
Олхонууд Д.Лхагвасүрэн

[Bayarhuu Amar]

Алмас аа, би чамд сүүлийн удаа энэ асуудлаар тайлбар өгье. Ойлговол ойлгоорой, ойлгож чадахгүй бол одоо яахав дээ... Юм тавилангаараа л болно биз.

Энэ жишээ чамд арай ойр байх бол уу.

Алмас гэж юу гэсэн үг вэ? Орчуулбал Diamond мөн биз? Зарим хүмүүс алмааз гэж уншдаг. Харин зарим нь алмас гэж уншдаг. Гэтэл энэ үг чинь алмас эрдэнээс өөрөөр цасны хүн гэдэг утгыг агуулдаг юм.

Тэгэхээр чинийхээр бол, алмас эрдэнэ гэдгийг а үсгийг, алмас /цасны хүн/ гэдэг үгнээс ялгаатайгаар кодлох ёстой биз дээ?

Баянаа нэг мэйлэндээ бичсэн байсан байх аа, Баруун аймгийнхан өөрөөр дууддаг гэж? /ӨҮ-гийн байрыг сольж уншдаг гэл үү?/ Баруун аймгийнхан гэлтгүй хүн бүр өөрөөр дууддагийг нь би мэдээд байгаа болохоор эдгээр /ОУ, ӨҮ, ЖЗ, ЦЧ, ДТ/ үсгүүдийг нэг үсгээр тооцож кодлох хэрэгтэй гээд байгаа юм шүү дээ...

Чиний мэйлэнд SUN гэсэн үгийг СЮН, САН гэж уншдаггүй байх гэж үг байсан? SUNDAY гэдэг үгийг СУНДАУ гэж уншдаг хүнтэй таарч л байлаа. Яахав, хэл мэдэхгүй л хүн байсан байх л даа. Гэхдээ яг нарийн яривал СУНДАУ нь зөв л дөө. Цагийн аясаар хувирч өөрчлөгдөөд СААНДАЙ болчихсон болохоос оригнал дуудлага нь энэ шүү дээ. Ер нь хүн үгийг яаж ч дуудаж болно. Тэр бүх галигийн гүйцэж кодлоно гэвэл ёстой цагийн гарз.

Өөр нэг жишээ хэлье. Баруун аймгийнхан ЖА гэж ярьдаг, харин төв халхууд ЗА гэж хэлдэг. Эцсийн бүлэгт энэ хоёр чинь нэг үг байхгүй юу. Тус тусад нь кодлож илүү ажил удаж ямар юмаа хийнэ? айн?

Дүгнээд хэлэхэд, бичлэг адилхан мөртлөө дуудлага өөр үг өчнөөн бий. Дуудлага адилхан мөртлөө бичлэг өөр үг ч байдаг. Үнэн хэрэгтээ дуудлагыг тойрч кодлоно гэдэг тэнэг хэрэг. Дүрсийг тойрч кодлох ёстой.

ОУ, ӨҮ, ЖЗ, ЦЧ, ДТ үсгүүдийг тус тусад нь ялгаатай кодлоно гэдэг нь монгол бичгийн дүрмийг өөрчлөнө гэдэгтэй бараг адилхан утгатай шүү. Гэхдээ тэрнээс илүү тэнэг хэрэг байх.


За даа, Алмас бид хоёрын цэцэрхэл ч яахав. Энэ талаар нөхдүүд ямар байр суурьтай байна вэ? Аврагууд дугарахгүй байгаа болохоор, шууд нэр цохоод асуучихъя.

Эрдээ эгч,
Бадаа,
Нацагаа,
Баянаа та нар юу гэж бодож байна ? Өөр хэн хэн байдаг билээ?

Миний бодлоор энэ нэлээн том асуудал учраас бүгдээрээ саналаа хэлнэ үү.
ОУ, ӨҮ, ЖЗ, ЦЧ, ДТ үсгүүдийг хамтатган кодлох нь зөв үү? Эсвэл салгах нь зөв үү?

[Олхонууд Д.Лхагвасүрэн]

Хэрвээ дүрс ижил үсгийг өөр өөр газар оруулчихвал хүсээд байсан амархан хурдан бичдэг бичиг чинь биш болчихно. Ингэхийн бол Энэ кирилл нь дээр. Ө Ү хоёр уншихад л ялгаа байгаа болохоос биш бичихэд ялгаа байхгүйг Бүгд мэдэж байгаа. Хэрвээ ингэвэл Монгол хэлний нэг үг дор хаяж хоёроос олон бичлэгтэй болоод /дуудлага бол нэг/ Харин чиг хайлт хийх болон хөрвүүлэхэд хожим асар их гай болох юм биш үү.

Харин одоо яагаад тус бүрд нь дүрс оноогоод өөр өөр товч оноох гээд байгааг төсөөлөхдөө Кирилл -ээс Монгол бичигрүү хөрвүүлэхэд хялбар гэж төсөөлөөд байгаа бололтой. Хэрвээ Энэ Дүрс ижил дуудлага өөр үсгүүдийг салгаад тус бүрд нь товчлуур дарж бичихийг шаардсан ч хэзээ ч бүтэхгүй болов уу бүгд л Ө-ийн оронд Ү-г хэрэглэнэ О-ийн оронд У-г хэрэглэнэ Энэ нь ч зөв шүү дээ.
Харин Д болон Т үсэг ялгаатай байх нь зов учир нь уг хоёр үсгийн дүрс нь ӨҮ , ОУ шиг туушдаа ижил биш.

2010/9/7 Bayarhuu Amar <in...@bayarhuu.com>

--
Танд хасагдах болон бусад тусламж хэрэгтэй бол http://groups.google.com/group/mongol-bichgee-sergeeye/ хаягаар бүлгэмийн хуудас руу орж Хуудас хэсгээс Шинэ гишүүдэд зориулсан бичлэг рүү орж авна уу.

--
Олхонууд Д.Лхагвасүрэн

[bayanzul lodoysamba]

Сайн байцгаана уу?

Харин тиймээ, энэ бол ярих ёстой асуудлуудын нэг зайлшгүй мөөн. Хэл шинжлэлийн хүмүүсээс хариу сонсвол их сайн байхсан...
Авиа, үсэг хоёрыг салгаж ойлгох хэрэгтэй гэж Баярхүүгийн хэлээд байгаа бол зөв л дөө. Ер нь бид яагаад ийм асуудалтай тулгарав гээд бодоод үзэхээр бид крилл бичгийг авахдаа Монгол ҮСГЭЭ хаяад шууд авиагаар нь крилл үсэгт хадчихсан байгаа юм. Тэгээд одоо буцаагаад наах гэхээр наалдаж өгөхгүй, наалдаж өгөхгүйдээ ч биш нааж чадахгүйдээ тэнгэр ширтээд зогсож байгаа хэрэг...  

SUN гэдгийн U үсгийн жишээ бол яг оносон жишээ байна. Манчестер аялгаар U гэдгийг У гэж уншдаг юм байна лээ. bus, run, jump гэдгийг буус, рун, жумп гэж ярьдаг. За одоо бид нар ямархуу байдалд байгааг тайлбарлах гэж оролдъё. Лондон хавийнхан нь тусдаа нэг улс, Манчестер хавийнхан нь өөр улсын харъяа болжээ гэж бодъё. Лондонгийнхон англи үсгээ хаяад крилл бичиг авжээ. SUN гэж бичихээ больчихсон тул САН гэж бичдэг болжээ. Манчестерийнхан болохоор Sun гэдгээрээ бичсэн хэвээрээ гэхдээ СУН гэж дуудсан хэвээрээ. За тэгээд нэг өдөр юникодод нөгөө мартагдсан бичгээ оруулах болсон Лондонгийнхон болохоор SAN гэж бичнээ, "орчин цагын" хэлэнд САН гэдгийн гээд зүтгээд байх нь тэр...
Одоо тэгээд SUN гэж оруулах уу? SAN гэж оруулах уу?


Монгол хэл маань өөрийн гэсэн онцлогтой болохоор яг дээрх жишээн дээрх шиг Англи хэлтэй зүйрлүүлж болохгүй юм л даа. Гэхдээ хэлэх гээд байгаа санааг минь ойлгосон байх гэж найдна.


Ер нь хэлний хөгжлийг судалдаг салбар шинжлэх ухаан хүртэл гараад ирчихсэн болохоор Монгол хэлний хөгжлийг эрдэмтэд юу гэж тодорхойлдог юм бол доо...
Ажаад байхад цаг хугацааны явцад авиа нь хувьсаад, үсгээсээ салаад явдаг шиг байгаа юм. Монгол хэлэн дээр ч гэсэн Ж/З, Ч/Ц, Д/Т, С/Ш, Ө/Ү, О/У үсгүүдийн авиа нь салсан, үсэг нь бол салж амжаагүй. Харин А/Э үсгийн авгийн авиа нь салсан, үсгийн зөвхөн эхэнд орох хэлбэр нь салсан байна.
 
Гэтэл "бидний үе" энэ бичгээ крилл үсэгрүү нэг хөрвүүлээд буцаахдаа А/Э, Д/Т, С/Ш, Ө/Ү, О/У-г дундуур нь тас татаад, хүч нь хүрэхгүй болохоороо Ж/З, Ч/Ц-г үлдээгээд, C/Ш-г болохоор Ш болгоны ард цэгтэй бичнэ гэж зүтгээд байх жишээтэй... Одоо нэгэнт Юникодод тусдаа орчихсон юм бол яалтай ч билээ...


Уг болдог бол О/У-г    "o" ч биш, "u" ч биш нэг үсгээр, "ō" гэдэг юмуу...  Ө/Ү-г мөн "ö" ч биш, "ü" ч биш нэг үсгээр, "ū" гэдэг юмуу... тэмдэглэвэл, юу гэж унших вэ? юу гэж галиглах вэ? гэсэн асуултууд байхгүй болно. Нутгын аялгуунуудыг ч гэсэн А гэж кодлох ёстой, А гэж бич, тэгээд А гэж дууд гэж загнаад байхгүй асуудал шийдэгдэх юм шиг санагдана.


Зарим хүмүүс, дүрс нь ижилхэн гарах юм чинь алиугаар нь ч хамаагүй кодлоё гээд байна. Энэ ёстой буруу шүү, ингэвэл харин тэр утга таних, хэлний боловсруулалт хийхэд улам төвөгтэй болох шиг санагдах юм даа...

Хүндэтгэсэн,
-baynaa

---

From: Bayarhuu Amar <in...@bayarhuu.com>
To: mongol-bich...@googlegroups.com
Sent: Tue, September 7, 2010 12:25:28 PM
Subject: Re: [Mongol Bichig] Галигын тухайд

[bayanzul lodoysamba]

Миний найзаа,  ;)
"эр үгэнд у, эм үгэнд ү гэж УНШИНА." уншинаа гэж байгаа биз дээ... түүнээс тэгэж бичнээ гэж хэлээгүй байна... Миний найз уншсанаараа бичих гээд зүтгээд байхымаа...

---

From: Almas <al...@dusal.net>
To: mongol-bich...@googlegroups.com
Sent: Tue, September 7, 2010 4:37:03 AM

Subject: Re: [Mongol Bichig] Галигийн тухайд

[Олхонууд Д.Лхагвасүрэн]

Уучлаарай У Ү хоёрыг биш шүү дээ

ӨҮ болон ОУ

2010/9/7 bayanzul lodoysamba <bay...@yahoo.com>

--
Олхонууд Д.Лхагвасүрэн

[Bayarhuu Amar]

2010/9/7 bayanzul lodoysamba <bay...@yahoo.com>

Одоо тэгээд SUN гэж оруулах уу? SAN гэж оруулах уу?

SUN шдэ, бид нар хэлний мэргэжилтэнгүүд биш, ямар юмаа мэдэж өөрчлөхийн... Байгаа юм байгаагаараа байх шиг сайхан юм хаа байна?

Монгол хэл маань өөрийн гэсэн онцлогтой болохоор яг дээрх жишээн дээрх шиг Англи хэлтэй зүйрлүүлж болохгүй юм л даа. Гэхдээ хэлэх гээд байгаа санааг минь ойлгосон байх гэж найдна.

 
Санааг чинь бол ойлгосон. Англи жишээ аваад байгаа нь сайндаа ч биш, ойлгуулах гээд л мунгинаад яваа хэрэг л дээ.

Ер нь хэлний хөгжлийг судалдаг салбар шинжлэх ухаан хүртэл гараад ирчихсэн болохоор Монгол хэлний хөгжлийг эрдэмтэд юу гэж тодорхойлдог юм бол доо...
Ажаад байхад цаг хугацааны явцад авиа нь хувьсаад, үсгээсээ салаад явдаг шиг байгаа юм. Монгол хэлэн дээр ч гэсэн Ж/З, Ч/Ц, Д/Т, С/Ш, Ө/Ү, О/У үсгүүдийн авиа нь салсан, үсэг нь бол салж амжаагүй. Харин А/Э үсгийн авгийн авиа нь салсан, үсгийн зөвхөн эхэнд орох хэлбэр нь салсан байна.  

Дээр нь нэмээд, ГХК гурав салсан. Эртний үгнүүд /17р зуунаас өмнөх үеийн/ К голдуу байдаг. Одоогийн манай баруун аймгийнхны яриархуу... Гэтэл К үсэг бол байгаагүй юм байна лээ. Х-р тэмдэглээд К-р уншдаг байж л дээ.
"Уг нь бол нэмэлт 9 гийгүүлэгчийн хэрэг бол байхгүй юм байгаам шд..." гээд хэлчихвэл буруутах байх даа, хэхэ. За за, ямар ч байсан 5+12+9 гэдэг хувилбар дэмжигдвэл би хэсэгтээ бүтэн нойртой хонох байх...

Гэтэл "бидний үе" энэ бичгээ крилл үсэгрүү нэг хөрвүүлээд буцаахдаа А/Э, Д/Т, С/Ш, Ө/Ү, О/У-г дундуур нь тас татаад, хүч нь хүрэхгүй болохоороо Ж/З, Ч/Ц-г үлдээгээд, C/Ш-г болохоор Ш болгоны ард цэгтэй бичнэ гэж зүтгээд байх жишээтэй... Одоо нэгэнт Юникодод тусдаа орчихсон юм бол яалтай ч билээ...

За энэ бол буруу шүү. Буруу юмыг засах л хэрэгтэй. Нэгэнт орчихсон гээд гутранги юм ярьж болохгүй. Миний юмыг хэн буруугаар тэмдэглэчихсэн юм бэ? гээд уурлах маягтай хусах хэрэгтэй. Бүр болохгүй бол аль нэгийг нь огт ашиглахгүй байж болно л доо.

Зарим хүмүүс, дүрс нь ижилхэн гарах юм чинь алиугаар нь ч хамаагүй кодлоё гээд байна. Энэ ёстой буруу шүү, ингэвэл харин тэр утга таних, хэлний боловсруулалт хийхэд улам төвөгтэй болох шиг санагдах юм даа...

Ингэж хэлээгүй байх өө. Хоёр тусдаа кодловол хүмүүс /хэрэглэгчид/ ингэх байх гэсэн ухааны юм бичсэн байсан шиг санагдаж байна...

[Biligsaikhan B.]

Сайб байцгаана уу?

Кирилл үсэг дээр суурилсан орчин цагийн Монгол хэл бол 1940 өөд оны Халх аялгуун дээр тулгуурлан, Кирилл үсгийн Орос хэлний авиа(дуудлага) аар тааруулан оноогоод бараг л 1940 өөд оны Халх ярианы хэлний хэлэгдэж(дуудагдаж) буй байдлаар Кирилл үсгээрээ тэндэглэн бичсэн, гэж би ойлгодог. Энэ доор яриад байгаа Sunday-ы Sandei болгосонтой төстэй. Ингээд л бид төөрөөд эхэлж байгаа. Аль хэл бичлэг дуудлага 2 зөрдөг. Өнөөдөр ч гэсэн орчин цагын Монгол хэл зөрөөд л эхэлчихсэн шүү дээ. Яадгийн: Яадаг юум бэ? Мэдкү: Мэдэхгүй гээд л зөндөө, Начаг хүртэл өөр стилээр бичиж байгаа биз дээ? Gump гэж байна http://gump.niitlelch.mn/content/2074.shtml.

Хэлбэр адил үсгүүдээ тус тусад нь кодлох уу яах бэ гэдэг асуулт дээр миний санаа бол:
Комьютерийн системд тусдаа байсан нь дээр. Тиймээ Юникодод энгээд л тусгагдсан тул.

Харин харагдах хэлбэр бол угаасаа presentation character-оор дүрслэгдэхдээ адилхан л байна. Комьютерийн систем rendering engine-ээрээ дамжуулан бидний нүдийг хуурч байгаа. Гараар бичихэд хэвээрээ л хуучин дүрсээрээ л байна. Комьютерт нэгэнт оруулсан текст харагдахдаа хуучин хэлбэрээ л байна. Харин текст оруулахад л учир байна. Текст оруулахдаа тусад нь кодлон оруулах хэрэгтэй болж байгаа юм. Тэгэхээр гарны байрлал энэ тэр гээд ярих нь зүйтэй. Гэхдээ нүд хуурах  бололцоо байгаа. MenkhSoft-ийн IME хэрэглэж үзсэн хүн байна уу? Үзээгүй бол би видео заавар завандаа бэлдээд явуулья. Хятад, Солонгос болон Япон IME-тай ижил гаран дээрээ м,о гээд л бичиж эхэлж байхад хувилбар үг санал болгоно. м,о,н гээд л нэг сум, enter дарахад л Монгол гэсэн үг цаанаа ялган кодолсон наанаа rendering engine-ээр presentation character- аар дүрслэгдсэн байна. Текст оруулахад алдаа нэг их гарах ч үгүй. Энгийн хэрэглэгч үзэгдэх хэлбэрийг нь хараад тустай кодлож уу, үгүй юу гэж мэдэх ч шаардлагагүй. Харин комьютерийн системд нэн чухал.


Галигын хувьд одоо дэлхий нийтээр олноороо хэрэглэглэж байгаа хубилбарыг хэрэглэсэн ни дээр байх.

Билигээ

[Олхонууд Д.Лхагвасүрэн]

Сайн байна уу гэж мэндлэхээ аль эрт мартчихсан тууж явна шүү дээ: Сайн байна уу?

За энэ ч их заваарсан асуудал үүсэх юм байна даа. Ер нь ӨҮ болон УО үсэг тус бүрд нь 4н товч дээр байрлуулалгүй ӨҮ-г нэг, ОУ-г нэг товч болгоод Харин Машин дүрмийн дагуу боловсруулан цаанаа нарийн ялгаатайгаар кодлогдож болох боломж тун чиг байхгүй юм уу?  жишээ нь Нэгдүгээр үеэс хойш орж байгаа  *ᠮтитэм-гэдэс-шилбэтэй үсэг Ө эсвэл Ү нь Ү байна гэдэг ч юм уу* , Нэгдүгээр үеэс хойш орж байгаа О эсвэл У нь У-гаар кодлогдоно гээд Харин үгийн эхний үед тохиолдвол ШИФТ дардаг ч юм уу тийм аргаар нөгөө үсгийг нь сонгож болох уу?

Энгийн хэрэглэгчид бол мэдээж ингээд ялгаад бичээд байж болно л доо гэхдээ 4-н үсэг дарах гэж тэнэж явснаас 2 үсэг дарвал хурданд ч гэсэн алдаанд ч гэсэн эерэг нөлөөтэй юм биш үү? Юникод-д тус тусдаа орсон нь зөв, буруу гэж хэлээгүй, бас бичихдээ ч гэсэн Унага гэхийг У-гаар Од гэхийг О-гоор бичих нь мэдээж зөв, харин үүнийг Машин өөрөө /автоматаар/ У юм уу О юм уу гэдгийг тодорхойлтох арга байна уу? байхгүй бол яагаад вэ?

2010/9/7 Biligsaikhan B. <biligs...@gmail.com>

--
Олхонууд Д.Лхагвасүрэн

[nagi]

Сайн байцгаана уу?

Баярхүү анд хэдийгээр дэлхий чинь бөөрөнхий шүү дээ гэж зүтгээд
шатаалгах гэж биш шатаах гэж сүрдүүлэн зүтгэж байгаа тулааныг хараад,
мөн нэр цохож үг асуусан тул дараах хариуг өгье.

Өмнөх тайлбаруудыг тань би үнэхээр бүгдийг нь уншаагүй. Зарим тайлбар
дээр нь "солонгос болон англи хэлэнд тийм байдаг, тэрэн шиг..." гээд
явангуут нь би цааш нь уншилгүй орхичихдог. Хүн болгон өөрөөр хүлээж
авдаг учраас андын тайлбар заримд нь буруу тусаад ч байх шиг.
Тайлбараа эх хэлэндээ төвлөрүүлж, хийж байгаа юманд үүсэх сөрөг нөлөөг
оруулан хавчуулбал миний анхааралд өртөнө. Бусад үед би ойлгохгүй бол
зүгээр л алгасаад орхичихдог, эсвэл латинаар бичсэн бол бүр ч
анхаарлаа хандуулдаггүй.

Гэвч анд минь ээ, энд та нэгэнт урсчихсан усыг эргүүлэх гээд байна.
Дагуулж зөв урсгах замаар явбал амжилт тань илүү хурдан ирэх байх.
Бичсэн текст тань цаасан дээр буухдаа бусад нөхдийнхөөр бичсэн,
таныхаар бичсэн яг адилхан хэвлэгдэнэ. Юу гэсэн үг вэ гэхээр эдгээр
нөхдийн хийж байгаа юман дээр та өөрийнхөө санааг бас давхар биелүүлж
болно. Та өөртөө таарсан гарын байрлал хийгээд нэг товчин дээр дарахад
ОУ ийн ижил дүрсийг гаргадагаар хийж болно. Хаана ч наадах чинь эдгээр
нөхдийн хийсэн систем дээр ажиллах болно. Миний зохиосон гарын байрлал
дээр а э хоёр зэргэлдээ оршиж үгийн дунд би алийг нь ч дарсан зөв
дүрслэгдээд явж байхад надад таны яриад байгаа бодол төрж л байсан.
Билгээ андын асууж байсан үгийн эхэнд нь орсон эгшигийг шалгаж эр үг
бол ҮӨОУ дарсан ч зөв үсгийг нь орлуулдагаар хийж болно. Гэхдээ тэр
талаар Төгөлдөртэй ярьж байхад "энжин зөвхөн орж ирж байгаа тэмдэгтэд
таарсан feature ийг нь олж тэрийг нь гүйцэлдүүлж байхад л болно, илүү
хөдөлмөр шаардлагаггүй" гэсэн хариу дээр би бас хамт зогсож байна. Нэг
л газар Баярхүү андын зарчим бусдынхтай төөрчихөж магадгүй. Нөхдүүдийн
хийсэн хайлтын систем жишээ нь Баярхүү андын бичсэн текстийг олохгүй
байж болох юм. Гэхдээ хайлтынхаа нөхцлийг засаад олдогоор болж болно л
доо. Хэл шинжлэлийнхэн ч гэсэн гарсан зөв дүрслэгдсэнээс нь эхэлж
задалгаа хийвэл Баярхүү андынхтай зохицоод байж бас болно. Хоёулаа
адилхан дүрслэгдэх болохоор тэр шүү дээ.

Тийм болохоoр Баярхүү анд энэ их урсгалыг өөрчлөх гэж оролдох нь
дэмжлэг сайн авах боловч (naizaas 0..n :) их хатуу зам болох болов уу.
Бийр бариад бичихэд үнэхээр цөөхөн тэмдэг зурдаг. Компьютер дээр бас
тийм болгох гээд байгааг тань ойлгож байна. Болно ш дээ. Гарын
хуваариа л тийм болгочих. Таных эдгээр нөхдийнхтэй яг адилхан
дүрслэгдэх болно. Хүмүүс үнэхээр таны зарчим амар бөгөөд хурдан бол
тэрийг баримтлаад л явчихна. Эцсийн үр дүн нь цаасан дээр адилхан л
монгол бичиг бууж байхад Баярхүү андыг энэ зарчмаараа яваг гэхэд би
үгүй гэхгүй.

Хүндэтгэсэн
Нацаг

[Uchral Enkh]

Сайн байцгаана уу?

Хэл өөрчлөгдөн хувьсаж, тэрхүү хувирал өөрчлөл нь бичгийн хэлэнд, тэр тусмаа бичигт тусталаа их олон жилийг туулдаг. Өөрөөр хэлбэл, хаврын тэнгэр шиг биш.

Та бүхний ярьж байгаа зүйлийг олон зуун жилийн турш бичгийн хүмүүс, эрдэмтэд судалж нотолж ирсэн. Бидний тухайлж буй цахимын ертөнцөд монгол бичгийг хэрэглэх жишиг (стандарт)-ийг батлахад олон улсын хэл бичгийн эрдэмтэд, манай жинхэнэ эрдэмтэй багш нар нөр хөдөлмөр зарсныг сануулах юун.

 

Билигээгийн бичсэнчлэн, адил дүрстэй бичигдэж байгаа үсгүүдийг тус тусад нь кодлоод, харин "о" бол харагдах дүрсээрээ "у"-тай адил, "д" болон "т" 2 адил хэлбэртэй гэж л машинд ойлгуулах хэрэгтэй. 

 

Учир нь саалиндаа тааруулж саваа бэлддэг болохоос, савандаа тааруулж саалиа асгадаггүй, биедээ тааруулж хувцасаа авна л гэсэн санаа юм. Ингэж олон зуун жилийн шалгарлыг даваад шигшигдчихсэн, европын ойлголтоор "классик буюу сонгодог" болчихсон бичгийг тогтсон зүй жамынх нь дагуу тооцоосой. Ингэхдээ тооцоолох ухааныхаа өргөн боломжийг бүрэн ашиглах биз ээ. Хэл, бичиг хоёр өөр зуураа ялгаатай, онцлогтой агаад харилцан уялдаатай.

 

Үнэндээ, та бүхний хэлж бичиж байгааг сайн ойлгож байна. Техник сэтгэлгээ бол яг таг тодорхойг шаарддаг. 1+1=2 гэж үздэг. Харин хэлний хувьд, нэг язгуур үгэн дээр нэг дагавар нэмэхэд нэг л үг бий болдог. 1+1=1 гэдэг шиг. Тиймээс энэ 2-ыг алсыг бодож тооцоолно гэж найдаж байна. Харин ч энд бичиж байгаа нөхөд маань ихэнх нь нэлээд хэлний боловсролтой, хэлний талаарх сонссон дуулсан зүйлтэй байгаад талархаж байгаагаа илэрхийлье. Мэдээж тиймдээ ч санаа зориг нэгдсэн биз ээ.

 

Бусад яагаад эгшиг гийгүүлэгч бий болсон, монгол бичигт нэгээр тэмдэглэдгийн учир гэх мэтийг дараагийн захидлуудад энгийн үг хэллэгээр тайлбарлахыг хичээе ээ.

 

Хүндэтгэсэн,

Учрал

[Almas]

ө/ү болон о/у хоёрын хувьд хэлсэн юм аа. Үгийн эхнийхээс хойших үед ө болон о ордоггүй гэж байна. Тэгэхээр эхний үед бол ордог гэсэн үг тийм үү? Тэгвэл ө ч, ү ч угаасаа Монгол бичигт байсаан гэсэн үг болж байна гэж би ойлгоод байна. Хэрвээ байгаагүй бол ийм дүрэм байх хэрэггүй байсан байх. Ердөө л у/ү хоёр л байна гээд байгаа шүү дээ зарим хүмүүсийн хэлээд байгаагаар бол. Гэтэл о/у ө/ү байдаг болж таарлаа.
Тэгэхээр магадгүй ж/з ч байсан байж ч болох л юм гэсэн санаа юм. Тэвчээргүй санаагаараа гаргалгаа хийгээд байгаад уучлаарай хэхэ :D

[Uchral Enkh]

Буруу нь:                  Зөв нь:

галигын -             галигийн

Орчин цагын бус - цагийн

нутгын бус - нутгийн

---

From: nagi <natsa...@googlemail.com>
To: Монгол бичгээ сэргээе <mongol-bich...@googlegroups.com>
Sent: Tue, September 7, 2010 10:47:49 AM
Subject: [Mongol Bichig] Re: Галигын тухайд

[Uchral Enkh]

Яагаад монголчуудын зохиож хэрэглэсэн 

    - хятан (хятан их бичиг 920, хятан бага бичиг 925), 

    - дөрвөлжин (Юань улсын албан ёсны бичиг, Пагва лам 1269 онд зохиосон),

    - тод (Зая бандид 1648 онд),

    - соёмбо (Өндөр гэгээн 1686 онд), хэвтээ дөрвөлжин (Өндөр гэгээн соёмбыг зохиохынхоо өмнө),

    - вагиндрагийн үсэг (Агваан хамба 1905 онд), 

- латин (хувьсгалын дараа, 1930-аад оны дунд үеэс бэлдэж,

1940 оны 3сард  Чойбалсан 5 жилиээс илүүгүй бэлтгэл хийгээд шилжинэ гэж байсан )

    - кирилл гэсэн олон бичгүүд ихэвчлэн бичгийн дурсгал,  тухайн цагийнхаа соёлын өв баримт болон үлдэж байхад   

 

монгол бичиг хүнээр бол "хамгийн хөгшин" нь, аль хэдийнээ хоцрогдчихоор байж "үхэшгүй мөнх настай" хэрэглэгдсээр ирсэн юм бэ?

Үргэлжлэл дараагийн захидалд...

[Almas]

IME гар хийхэд бас л тогтсон дүрэмтэй байхгүй бол асуудалтай байх аа? Учир нь түрүүн Баянзул андын хэлж байснаар эртний үгсүүдийг бүгдийг нь тэр IME сандаа эхлээд оруулах уу? Нөгөө үг маань санд байхгүй болонгуут яаж гаргаж ирэх вэ? Гэхээр бас л адилхан нэг дүрэм заавал байх л хэрэгтэй болно. Эхлээд дүрмээ зохиогоод хийсний дараа бол энэ IME нь ч байна уу, ер нь хүн бүр өөрийн дураар шивэх гар, програм хийж болно байх аа...

о/ө у/ү нэг товч дээр байрлуулаад өөр товч давхар дарж гардаг болгоно гэхээр надад бас төвөгтэй л санагдаж байна. Би бол давхар Shift г.м нэмэлт товч бичихдээ дарах асарррррр дургүй. Зүгээр л нэг товчийг нэг хуруугаар дараад нөгөөг нь дахиад дарж байхаар чигчий ч байна уу аль нэг хуруу нь яваад л зэрэгцээ хоёр товчийн аль нэгийг дардаг, нөгөөг нь өөр үед дардаг л байхад болох байх. Илүү бага ажил орно гэсэн үг. Нэгэнт 10 хуруугаар бичээд сурсан тохиолдолд бол үсэгнүүд маань 7 эгшиг + 16 гийгүүлэгч = 23 үлдсэн 6 галиг үсэг нь угаасаа гадаад үг бичихэд л хэрэглэгддэг тул shift энэ тэр дараад хааяа нэг гаргахад асуудалгүй. Тэгэхээр 23 үсгийг бол 26 үсэг бүхий Англи гаран дээр буюу 105 тэмдэгт бүхий стандарт гарын байрлал дээр дураараа өрөөд тавих боломжтой санагдана. Ингэсэн байхад 10 хуруугаар бичихэд тэгтлээ онцын асуудал үүсэхгүй байх.
Харин галиглан оруулахдаа онуга унуга гэж ялгаж оруулахад тухайн бичигчээс мэдлэг шаардана л даа. Гэвч бид одоо кириллээр бичихдээ ч гэсэн би явжийна бээжин суужийна гэхгүй Би явж байна, Бээжин сууж байна гэж бичиж байгаатай адил Монгол бичгээ мэдэж байвал л зөв бичиж явах баймаар санагдана...

Нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохолно гэдэг шиг амар хялбар болгох гээд бүүр баллаад хаявал хэцүү. Тэгэхээр аль болох байгаа чигээр нь л оруулахыг хичээе. Хэн нэгэн нь санал гаргаад бусад нь 100% дэмжсэн ч хамаагүй тэгээд хэдхэн хүн шийдээд сольж болохгүй байх аа...

[Almas]

SUN гэдэг үгийг САН гэж уншаад нэг өөр утга, СЮН гэж уншаад нэг өөр утга гарахгүй байгаа шүү дээ.

АЛМАС гэдэг үгэн дээр ч адил. АЛМАС гэж биччихээд 2 янзаар уншихгүй л байгаа.

Харин оноо гэдэг үгийг ОНОО гэж уншаад ОНУГА гэж бичнэ, унаа гэдэг үгийг УНАА гэж уншаад УНУГА гэж бичээд байгаа. Гэтэл үүнийг нь нэг дүрсээр буюу ОНУГА гэе гээд байгаа гэж ойлгоод байна шүү дээ. Энэ 3 жишээ бүгд хоорондоо зөрөөд байна. Буруу ойлголцоод байх шиг байх юм даа...??

[Badral Sanligiin]

Сайхан уу,
За энэ галиг гэсэн гарчигтэй имэйлүүдийг би огт уншихгүй яваад байлаа.
Учир нь анхны ганц нэгийг нь харж байхад нэг эсвэл ялгаатай кодлох
талаар яригдаж байсан. Яригдсаар ч байна. Үүнийг би яригдах шаардлагагүй
гэж үзсэн юм аа. Кодлол аль 12 жилийн өмнө хийгдээд батлагдаад
стандартад орчихсон. Тэр стандартад орсон л бол вандан тас байдаг.
Устахгүй, өөрчлөгдөхгүй. Монгол хэлний хувьд яасан бэ гэхээр тус тусдаа
орсон. Яагаад яаж байгаа юм бэ гэвэл Эрдээ эгч хариулах байх. Харин
миний хувьд маш зөв зүйл болсон гэж үздэг. Хэрэв боломжтой бол бүүр ч их
зай юникодод авч чадвал бидэнд л ашигтай. :-) Наад зах нь дараа нь
тухайн блокдоо юу ч байрлуулаад фонтоо хийсэн яадгийн. Тэр фонт тусгай
тэмдэгт агуулсан ч өөр аль ч мужийг өөрчлөөгүй хүчин төгөлдөр юникод
фонт байсаар л байх болно. Хэл нь хөгжөөд ялгаатай тэмдэглэх хэрэг гарах
ч юм билүү, тэр үед бусад газар бол зай олдохгүй. Шинээр багтаана гэвэл
4,5-р байт дээр биг биг индианаар кодлогдох хэрэгтэй л болж таараа. :D
Харин энэ ярилцаад байгаа асуудал бол кодлох биш кодлосон байгаа зүйлийг
яаж хэрэглэх вэ гэдэг дээр яригдах ёстой. Учир нь бид хаширлаад ямар ч
гэсэн давхардсан ба үгүй ч бай авиагаар нь ялгаж байгаад зайгаа
хангалттай авчихжээ. Тэгвэл одоо түүнийг дотооддоо зөв ашиглах гэдэг
асуудал гарч ирнэ.
Үнэндээ бол гар дээр О/У нь тус тусдаа товчин дээр байх шаардлагатай юу
үгүй гэдгийг л шийдэх асуудал. Энэ стандартыг харин сайн тогтоох
хэрэгтэй. Жишээ нь нэг нөхөр гарын байрлал хийчихээд ганцхан О байхад
болно гээд U+1823 кодыг нэг товчин дээр байрлуулчихаад U+1824 хассан
байлаа гэж бодье. Гэтэл нөгөө нөхөр ганц U+1824 байхад хангалттай гээд U
+1823 орхиод хийчихэж болно. Мэдээж харагдалт ижил. Тийм байж болохгүй.
Тэгэх юм бол монгол бичгийн бичвэрийг боловсруулалт хийх болоход нээгээд
заавал аль нэгээр орлуулга хийж нормалчлах шаардлага гардаг болно. Энэ
огт хийж болохгүй гэсэн үг биш ч оновчтой зүйл биш болохыг бүгд ойлгож
байгаа байхаа. Тэгэхээр гар дээр аль нэгээр нь тэмдэглэхээр бол аль
кодыг авахаа сайхан тогтоод л түүнийгээ бариад явчихад болно доо.
Одоо тэгэхээр та бүхэн нэг сайхан гарын байрлал гаргаад ир дээ.

г. х.,

Бадаа

[Almas]

Тооцоолуурт дүрслэх тал дээр миний хувьд лав илүү хурдан бичдэг гэдгээр нь давуу тал болгож үзэхгүй байгаа. Тооцоолуур дээр хурдан бичих эсэх нь асуудал биш. Угаасаа удаан лав болохгүй байх...
Кирилл нь дээр үү? Монгол нь дээр үү? гэдэг дээр өөр чухал зүйлүүд байгаа байх аа... Хурдан бичих эсэхээс илүү өөр асуудлууд бий.

Бас яагаад л бүгд ү-г болон у-г хэрэглэх болохыгоо яагаад ингэж үзэж байгаагаа тайлбарлаач? Миний хувьд бол харин ч ялгаж бичээд байх байх гэж бодож байна. Жишээ нь "Би онаа онав." гээд дуудлаа гэхэд та юу гэж ойлгох вэ? Монгол бичгээр бол үүнийг нь үйл үгээр нь ялгаж болох байх. Гэтэл дуудлагаа адилхан болгочихвол Би унаа унав Би оноо онов. гэсэн хоёр өгүүлбэрийг ялгаж ойлгоход тооцоолуур байтугай би ч хүртэл ойлгоход хэцүү болчих юм байна. За за угаасаа нэгэнт техникийн хувьд олон жилийн өмнө шийдэгдээд батлагдчихсан зүйлийг энд ингэж дэмий маргаад ч яах вэ :p Ер нь бол шивэхдээ ч гэсэн л о-г о дээр дараад у-г у дээр дарж л шивдэг байх хэрэгтэй байх. Хэвлээд гарсан нь адилхан байх эсэх нь биш...

[bayanzul lodoysamba]

SUN гэсэн жишээ бол угаасаа яг тав таараагүй жишээ, зүгээр санаагаа ойлгуулах гэж авсан жишээ юмаа... монгол хэлний өвөрмөц зүйлийг англи хэлэн дээр хайгаад олдохгүй шүү дээ...

>Харин оноо гэдэг үгийг ОНОО гэж уншаад ОНУГА гэж бичнэ, унаа гэдэг үгийг УНАА гэж уншаад УНУГА гэж бичээд байгаа. Гэтэл үүнийг нь нэг дүрсээр буюу ОНУГА гэе гээд байгаа гэж ойлгоод байна шүү дээ. Энэ 3 жишээ бүгд хоорондоо зөрөөд байна. Буруу ойлголцоод байх шиг байх юм даа...??

ᠣᠨᠤᠭᠠ гэсэн нэг үгийг ОНУГА, УНУГА гэж хоёр өөр болгоод байгаа нь буруу, "Х"НУГА гэж байгаа чигээр нь ганц тэмдэглээд түүнийгээ харин ОНУГА, УНУГА гэж унших 2 боломж байгаа шүү гэдгийг програмдаа оруулъя гэсэн санаа байсан юм. Энэ ганц үг яах вэ, хоёр янзын уншлага нь тус бүрдээ утгатай болохоор ялгаад уншлага бүр дээр тусдаа утга оноогдож байна. Тэгвэл Ө/Ү-тэй жишээ: ᠮᠥᠷᠡᠨ гэдгийг МӨРЭН гэхүү? МҮРЭН гэхүү... гэж анх асуусиймаа... Учрал түрүүний мэйлдээ аль нэгээр нь аваад, давхар өөрөө уншиж болно шүү гэж програмдаа оруулах хэрэгтэй гэж хариулсан байсан... Одоо тэгвэл яг алиугаар нь авах вэ? Үг болгон дээр ОНУГА, УНУГА хоёр утга байхгүй болохоор оноож хэлж чадахгүй байна л даа... -baynaa Харин Учрал түрүүний мэйлдээ

--- On Tue, 9/7/10, Almas <al...@dusal.net> wrote:

From: Almas <al...@dusal.net> Subject: Re: [Mongol Bichig] Галигын тухайд

[Bayarhuu Amar]

Хүмүүс миний нэг мэйлийг ерөөсөө уншаагүй юм шиг байна. Эсвэл ойлгоогүй ?

Алмас гэдэг үг хоёр утгатай.
1т, Алмас эрдэнэ
2т, Цасны хүн - алмас

Алмас гээд биччихсэн байхад уншиж байгаа хүн аль утгаар нь ойлгох нь тэр хүний асуудал. Яг үүнтэй адилхан ОНОГА гээд бичихэд, оноо гэж ойлгоно уу, унаа гэж ойлгоно уу гэдэг огт хамаагүй, уншиж байгаа хүний л асуудал. Заавал, тэр нэг хүнд яг таг ойлгуулах гээд тусдаа кодлох ямар ч шаардлагагүй.

Бадаагийн хэлдэг нэг талаараа бол зөв. Дутуу байснаас, илүү зай авсан нь зүйтэй. Харин зай завсар болгоныг заавал ашиглана гэж зүтгэвэл буруу. Би өмнөх нэг мэйлэндээ бичиж байсан. Гарц бол аль нэг үсгийг нь огт ашиглахгүй байх. Хэрвээ МҮРЭН гэвэл ЭБҮГЭН, МӨРЭН гэвэл ЭБӨГЭН. ӨҮ-гийнхээ аль нэгийг огт ашиглахгүй байх хэрэгтэй. /Энэ хариулт Баянаад зориулагдсан юм шүү. Миний санааг та ойлгоод байгаа учраас айхтар дэлгэрүүлсэнгүй/ Унших хүн бол учраа олно шүү дээ. СУН гэж бичээд байхад СААН гэж уншдаг шиг...

[Biligsaikhan Batjargal]

Хүн бол хүccэнээрээ уншина л даа.

Гэхдээ та орчин үеийн технологи ашиглаад ч юм уу гар утcандаа ямар нэг даалгавар өгөхөд яг таг ойлгож хүccэнийг чинь биелүүлэхийг хүcэхгүй байна гэж үү? 

Алмаc гэж хэлэхэд өөрөөc тань 3 хувилбарааc аль нь бэ, Дуcал.нэтийнх үү? Эрдэнэc уу? Цаcны хүн үү? Гэж тодруулах нь л дээ. Уул нь Монгол бичиг кирилийг бодвол энэ тал дээр давуу талтай. Нар гэдгээр жишээ авч байcандаа. Энэ давуу тал дээр баc нэмээд туcдаа кодлохын давуу талыг хүртэх боломжтой болох cанагдаад байгаа юм даа.

Үзэгдэх хэлбэрээ өөрийн тань хүccэнтэй адил болох байх гэж бодож байна.

Билигээ   

[Erdenechimeg]

Баянзул аа,

On Sep 7, 1:02 am, bayanzul lodoysamba <bay...@yahoo.com> wrote:
> Миний бодлоор энэ их асуудалтай байнаа. Халх аялгуунд тааруулчихаар нутгын аялгыг яах болж байнаа? Баруун монголчууд, дөрвөдүүд чинь А, Э-г сөөлжлүүлээд ярьдаг, тэр сайхан аялга байхгүй болчино гэхээр харамсалтай санагдах юм. Энэ доорх жишээг би нэг өвөрмонгол залуугийн мэйлээс авсан юм.
>
> амтэтай – амттай
>  худэлдуна – худалдана
>  жарудэл – зардал
>  барэг - бараг
>  баеэрла – баярлалаа
>
> Жишээ нь "амт" гэдэг үгийг тэр нутагт "амтэ" гэж уншдаг байх нь, гэтэл бид хүчээр "амта" гэж галиглаад зөвхөн өөрсөддөө таарсан юм хийж байгаа байхнээ дээ??? Тэр хүмүүс өөрийн гэсэн юмаа хамгаалж тэмцэх чадалгүй бол хүчтэй нь хүчгүйгээ иддэгийн үлгээр явах уу??? Надад бол иймхэн юмыг шийдчиж чадахгүй их л харамсалтай санагдаж байна......

Баянзулаа энэ мэтийн ялгаатай үгийг FVS1,2,3 хувилбар сонгогчийг
ашиглаад бичээд
байхад болохгүй юм уу?

эрдээ

[Erdenechimeg]

Баярхүүд:

On Sep 7, 7:36 pm, Badral Sanligiin <bad...@openmn.org> wrote:
> Сайхан уу,
> За энэ галиг гэсэн гарчигтэй имэйлүүдийг би огт уншихгүй яваад байлаа.
> Учир нь анхны ганц нэгийг нь харж байхад нэг эсвэл ялгаатай кодлох
> талаар яригдаж байсан. Яригдсаар ч байна. Үүнийг би яригдах шаардлагагүй
> гэж үзсэн юм аа. Кодлол аль 12 жилийн өмнө хийгдээд батлагдаад
> стандартад орчихсон. Тэр стандартад орсон л бол вандан тас байдаг.
> Устахгүй, өөрчлөгдөхгүй.

Юникод гэдэг мэдээлэл тэгч код юм гээд би хэд хэд бичсэн байгаа.
Энэ гараас оруулах, фонтоор харуулах гэдэгээс арай өөр ойлголт байгаа.
Кодлолын зарчим буруу зүйл байгаа бол үндэслэлээ сайн гаргаад
улсынхаа
стандарчлалын байгуулгаар дамжуулаад дутууг нэмүүлэх,
өөрчлөх боломж байгаа. Тэгж болон шүү дээ.

[bayanzul lodoysamba]

Эрдээ эгчээ,

Хамаг асуудал үндсэн кодондоо байнаа. Энэ "амт" гэдэг үгийг "амтэ", "амта" гэж
бичихэд хоёулаа сүүлээр төгсөөд харагдах дүрсэнд бол асуудал байхгүй байгаамаа.
Гол нь үндсэн тэмдэгтээр кодлохдоо "амта" гэж хүчээр халх аялгууг тулгаж байгааг
яах вэ гээд бид хэд хэдэн хоног ч хэлэлцэж байна даа...

Хүндэтгэсэн,
-baynaa

----- Original Message ----
From: Erdenechimeg <erd...@gmail.com>
To: Монгол бичгээ сэргээе <mongol-bich...@googlegroups.com>

Баянзул аа,

эрдээ

--

[bayanzul lodoysamba]

> Гэхдээ та орчин үеийн технологи ашиглаад ч юм уу гар утcандаа ямар нэг даалгавар өгөхөд яг таг ойлгож хүccэнийг чинь биелүүлэхийг хүcэхгүй байна гэж үү? 

Билигээ, бид программыг ямар ч янзаар бичиж чадна, бүр байг гэхэд үг нэг бүрээр хадаад ч хийж болно. Гол нь хүмүүс тайлбараа хийхдээ 10 мөр код 20 мөр болчих гээд байна гэсэн утгатай зүйл яриад байгаа нь хүндэтгэж үзэх шалтгаан биш санагдах юм.
 

-baynaa

---

From: Biligsaikhan Batjargal <biligs...@gmail.com>
To: "mongol-bich...@googlegroups.com" <mongol-bich...@googlegroups.com>
Sent: Wed, September 8, 2010 3:08:06 AM

Subject: Re: [Mongol Bichig] Галигын тухайд

[Biligsaikhan B.]

Сайн уу?

Миний хэлэх гэсэн санаа нь. Disambiguation, word sense disambiguation. Салаа утга, хоёрдмол утга. Хүн бол арай амархан ойлгоно л доо(Ярилцаж байгаа үед). Харин бичээд ирэхээр бид ч одоо ч гэсэн ойлголцохгүй эргэлзэх зүйл гарч ирж байна шүү дээ. Компьютер бол хүн шиг ойлгохгүй шүү дээ. Тэр тусмаа одоогийн нөхцөлд Монгол хэлний хувьд. Программыг олон мөр бага мөр гэдгээс нь хэлээгүй.

Билигээ

[Biligsaikhan B.]

Ер нь бол ярианы хэлэнд шилжүүлээд л ирэхээрээ асуудлуудтай болоод ирдэг
байх. Бид 1946 онд тэгж алдсан. Тэрүүгээрээ залуу үе, бас би ч гэсэн
тэгж л бодож төөрөлдөж байгаа. Монгол бичиг Юникодод орохдоо бас л
кирилл үсэг дээр суурилсан, халх аялганы ярианы хэлний нөлөө орсон байх.
Одоо бол нэгэнт л галт тэрэг хөдөлсөн болохоор "амта" аар авахаас өөр
сонголт маш хэцүү болно гэж бодож байна. Хэл шинжлэлийн улсууд илүү
ихийг хэлнэ биз. Мөн нөгөө талаараа галиглахдаа олонх нь алинаар нь
галиглаж байна гэдгээрээ авсан нь дээр. "amta" гэж байна уу "amte" гэж
байна уу гэдгээс шалтгаалан.

Билигээ

[Олхонууд Д.Лхагвасүрэн]

Namaig zagnah ni zagnaarai sanaag mini bayajuulah ni bayajuulaarai.
Mand 2 huvilbar baina.

Tiim shuu odoo negent tuv ayalgaa barih esvel a e gej yalgalgui shuud
l shud esvel suul, gedes geh meteer bichvel yaadiin bol.

> --
> Танд хасагдах болон бусад тусламж хэрэгтэй бол http://groups.google.com/group/mongol-bichgee-sergeeye/ хаягаар бүлгэмийн хуудас руу орж Хуудас хэсгээс Шинэ гишүүдэд зориулсан бичлэг рүү орж авна уу.
>

--
Олхонууд Д.Лхагвасүрэн

[Ochko]

О, У зэргийг нэг кодоор кодлоход асуудал байхгүй гэж бодож байна.
Мэдээж хүн машин 2 ийн дунд програм байж дарсан товчийг код болгоно.
Дүрмээ гүйцэд тодорхойлчвол програм маань О дээр ч дарсан У дээр ч
дарсан нэг код оруулаад байж болно. О, У хоёр нэг товч дээр байсан ч
болно. Юникод дээр авсан кодоо өөрчлөх шалтаан биш гэдэг дээр саналаа
нэмж байна.

2010/9/8 Олхонууд Д.Лхагвасүрэн <lhagva...@gmail.com>: