Yanal Düşünme (Lateral Thinking)
KATMER
Geliştirebilirsiniz
Şüphesiz farklı düşünme deyince akla hemen bu yeteneği nasıl
geliştirebiliriz sorusu gelmekte. Olaylara yalnız tek bir yönden
bakmanın mahzurlarından kurtulmak için problemlere özgün çözüm
bulabilme amacıyla geliştirilen yanal düşünme yeteneğinden
yararlanabilirsiniz.
Pek çok olay ve önermeler hakkında hemen yargıya varmadan önce,
problemi doğru tespit edip doğru çözümü bulabilmek için yanal düşünme
yeteneğinizi kullanmayı denemelisiniz.
Yanal düşünme yeteneğini geliştirmek isteyenler için pek çok testler
ve düşünce eksersizleri bulunmakta.
Örneğin; aşağıdaki sorulara rahatlıkla doğru cevaplar verebiliyorsanız
yanal düşünme yeteneğini Allah vergisi olarak kullanıyorsunuz
denilebilir.
- Bir kedinin en tüylü yeri neresidir?
- Sol elinizle tutup sağ elinizle tutamadığınız şey nedir?
- İki madeni paranın toplamı 11 senttir. Eğer madeni paralardan birisi
1 sentlik değilse bu iki madeni para nedir?
- Ahşap bir dolabın içine ne eklerseniz onu daha hafif yaparsınız? Bu
şeyden daha fazla ekledikçe dolap daha da hafiflemektedir?
- “Bir ülkenin 60. ve 62. başbakanlarının anne ve babaları aynıydı
fakat kardeş değillerdi.” Doğru bir önerme olduğuna göre bunu nasıl
izah edersiniz?
- İstanbul’da yaşayan birisini Ankara’da gömemiyorlar. Sizce nedeni
nedir?
- Yirmiyi yarıma bölün ve yirmi ekleyin. Cevap kaçtır?
- Çiftçinin 17 ineği vardır. 8′i hariç hepsi ölüyor. Kaç ineği kalır?
- Türkiye/Suriye (Hatay) sınırında meydana gelen uçak kazasında
kurtulanlar nereye defnedilir?
- Saat sabah 06:30′u gösterirken akrep ve yelkovan arasındaki açı kaç
derecedir?
- Yeşim’in annesinin 3 çocuğu vardır. İlkinin adı Eylül ve ikincisinin
adı Ekim’dir. Üçüncünün adı nedir?
- Bir adam ve oğlu araba kazası geçiriyor. Baba kazada ölüyor ve
oğlunu hastaneye ağır yaralı olarak kaldırıyorlar. Muayene eden
doktor: “Olamaz bu benim oğlum!” diye bağırıyor. Açıklayınız.
Bunlar gibi yanal düşünme yeteneğini sınayan pek çok soru mevcuttur.
Peki, o halde yanal düşünme nedir?
Yanal Düşünme (Lateral Thinking) 1967 yılında Fransız bilim adamı
Edward De Bono tarafından geliştirilen kritik ve özgün düşünme
yöntemidir.
Kanımızca yanal düşünebilme, insanda belki de erken yaşlarda daha
güçlü olmasına rağmen ezberci eğitim sistemiyle gittikçe körelen bir
yetenektir.
Yanal düşünceyi özetlemek amacıyla, mucidi De Bono tarafından çukur
kazma örneği verilmekte.
Bir çukuru ne kadar derin kazmaya çalışırsanız çalışın o çukuru farklı
bir yerde açamazsınız. Yani aynı yönde derinlemesine çabalamak farklı
bir yöne doğru ilerlemek kadar yararlı değildir. Başarılı olmak hep
aynı yönde çabalamanın sonucu değildir. O yüzden meseleyi çok farklı
yanlarıyla düşünmeye çalışmak gereklidir.
Zaten bu yüzden iyi tasarlanmış iş mülakatlarının pek çoğunda o işe
ilişkin hazırlanmış bazı yanal düşünmeyi gerektiren sorular sorulur.
Normal eğitim sisteminde öğrenilen kavramlar, algılamalar ve zihinsel
sınırlar nedeniyle sorulan soruların pek çoğuna %80’in üzerinde insan
benzer cevabı verir. Amaç özgün veya farklı düşünebilen insanları işe
almaktır. O yüzden yanal düşünebilmeyi geliştirmeye çalışmak gerekir.
Herkesin birikimleri sonucu oluşturduğu bir kavramlar ve algılamalar
dünyası vardır. Düz mantıkla bakıldığında örneğin bir satranç
oyununda; taşlar, oyun kuralları ve hatta hamle şekilleri yani
parçalar bellidir. Oyun sırasında belli kurallar ve kalıplara göre
hareket ederiz.
Halbuki gerçek yaşamda bu parçalar bulunmamaktadır. Biz ise o
parçaların olduğunu varsayarız. Bu varsayımlar; belli algılar,
kavramlar ve sınırlardan oluşmaktadır. Yanal düşünme, düşünmenin
sadece algılama kısmıyla ilgili olup mevcut parçalarla oynamayı
reddeder. Böylece dış dünya parçalara dönüştürülerek çözüm bulunmaya
çalışılır.
Bir nevi, düşünmeyi kalıplara sokmadan düşünmenin kalıpları
oluşturması amaçlanır.
Beyin kendi kendine örgütleyebilen bir bilişim ve algılama mekanizması
olarak çok farklı kalıpları şekillendirip düzene sokabilir. Bir
anlamda beyin en iyi teşkilatçıdır. Bu tür sistemlerde kalıplar arası
gezinmek için belli bir matematiğe bir ihtiyaç vardır. Yanal
düşünmedeki araç ve süreçler bu tür yanal hareketleri başarmak için
gerekli matematiği sağlar. Aslında insanda var olan yanal düşünmenin
araçlarını anlamanın yolu, kendi kendine örgütlenebilen ve halen nasıl
çalıştığını tam olarak bilmediğimiz beyin dediğimiz bu mekanizmayı
anlamaktan geçer.
Herhangi bir kendi kendine örgütleme olayında yerel çözümlerden genel
veya asıl çözüme kaçış ihtiyacı mevcuttur. Yanal düşünebilme sayesinde
bu kaçışlar tahrik edilerek asıl çözüm aranmaya çalışılır.
İşte bu tahrikler ve kaçışlar sayesinde özgün düşünebilme dediğimiz
şey ortaya çıkar.
Farklı düşünebilme veya çözüm geliştirebilmeyle ilgili diğer yararlı
teknik ise paralel düşünme olup, beyin fırtınalarının vazgeçilmezi
altı şapkalı düşünme olarak bilinen bir yöntemi bünyesinde
barındırmaktadır. Onu da belki başka bir yazıda işleriz.