Ul – tatarnıñ altın bağanası.
Ruşaniya Altay
Ul – tatarnıñ altın bağanası.
ĞÄLİ AQIŞQA 90 yäş
hap xalıqnıñ taríxın, anıñ jämğıyawí tormışın tirän mägnägä iä bul-ğan waqıyğalar häm olpat şäxeslär bilgeli. Çınlıqta näq şular xalıqnı berläşterep, millät itep tota da inde. Andıy şäxeslärneñ berä-üläre milli mädäniätne, sänğätne üsterä, ädäbi äsärlär yaza. İkençeläre fän, ictimağıy fiker, din ölkäsendä üzlären kürsätä. Emma bik siräk-läre genä säyäsi köräş mäydanında çın millät qaharmanı itep tanıla. Ğäli ağa Aqış näk şundıylardan.
Ber qarağanda Ğäli ağa zur däräcälärgä dä, maqtawlı isemnärgä dä ireşmägän. Ä bezdä, sowet tradisiasenä iärep, mondıy yaltırawıqlı şaltıra-wıqlarğa çamadan tış ähämiät birü ğädäte yäşäp kilä. Şuña da, möğäyen, poğon-lı, qupşı däräcälär yörtüçe zatlar arasında buş, tössez adämnär citärlek. Qaywaqıt andıylardan: "Kem soñ äle ul, Ğäli Aqış?" — dip kenläşep äytkän süzlär dä işetergä turı kilä. Min alarğa: "Ğäli Aqış tatar milläteneñ böyek idealistı", — dip cawap biräm. Döres, millättäşlär arasında idealistlar da yuq tügel, tik menä alarnıñ ideyäläre genä wağraq: kemder "böten dinnär ğıy-badätxanäse" tözim dip sataşa, kemder bolğarçılıq, täñreçelek safsataların bertuqtawsız tarata, kemder böten keşe-lekne bexetle itä torğan täğlimat uy-lap çığardım dip laf ora. Ä Ğäli Aqış-nın tögel milli ideyäbezdän hiçberqayçan da taypılğanı yuq, ul ğömere buyı "tatarnıñ möstäqıyl' däwlete bulırğa tieş" dip kilä. hem oşbu ideyäne, milli lider bularaq, üzeneñ jurnalist ícatında, säyäsi eşçänlegendä bertuqtawsız alğa sörä. Änñ 1963 yılda dönya kürgän "İdel-Ural dägwası hem sowet imperializmı" digän qıyu äsäre açıqtan-açıq kommunistik totalítar rejimğa qarşı çığu bula. Yuqqa ğına ul sowet ideoloğlarında şul xätle näfrät uyatmıy. Monda ataqlı Dania yazuçısı hans-Kristian Andersen äkiäte iske töşe. Xäterlisezder, böten xalıq şärä patşağa qarap: "Ah, padíşahn'ñ kiemnäre bigräk matur!" — dip torğanda, ber malay: "Ä patşa bit şärä"; — dip eytep quya. Şul uq sowet ideologiase dä qaranı aq dip isbatlawdan ğıybarät ide.
Äye, Ğäli ağa Aqışnıñ 90 yıllıq ğömeren tatar milli azatlıq köräşeneñ möhim ber öleşe, däwere dip bäyäläsäk, hiç yalğışmabız. Mäglüm ki, tatarnıñ milli ideyäse XX yez başında möstäqıyl' däwlätçelek däğwası räweşendä formalaşa. Döresen äytkändä, älege ideyä tatar ictimağıy fikereneñ üzäge bularaq bik küp aqıl iälärendä, ğömümän, cämğeyättä yäşäp kilä. Zamanında olpat ädip, kürenekle ilahiät ğälime Rizaetdin Fäxretdin dä "tatarnıñ biäläy xätle genä bulsa da däwläten tezü mäslixet" dip äytä. Zamanında 1917-1918 yıllarda tatar xalqı bu ideyäne tormışqa aşırır öçen bik küp köç tügä. İdel-Ural ştatın da, millät mäclesen dä (yägni parlamentnı), milli idaräne dä tözep ölgerä. Ämma imperia köçlärenä qarşı tora almıy, yänä qoloniäl zolım astına qaytarıla. Näticädä, millätneñ asıl ulları Sad-ri Maqsudi, Ğayaz İsxaqıy, Fuat Tuqtarov häm başqalar ildän çığıp kitärgä mäcbür itelä.
Tatar möhacirlärenä bez bik räxmätle, alar azatlıq utın sündermiçä, milli ideyäne yäşätep kilälär. hem, ätergä kiräk, möhacirlektä barğan milli azatlıq xäräkäte tatar taríxınıñ ğorurlanırlıq säxifäse. Mäğlüm ki, 1933 yılda Ğayaz İsxaqıynıs "İdel-Ural" äsäre dönya kürä häm anda tatärnñ bäysez däwlätçelek ideologiase açıq iglan itelä. Ğäli Aqış ul wa-qıtta üsmer yeget bula häm şul äsärne uqıp, milli azatlıq ideyäsenä xezmät itärgä qarar qıla. Yäş yeget Braq Şäreqtağı tatar möhacirläre xäräkätenä quşılıp kitä, şul çorda Ğayaz İsxaqıy belän yaqınnan tanışa, milli yulbaşçınıñ şäkerte, arqadaşı bulıp kitä. Soñraq, 50 nçe yıllarda, azatlıq utın İsxaqıy qulınnan alıp, anıñ warísı, däwamçısı bulıt tanıldı. Şulay itep, Ğäli ağa şäxesendä buınnar özleksezlege de taswirlana. Räxmät aña, tatarnıñ azatlıq utı sünmäde, anıñ tırışlığı belen ul äle dä yana.
Ğäli Aqışnın tormış yulın täfsilläp söyläp torunıñ kiräge yuq dip uylıym, bügen tatar dönyasında anı belmägän keşe bar mikän. Miña Ğäli ağa belän tanışu bäxete 1990 yılnıñ jäyendä ireşte, ul täwge tapqır tarixi watanıbızğa — Tatarstanğa, anıñ märkäze Qazanğa ayaq basqan ide. Xäteremdä, Ğäliäsğar Kamal teatrı qarşında zur miting bara, mäydan tulı xalıq, milli älämnär cilferdi. Şunda Almaniadän kilgän Ğäli Aqış yalqınlı sälamläw süze belän çıqtı, xalıq anı därräw alqışlap qabul itte. Ğäli ağa ul miting-ta bik xislände, köçle dulqınlanu kiçerde, anıñ küzlärenä xätta yäşlär dä bärep çıqtı, "önemme bu, töşemme?" dip tä äytep quydı.
Şul könnän bezneñ Ğäli abıy belän dustanä mönäsäbätlär urnaştı. Ul minem öçen ostaz da, çın şäxes ürnäge dä. Anıñ bixisäp kürkäm sıyfatları arasında iskitkeç imanlı buluın min berençe urınğa quyar idem. Ser tügel, sowet çorında millätebez imanı şaqtıy zäğıyflände. Menä inde yegerme yıl milli xäräkättä qatnaşıp, min imansızlıqnıñ millätkä qotoçqıç zıyan kiterüenä inandım. Aralarıbızda iptäşläre östennän donos yazuçılar da, köräştäşlärebezne sud yulında yörtep, inwalidlıqqa çığaruçılar da bar, başqa yämsez ğälämätlär dä jitärlek. Yış qına "bez tatarlar üzebez naçar xalıq bit" digän süzlär dä işetergä turı kilä. Şulçaq min Ğäli Aqışnı iske töşeräm. Yuq, dim min alarğa, arabızda ber genä Ğäli abıy kebek keşebez bulğanda, bezneñ ömet cuyarğa xaqıbız yuq, bez şul keşe öçen tırışırğa tieş. Şöker, bik küp yuğaltularğa qaramastan, millätebezdä imanlı keşelär sanı arta bara. Kemder awırularğa, qartlarğa, yätimnärge yärdäm itä, kemder mäçetlär tözi, mäktäplär cihazlıy, kemder milli basmalar çığara, kemder maşínasın satıp, millättäşläre öçen Saban tuyı oyıştıra. Qarağız, bügen mäçetlär tulı yäşlär, bu da bik ömetle küreneş, dimäk, xalqıbız imanğa qayta.
här yäkşämbe bez Ğäli ağa belän telefon aşa elemtägä keräbez. "Xälläregez niçek?" — dip sorağaç, ul başta sülpän genä: "Şulay, qartlıq belän köräşäbez", — dip cawap birä. Emma söyleşü däwamında anıñ iskitkeç mäglümatlı buluın, yegetlärçä fikerläwen toyıp xäyranğa qalasıñ. Ul tatar dönyasınıñ böten yañalıqları belän qızıqsınıp, teläsä nindi wäzğeyätkä tögäl analíz yasap yäşäw säläten, ixtıyar köçen yuğaltmağan. Anıñ olı yöräkle, miherbanlı buluı da soqlandıra. Üzeneñ pensiä aqçasınnan ul Törkiädä uquçı tatar studentlarına da, Çallıdağı Ğäli Aqış isemendäge tatar gimnaziasenä, BTK başqarma komitetı qarşındağı tatar mäğärife fondına da öleş çığara.
Ğäli ağa Aqışnıñ tormış yulına, anıñ fidaqär eşçätglegenä qarap, bu dönyada tatar keşesenä ozaq yäşärgä kiräk digän fikergä kiläseñ. Min Al-lapıdan ber genä närsä sorıym: xalqıbıznıñ azatlığın Ğäli ağa belän bergä kürergä nasıyp bulsın ide, ul moña barıbızğa Qarağanda da kübräk layıq. häm soñğısı. Ğäli Aqışnın 90 yıllıq yübileye böten tatar xalqı öçen zur ähämi-yätkä iä, dönyada şuşındıy böyek idealistlar yäşägendä millätebez hiç betmäs. Bireşmägez, Ğäli ağa! Sezneñ dönyada buluığız bezgä köç, rux östep tora, tormışıbızğa mäğnä birä.
Tälgät BARIY, Bötentatar ictimağıy üzäge räise.