Feüziye Beyremova "Gabdelber abiy"
0 views
Skip to first unread message
roza kurban
Nov 8, 2007, 2:52:28 AM11/8/07
to milli-...@googlegroups.com
Fäüzija Bäjrämova,
jazuçï, tarix fännäre kandidatï,
"Ittifak" tatar milli bäjsezlek partijase räise,
Bötendön'ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï
Gabdelbär abïj...
Ul bezneñ barïbïz öçen dä Gabdelbär abïj ide...
Kïju fikerle, nïklï pozitsijase bulgan, gacäep däräcädä kiñ belemle, zur ěruditsijale, tärtiple häm matur keşe ide ul...
Min Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovnï 80nçe ellar axïrïnda tatar ictimagïj üzäge oeştïru çorïnnan beläm. Gabdelbär abïj tatar milli azatlïk xäräkätenä atïlgan joldïz kebek kilep kerde, tiz arada anïñ liderlarïnïñ bersenä äjlände. Kajçandïr citäkçe urïnnarda ěşläü, tatar tarixïna häm mädänijatenä soñ çikkäçä birelgänlek, millätneñ ütkänen häm bügengesen jaxşï añlau häm zur cavaplïlïk xise anï köräşneñ algï sïzïgïna çïgïp basarga mäcbür itkänder, mögaen... Gabdelbär abïj tatar milli xäräkäteneñ oeştïru-struktura ěşlären üz östenä aldï, tatar ictimagïj üzäge häm Milli Mäclesneñ Ustav-programmalarïn üz kullarï belän jazdï, böten milli korïltajlar ul äzerlägän stsenarijlar buença görläp ütälär ide...
Ämma bezdä berni ěşlämiçä genä lider bulïrga teläüçelär dä barlïkka kilde, ällä kajdan Kazanga otstavkadagï polkovniklar, pensijadäge xärbilär kajtïp tuldï häm milli xäräkätne butïj, tuzdïra başladïlar. Küpçelege maxsus organnarga ěşlägän bu bändälär turïdan-turï Mäskäügä bujsïnalar häm anïñ karşïnda xisap totalar ide, häm alarga tatar milli azatlïk xäräkäten bastïru, xalïkçan liderlarnï juk itü maksatï kuelgan ide. Bezneñ arabïzda Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov kebek tormïş täcribäse tuplagan, printsipial' karaşlï keşelär bulmasa, bu provokatorlar bälki maksatlarïna ireşkän dä bulïrlar ide. Bezne häm tatar milli azatlïk xäräkäten jaklap, Gabdelbär abïj bik küp cïelïşlarda, korïltajlarda, matbugat bitlärendä alarga karşï ambrazuraga kaplangan kebek taşlana ide, häm satlïk polkovniklar anïñ aldïnda çigenergä mäcbür buldïlar...
Milli xäräkätneñ küp kenä dokumentlarï, belderü häm kararlarï Gabdelbär abïj Fäjzrxmanov tarafïnnan äzerlänsä dä, alar astïnda anïñ kul imzasï tormïj. Xäer, ul moña moxtac da tügel ide, milli xäräkättä ul üzen kürsätü öçen jörmäde, millätkä xezmät itü öçen jörde, näticägä ěşläde. Tatar ictimagïj üzäge äkerenläp "kara polkovniklar" kulïna küçä başlagaç, Tatarstannïñ kïjblasïz citäkçeläre säbäple däülät bäjsezlege kurkïnïç astïnda kalgaç, bez 1992 elda jañadan tatar xalkïnïñ milli parlamentïn – Milli Mäclesne torgïzïrga buldïk häm bu ěştä Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov başlap jörde. 1994 elnïñ dekabrendä, turïdan-turï Gabdelbär abïjnïñ oeştïruï, jardäme häm katnaşï belän, Ufada da Başkortstan tatarlarïnïñ Milli Mäclese tözelde. Gabdelbär abïj şulaj uk "Idel-Ural xalïklarïnïñ assamblejase"n tözü öçen bik küp köç kujdï, tirä-jun'däge böten milli respublikalarnï üz ajaklarï belän jörep çïktï, kiräkle böten dokumentlarnï üz kullarï belän jazdï, ul xalïklarnïñ korïltajlarïnda katnaşïp, milli oeşmalarïn tözep birde. Ber törle millättä şundïj gajrätle, täcribäle akïl ijase bulsa, anï ällä kajçan ja ministr, ja patşa jasarlar ide, ä bezdä keşe kaderen belü juk, ěçkersez xezmätne kürüçe dä, bäjaläüçe dä juk...
Gabdelbär abïj Tatarstan häm Rossija belän genä çiklänep kalmïjça, milli mäs'älälär buença dön'ja bujlap ta küp jörde. Tacikstanda grazhdannar sugïşï barganda, anda jaşäüçe tatarlarga jardäm kürsätü öçen ul şunda çïgïp kitte, tatar xalkïnïñ Milli Mäcles väkile bularak, bu problemanï iñ jugarï dairälärdä xäl itügä ireşte. Törkijadä dä Gabdelbär abïjnï bik jaratïp kabul itälär ide, ul däülät häm millät uzdïrgan küp korïltajlarda katnaştï, 90nçï ellar urtasïnda milli partijane parlamentka uzdïru öçen, il buença distälägän oçraşular uzdïrdï, televizordan çïgïşlar jasadï häm näticädä, Alïp Arïslan firkase ciñep çïktï. Minem üzemneñ dä Gabdelbär abïj belän bergä Törkijadä ütkän milli cïelïşlarda katnaşkanïm buldï, ul Kazannan kilgän kajber tatar millätçeläre kebek başkalarnï ětep-törtep jörtmäde, axïrgaça gadel häm märxämätle buldï. Bez anïñ belän bergä Äzerbajcanda uzdïrïlgan küp korïltajlarda, milli häm fänni forumnarda da katnaştïk, Bakuda Gabdelbär abïjnï jaxşï belälär ide, urïnï gel türdä buldï, süze belän xisaplaşalar ide...
Gabdelbär abïj Fäjzarxmanov menä şuşï ěşläre belän dä tatar tarixïna kerep kalgan bulïr ide, ämma ul, köçle şäxes bularak, bolar belän genä tuktalïp kalïrga ujlamadï, tarixnï üze jazarga totïndï. Xäer, ul tatar tarixï belän gomere bue kïzïksïndï, tugan jagï Arça töbäge tarixïn anïñ kadär jaxşï belüçe bar ideme ikän?! 90nçï ellar başïnda çit ildän kilgän tatarlarnï Arça jaklarïna alïp bargannarïn xäterlim, şunda Gabdelbär abïj Kazannan çïgïp kitügä julïbïzdagï här avïlnïñ, här bistäneñ tarixïn centekläp söjli başladï, Kazan öçen köräştä hälak bulgan tatarlarnïñ kajlarda kümelüen, här urman-kïrnïñ nindi facigale xällärneñ şahitï buluïn bäjnä-bäjnä söjlägän ide ul. Ul bolar turïnda mäkalälärendä jazdï, ämma şuşïlarnï aerïm kitap itep çïgarïp ölgermävenä bik ükenäm, inde bu xällärne anïñ kebek belüçe juk bit...
Ägär Gabdelbär abïj Seber tarixïna kerep kitmägän bulsa, ul Arça jaklarï turïnda, hiçşiksez, kitap jazgan bulïr ide. Ämma anï tatarlarnïñ Ana Vatanï – borïngï Seber, Altaj jaklarï tarttï häm ul 80nçe ellar başïnda şuşï temaga tarix buença kandidatlïk dissertatsijase jakladï. Anïñ 2000 elda Kazanda basïlïp çïkkan "Drevnie tjurki v Sibiri i TSentral'noj Azii" dip atalgan kitabï borïngï törki-tatar tarixïna bötenläj jañaça karaş häm bäja ide. 2002 elda isä Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovnïñ "Istorija sibirskix tatar s drevnejşix vremen do naçala XX veka" dip atalgan 500 bitle kitabï dön'ja kürde, monda ul millätebezne üzenä laek altïn täxetenä utïrtkan ide. Ämma Gabdelbär abïj monïñ belän genä dä tuktalïp kalmadï, 75 jaşendä seber tatarlarï tarixï buença doktorlïk dissertatsijase jakladï, bu Hadi Atlasidan soñ, jöz eldan soñ berençe tapkïr Seber tarixïna bagïşlangan titanik xezmät buldï. Bu xezmätlären jazar öçen Gabdelbär abïj ajlar bue Tömän, Tubïl, Mäskäü arxivlarïnda utïrdï, Seberneñ üze zurlïgïndagï tarixi mirasnï öjränep çïktï, 70 jaşendä komp'juterga öjränep, şul xezmätlärne üze cïjdï, kitap itep çïgardï, millätkä tapşïrïp kitte. Bügenge köndä Gabdelbär abïj seber tatarlarï öçen iñ kaderle keşe, alarga tarixlarïn kajtarïp birgän zur galim bulïp tora.
Min Gabdelbär abïj belän bergä 2006 elnïñ martïnda Tubïl şähärendä milli mägarif buença uzdïrïlgan konferentsijadä katnaşkan idem. Üzeneñ tirän beleme, Seberdäge här avïl, här şähärneñ borïngï tarixïn, milli kaharmannarïn isemläp belüe belän ul barïbïznï da şakkattïrdï. Bez bergäläp Seber xanlïgïnïñ borïngï başkalasï Iskärgä bardïk, pedagogija institutïnda tatar studentlarï belän oçraştïk, julda poezdda da bergä kajttïk. Şuşï säjaxättä Gabdelbär abïj ber tuktamïj tarix söjläde, anïñ xäterenä, osta itep söjli belüenä iskitärlek ide! Min janïmda diktofon bulmauga ükendem, Gabdelbär abïjdan bolarnï tizräk jazïp çïguïn ütendem, aña inde ul vakïtta 76 jaş' buluïn onïtïp cibärdem... Bezgä üzebezgä anïñ janïna utïrïp, barïsïn da jazïp barasï kalgan, ä bez haman ul üze jazar, dip köttek, ä ul kajsïn gïna jazïp ölgersen? Ul milli xäräkät tarixïn da tulïsïnça jazïp ölgerä almadï, ä isäbe bar ide! Bu xätirälär xäzer anïñ üze belän kitte inde, anïñ karavï tege ellardagï "kara polkovniklar" tïrïşa-tïrïşa üzläreneñ "kara tarix"larïn jazalar, millät öçen janïp jörüçelärne pïçratïp kalïrga tïrïşalar, kïzganïç, alarga karşï kükräge belän ambrazuraga taşlanïrga Gabdelbär abïj juk inde...
Min Gabdelbär abïjnï ozak, tuksan-jöz jaş'lärgä kadär jaşär, dip ujlagan idem, çönki bik köçle ruxlï, tärtiple keşe ide ul. Xatïnï Älfinur apanïñ vakïtsïz häm gazaplï üleme anïñ kükrägenä kiterep suktï, mähabät gäüdäsen sïndïrdï, başïn aska iderde... Alar kebek matur, tatu, jaratïşïp jaşägän parlarnï minem kürgänem bulmagandïr, mögaen! Alar böten cirgä parlap jördelär – milli kiçälärgä dä, jal jortlarïna da, çit illärgä dä, xätta tege vakïtta Tacikstanga, ut ěçenä dä alar bergä çïgïp kittelär... 1993 elnïñ oktjabrendä, Xäter könendä "kara polkovniklar" mine Irek mäjdanïnnan kïjnap çïgarïp cibärgäç, Gabdelbär abïj mine kunarga üzlärenä – Kazan çitendäge öjlärenä alïp kajtkan ide. Sap-sarï narat büränälärdän salïngan agaç öjdä, ak küñelle, açïk jözle Älfinur apanï kürgäç, alarnïñ niçek bäxetle jaşäülären belgäç, min üzemneñ kimsenü-cäberlänüläremne onïttïm, alar janïnda küñelemä tïnïçlïk taptïm... Kitaplardan, milli xäräkät el˝jazmalarïnnan torgan bu jort miña Äbügalisinä mägaräsen xäterlätte, biredä Gabdelbär abïjga icat itü öçen böten şartlar tudïrïlgan ide. Ämma Gabdelbär abïj üze dä xatïn östenä salïnïp, jazïp kïna utïra torgan keşe tügel ide, ul şähär şartlarïnda da ike bakça, distälägän umarta tottï, ike balasïn da keşeçä urnaştïrdï, onïklarïna kulïnnan kilgänçä jardäm itep tordï.
Äjtkänemçä, Älfinur apa ülgäç, Gabdelbär abïjnïñ kojaşï sünde, ul bik avïrlïk belän jañadan jaşäp kitä aldï. Ul ülgäç berniçä aj jaşäp aluï da Älfinur apa öçen bulgan ikän, çönki Gabdelbär abïj bu vakït ěçendä gaziz xatïnï turïnda ike kitap jazdï, ike fil'm töşerep ölgerde, üzeneñ ülärenä atna-un kön kala avïlga, Älfinur apanïñ kaberenä taş kajtarïp kujdï. Häm, bu dön'jada ěşe betkängä isäpläp, 9 sentjabr'dä mäñgegä küzlären jomdï, ikençe könne isä anï tugan avïlï Iske Kïrlajga alïp kajtïp, Älfinur apa janäşäsenä cirlädelär...
Min Gabdelbär abïjnï ülärenä näk˝ 20 kön kala, Idel östendäge ak paroxodta oçratkan idem. Bez ul könne Kïzïl Bajrakka, Säjdäş bäjrämenä barïrga çïkkan idek. Ěsse kön, paroxod şïplap tulgan, ěçtä urïn juk, Gabdelbär abïj onïgï belän kultïksaga tajanïp, ber çittä basïp tora ide. Bäxetkä, bezgä Kamal teatrï artistlarï urïn alïp kalgan bulgannar, ber urïn buş bulïp, anda tiz genä Gabdelbär abïjnï kiterep utïrttïk. Äj, jul bue söjläşep bardïk, milli xäräkätneñ böten tarixïn iskä töşerdek, Seberlärne urap kajttïk, ber-berebezne juattïk, ällä nindi plannar kordïk! Ä anïñ gomer kitabïnïñ inde soñgï bitläre açïlgan bulgan... Ni xikmät, min anï Kïzïl Bajrakta da, kajtkanda da başka kürmädem, ul minem küñelemä Idel östendäge ak paroxodta, kïjblaga taba jözep bargan xäldä mäñgegä kerep kaldï...
Gabdelbär abïj gadelsez citäkçelekkä karşï bik printsipial', katï telle bulsa da, üzara söjläşkändä ul jomşak telle, jagïmlï keşe ide. Miña karata iñ katï äjtkän süze: "Bu urïnda sin xaklï tügel, Fäüzija", - digän cömlä bula ide. Ul böten närsägä milli küzlektän, millätkä fajdamï jaki zïjanmï, digän karaştan çïgïp bäja birde. Şuşï turï süzle bulganï öçen, üz printsiplarïnnan çigenmägän öçen, axïrgaça tatar xalkïnïñ, Tatarstannïñ däülät bäjsezlege öçen köräşkängä, anï jartamauçïlar da şaktïj ide. Bälki şul säbäptänder, ul 2002 elda basïlïp çïkkan "Tatar ěntsiklopedija süzlege"nä dä kertelmägän, min anïñ orden-medal'lär, maktaulï isemnär alganïn da xäterlämim. Ul soñgï könenä kadär Şihabetdin Märcani isemendäge tarix insitutïnda äjdäp baruçï fänni xezmätkär bulïp ěşläde, küp kenä jaş' galimnärgä ostaz buldï, bigräk tä Seberdän kilüçelärne jardämennän taşlamadï. Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovtan soñ anïñ kïzï Roza xanïmda ätiseneñ zur arxivï kaldï, anda tatar xalkïnïñ, milli xäräkätneñ tarixïna kargan unikal' dokumentlar, fotolar, kul˝jazmalar bar. Bu milli bajlïknï fänni äjläneşkä kertep cibärergä ide, anïñ öçen tarix institutïnïñ da jardäme kiräk. Berär jaş' aspirant bu miras buença fänni xezmät jazsa, dissertatsija jaklasa da bik jaxşï bulïr ide, çönki Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov xäzer inde üze tarix, häm bügenge köngä bäjane dä anïñ xezmätlärenä karap birerlär, inşallah! Ä tatar xalkï aña dogada bulïr, milli xäräkät ul başlagan izge ěşne dävam itär, xalkïbïznïñ bäxete häm bäjsezlege öçen Gabdelbär Lotfraxman ulï Fäjzraxmanov kebek gajrät belän köräşer!
2007 el, 7 nojabr'.
jazuçï, tarix fännäre kandidatï,
"Ittifak" tatar milli bäjsezlek partijase räise,
Bötendön'ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï
Gabdelbär abïj...
Ul bezneñ barïbïz öçen dä Gabdelbär abïj ide...
Kïju fikerle, nïklï pozitsijase bulgan, gacäep däräcädä kiñ belemle, zur ěruditsijale, tärtiple häm matur keşe ide ul...
Min Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovnï 80nçe ellar axïrïnda tatar ictimagïj üzäge oeştïru çorïnnan beläm. Gabdelbär abïj tatar milli azatlïk xäräkätenä atïlgan joldïz kebek kilep kerde, tiz arada anïñ liderlarïnïñ bersenä äjlände. Kajçandïr citäkçe urïnnarda ěşläü, tatar tarixïna häm mädänijatenä soñ çikkäçä birelgänlek, millätneñ ütkänen häm bügengesen jaxşï añlau häm zur cavaplïlïk xise anï köräşneñ algï sïzïgïna çïgïp basarga mäcbür itkänder, mögaen... Gabdelbär abïj tatar milli xäräkäteneñ oeştïru-struktura ěşlären üz östenä aldï, tatar ictimagïj üzäge häm Milli Mäclesneñ Ustav-programmalarïn üz kullarï belän jazdï, böten milli korïltajlar ul äzerlägän stsenarijlar buença görläp ütälär ide...
Ämma bezdä berni ěşlämiçä genä lider bulïrga teläüçelär dä barlïkka kilde, ällä kajdan Kazanga otstavkadagï polkovniklar, pensijadäge xärbilär kajtïp tuldï häm milli xäräkätne butïj, tuzdïra başladïlar. Küpçelege maxsus organnarga ěşlägän bu bändälär turïdan-turï Mäskäügä bujsïnalar häm anïñ karşïnda xisap totalar ide, häm alarga tatar milli azatlïk xäräkäten bastïru, xalïkçan liderlarnï juk itü maksatï kuelgan ide. Bezneñ arabïzda Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov kebek tormïş täcribäse tuplagan, printsipial' karaşlï keşelär bulmasa, bu provokatorlar bälki maksatlarïna ireşkän dä bulïrlar ide. Bezne häm tatar milli azatlïk xäräkäten jaklap, Gabdelbär abïj bik küp cïelïşlarda, korïltajlarda, matbugat bitlärendä alarga karşï ambrazuraga kaplangan kebek taşlana ide, häm satlïk polkovniklar anïñ aldïnda çigenergä mäcbür buldïlar...
Milli xäräkätneñ küp kenä dokumentlarï, belderü häm kararlarï Gabdelbär abïj Fäjzrxmanov tarafïnnan äzerlänsä dä, alar astïnda anïñ kul imzasï tormïj. Xäer, ul moña moxtac da tügel ide, milli xäräkättä ul üzen kürsätü öçen jörmäde, millätkä xezmät itü öçen jörde, näticägä ěşläde. Tatar ictimagïj üzäge äkerenläp "kara polkovniklar" kulïna küçä başlagaç, Tatarstannïñ kïjblasïz citäkçeläre säbäple däülät bäjsezlege kurkïnïç astïnda kalgaç, bez 1992 elda jañadan tatar xalkïnïñ milli parlamentïn – Milli Mäclesne torgïzïrga buldïk häm bu ěştä Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov başlap jörde. 1994 elnïñ dekabrendä, turïdan-turï Gabdelbär abïjnïñ oeştïruï, jardäme häm katnaşï belän, Ufada da Başkortstan tatarlarïnïñ Milli Mäclese tözelde. Gabdelbär abïj şulaj uk "Idel-Ural xalïklarïnïñ assamblejase"n tözü öçen bik küp köç kujdï, tirä-jun'däge böten milli respublikalarnï üz ajaklarï belän jörep çïktï, kiräkle böten dokumentlarnï üz kullarï belän jazdï, ul xalïklarnïñ korïltajlarïnda katnaşïp, milli oeşmalarïn tözep birde. Ber törle millättä şundïj gajrätle, täcribäle akïl ijase bulsa, anï ällä kajçan ja ministr, ja patşa jasarlar ide, ä bezdä keşe kaderen belü juk, ěçkersez xezmätne kürüçe dä, bäjaläüçe dä juk...
Gabdelbär abïj Tatarstan häm Rossija belän genä çiklänep kalmïjça, milli mäs'älälär buença dön'ja bujlap ta küp jörde. Tacikstanda grazhdannar sugïşï barganda, anda jaşäüçe tatarlarga jardäm kürsätü öçen ul şunda çïgïp kitte, tatar xalkïnïñ Milli Mäcles väkile bularak, bu problemanï iñ jugarï dairälärdä xäl itügä ireşte. Törkijadä dä Gabdelbär abïjnï bik jaratïp kabul itälär ide, ul däülät häm millät uzdïrgan küp korïltajlarda katnaştï, 90nçï ellar urtasïnda milli partijane parlamentka uzdïru öçen, il buença distälägän oçraşular uzdïrdï, televizordan çïgïşlar jasadï häm näticädä, Alïp Arïslan firkase ciñep çïktï. Minem üzemneñ dä Gabdelbär abïj belän bergä Törkijadä ütkän milli cïelïşlarda katnaşkanïm buldï, ul Kazannan kilgän kajber tatar millätçeläre kebek başkalarnï ětep-törtep jörtmäde, axïrgaça gadel häm märxämätle buldï. Bez anïñ belän bergä Äzerbajcanda uzdïrïlgan küp korïltajlarda, milli häm fänni forumnarda da katnaştïk, Bakuda Gabdelbär abïjnï jaxşï belälär ide, urïnï gel türdä buldï, süze belän xisaplaşalar ide...
Gabdelbär abïj Fäjzarxmanov menä şuşï ěşläre belän dä tatar tarixïna kerep kalgan bulïr ide, ämma ul, köçle şäxes bularak, bolar belän genä tuktalïp kalïrga ujlamadï, tarixnï üze jazarga totïndï. Xäer, ul tatar tarixï belän gomere bue kïzïksïndï, tugan jagï Arça töbäge tarixïn anïñ kadär jaxşï belüçe bar ideme ikän?! 90nçï ellar başïnda çit ildän kilgän tatarlarnï Arça jaklarïna alïp bargannarïn xäterlim, şunda Gabdelbär abïj Kazannan çïgïp kitügä julïbïzdagï här avïlnïñ, här bistäneñ tarixïn centekläp söjli başladï, Kazan öçen köräştä hälak bulgan tatarlarnïñ kajlarda kümelüen, här urman-kïrnïñ nindi facigale xällärneñ şahitï buluïn bäjnä-bäjnä söjlägän ide ul. Ul bolar turïnda mäkalälärendä jazdï, ämma şuşïlarnï aerïm kitap itep çïgarïp ölgermävenä bik ükenäm, inde bu xällärne anïñ kebek belüçe juk bit...
Ägär Gabdelbär abïj Seber tarixïna kerep kitmägän bulsa, ul Arça jaklarï turïnda, hiçşiksez, kitap jazgan bulïr ide. Ämma anï tatarlarnïñ Ana Vatanï – borïngï Seber, Altaj jaklarï tarttï häm ul 80nçe ellar başïnda şuşï temaga tarix buença kandidatlïk dissertatsijase jakladï. Anïñ 2000 elda Kazanda basïlïp çïkkan "Drevnie tjurki v Sibiri i TSentral'noj Azii" dip atalgan kitabï borïngï törki-tatar tarixïna bötenläj jañaça karaş häm bäja ide. 2002 elda isä Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovnïñ "Istorija sibirskix tatar s drevnejşix vremen do naçala XX veka" dip atalgan 500 bitle kitabï dön'ja kürde, monda ul millätebezne üzenä laek altïn täxetenä utïrtkan ide. Ämma Gabdelbär abïj monïñ belän genä dä tuktalïp kalmadï, 75 jaşendä seber tatarlarï tarixï buença doktorlïk dissertatsijase jakladï, bu Hadi Atlasidan soñ, jöz eldan soñ berençe tapkïr Seber tarixïna bagïşlangan titanik xezmät buldï. Bu xezmätlären jazar öçen Gabdelbär abïj ajlar bue Tömän, Tubïl, Mäskäü arxivlarïnda utïrdï, Seberneñ üze zurlïgïndagï tarixi mirasnï öjränep çïktï, 70 jaşendä komp'juterga öjränep, şul xezmätlärne üze cïjdï, kitap itep çïgardï, millätkä tapşïrïp kitte. Bügenge köndä Gabdelbär abïj seber tatarlarï öçen iñ kaderle keşe, alarga tarixlarïn kajtarïp birgän zur galim bulïp tora.
Min Gabdelbär abïj belän bergä 2006 elnïñ martïnda Tubïl şähärendä milli mägarif buença uzdïrïlgan konferentsijadä katnaşkan idem. Üzeneñ tirän beleme, Seberdäge här avïl, här şähärneñ borïngï tarixïn, milli kaharmannarïn isemläp belüe belän ul barïbïznï da şakkattïrdï. Bez bergäläp Seber xanlïgïnïñ borïngï başkalasï Iskärgä bardïk, pedagogija institutïnda tatar studentlarï belän oçraştïk, julda poezdda da bergä kajttïk. Şuşï säjaxättä Gabdelbär abïj ber tuktamïj tarix söjläde, anïñ xäterenä, osta itep söjli belüenä iskitärlek ide! Min janïmda diktofon bulmauga ükendem, Gabdelbär abïjdan bolarnï tizräk jazïp çïguïn ütendem, aña inde ul vakïtta 76 jaş' buluïn onïtïp cibärdem... Bezgä üzebezgä anïñ janïna utïrïp, barïsïn da jazïp barasï kalgan, ä bez haman ul üze jazar, dip köttek, ä ul kajsïn gïna jazïp ölgersen? Ul milli xäräkät tarixïn da tulïsïnça jazïp ölgerä almadï, ä isäbe bar ide! Bu xätirälär xäzer anïñ üze belän kitte inde, anïñ karavï tege ellardagï "kara polkovniklar" tïrïşa-tïrïşa üzläreneñ "kara tarix"larïn jazalar, millät öçen janïp jörüçelärne pïçratïp kalïrga tïrïşalar, kïzganïç, alarga karşï kükräge belän ambrazuraga taşlanïrga Gabdelbär abïj juk inde...
Min Gabdelbär abïjnï ozak, tuksan-jöz jaş'lärgä kadär jaşär, dip ujlagan idem, çönki bik köçle ruxlï, tärtiple keşe ide ul. Xatïnï Älfinur apanïñ vakïtsïz häm gazaplï üleme anïñ kükrägenä kiterep suktï, mähabät gäüdäsen sïndïrdï, başïn aska iderde... Alar kebek matur, tatu, jaratïşïp jaşägän parlarnï minem kürgänem bulmagandïr, mögaen! Alar böten cirgä parlap jördelär – milli kiçälärgä dä, jal jortlarïna da, çit illärgä dä, xätta tege vakïtta Tacikstanga, ut ěçenä dä alar bergä çïgïp kittelär... 1993 elnïñ oktjabrendä, Xäter könendä "kara polkovniklar" mine Irek mäjdanïnnan kïjnap çïgarïp cibärgäç, Gabdelbär abïj mine kunarga üzlärenä – Kazan çitendäge öjlärenä alïp kajtkan ide. Sap-sarï narat büränälärdän salïngan agaç öjdä, ak küñelle, açïk jözle Älfinur apanï kürgäç, alarnïñ niçek bäxetle jaşäülären belgäç, min üzemneñ kimsenü-cäberlänüläremne onïttïm, alar janïnda küñelemä tïnïçlïk taptïm... Kitaplardan, milli xäräkät el˝jazmalarïnnan torgan bu jort miña Äbügalisinä mägaräsen xäterlätte, biredä Gabdelbär abïjga icat itü öçen böten şartlar tudïrïlgan ide. Ämma Gabdelbär abïj üze dä xatïn östenä salïnïp, jazïp kïna utïra torgan keşe tügel ide, ul şähär şartlarïnda da ike bakça, distälägän umarta tottï, ike balasïn da keşeçä urnaştïrdï, onïklarïna kulïnnan kilgänçä jardäm itep tordï.
Äjtkänemçä, Älfinur apa ülgäç, Gabdelbär abïjnïñ kojaşï sünde, ul bik avïrlïk belän jañadan jaşäp kitä aldï. Ul ülgäç berniçä aj jaşäp aluï da Älfinur apa öçen bulgan ikän, çönki Gabdelbär abïj bu vakït ěçendä gaziz xatïnï turïnda ike kitap jazdï, ike fil'm töşerep ölgerde, üzeneñ ülärenä atna-un kön kala avïlga, Älfinur apanïñ kaberenä taş kajtarïp kujdï. Häm, bu dön'jada ěşe betkängä isäpläp, 9 sentjabr'dä mäñgegä küzlären jomdï, ikençe könne isä anï tugan avïlï Iske Kïrlajga alïp kajtïp, Älfinur apa janäşäsenä cirlädelär...
Min Gabdelbär abïjnï ülärenä näk˝ 20 kön kala, Idel östendäge ak paroxodta oçratkan idem. Bez ul könne Kïzïl Bajrakka, Säjdäş bäjrämenä barïrga çïkkan idek. Ěsse kön, paroxod şïplap tulgan, ěçtä urïn juk, Gabdelbär abïj onïgï belän kultïksaga tajanïp, ber çittä basïp tora ide. Bäxetkä, bezgä Kamal teatrï artistlarï urïn alïp kalgan bulgannar, ber urïn buş bulïp, anda tiz genä Gabdelbär abïjnï kiterep utïrttïk. Äj, jul bue söjläşep bardïk, milli xäräkätneñ böten tarixïn iskä töşerdek, Seberlärne urap kajttïk, ber-berebezne juattïk, ällä nindi plannar kordïk! Ä anïñ gomer kitabïnïñ inde soñgï bitläre açïlgan bulgan... Ni xikmät, min anï Kïzïl Bajrakta da, kajtkanda da başka kürmädem, ul minem küñelemä Idel östendäge ak paroxodta, kïjblaga taba jözep bargan xäldä mäñgegä kerep kaldï...
Gabdelbär abïj gadelsez citäkçelekkä karşï bik printsipial', katï telle bulsa da, üzara söjläşkändä ul jomşak telle, jagïmlï keşe ide. Miña karata iñ katï äjtkän süze: "Bu urïnda sin xaklï tügel, Fäüzija", - digän cömlä bula ide. Ul böten närsägä milli küzlektän, millätkä fajdamï jaki zïjanmï, digän karaştan çïgïp bäja birde. Şuşï turï süzle bulganï öçen, üz printsiplarïnnan çigenmägän öçen, axïrgaça tatar xalkïnïñ, Tatarstannïñ däülät bäjsezlege öçen köräşkängä, anï jartamauçïlar da şaktïj ide. Bälki şul säbäptänder, ul 2002 elda basïlïp çïkkan "Tatar ěntsiklopedija süzlege"nä dä kertelmägän, min anïñ orden-medal'lär, maktaulï isemnär alganïn da xäterlämim. Ul soñgï könenä kadär Şihabetdin Märcani isemendäge tarix insitutïnda äjdäp baruçï fänni xezmätkär bulïp ěşläde, küp kenä jaş' galimnärgä ostaz buldï, bigräk tä Seberdän kilüçelärne jardämennän taşlamadï. Gabdelbär abïj Fäjzraxmanovtan soñ anïñ kïzï Roza xanïmda ätiseneñ zur arxivï kaldï, anda tatar xalkïnïñ, milli xäräkätneñ tarixïna kargan unikal' dokumentlar, fotolar, kul˝jazmalar bar. Bu milli bajlïknï fänni äjläneşkä kertep cibärergä ide, anïñ öçen tarix institutïnïñ da jardäme kiräk. Berär jaş' aspirant bu miras buença fänni xezmät jazsa, dissertatsija jaklasa da bik jaxşï bulïr ide, çönki Gabdelbär abïj Fäjzraxmanov xäzer inde üze tarix, häm bügenge köngä bäjane dä anïñ xezmätlärenä karap birerlär, inşallah! Ä tatar xalkï aña dogada bulïr, milli xäräkät ul başlagan izge ěşne dävam itär, xalkïbïznïñ bäxete häm bäjsezlege öçen Gabdelbär Lotfraxman ulï Fäjzraxmanov kebek gajrät belän köräşer!
2007 el, 7 nojabr'.
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages