Millätsez yaña cämğiyät
Säğit Xäyri
"Çallı Yäşläre", №2, 2007 yıl
NÄRSÄ SOÑ UL QATNAŞ NİKAX
Ällä...
Älbättä, qatnaş nikax bügen genä barlıqqa kilgän äyber tügel, Häm anıñ taríxı zur. Läkin mondıy nikaxlar elek siräk bulğan häm alarnı xalıq berwaqıtta da önämägän, inqär itkän.
Ğälimnär qatnaş nikax kübäyüneñ säbäbe berniçä dilär: xalıqlar migrasiase aktivlaşu, millätara aralaşu artu, monnan materiäl fayda kürü, qızlar öçen - bulaçaq irneñ sälamät buluı - spirtlı eçemlek eçmäwe h.b.
Yış qına, aqça yağınnan xälleräk irgä kiäwgä çıqqan xatın-qızlar üzlären iqtisadi yaqtan irekle tota ala, dilär. Ämma çınlıqta andıy nikaxlar, küpçelek oçraqta, yaña tör problemalar barlıqqa kilügä säbäpçe bula. Ägär qatnaş nikaxtan tuğannarnıñ zur yäştägeläre cämğeyättäge sälamät millätçelekkä qarşı tora alsa, qatnaş nikaxtan tuğan balalar öçen bu zur psixologik basım, trağediä. Bu balalarnı üz qäweme wäkile itep ber cämğeyät tä qabul itmi. Nindi millättän buluların saylap alğannan soñ da äle alar öçen millät probleması kisken tora birä.
Monnan tış, tağı da qatlawlı, kürenmi torğan - genetika probleması da bar. Qayber ğälimnär fikerençä, qatnaş nikaxtan tuğan balalarda tumıştan birelgän kimçeleklär bulırğa mömkin. Alarda bötenläy yaña sıyfatlar, yana genetik komplekslar küzätelä, häm alar infeksiale çirlärgä birelüçän, üzsaqlanu häm endoqrin sistemaları köçsez bulırğa mömkin.
Äle bit kultura qapma qarşılığı probleması da bar. Yäğni, mäsälän, xristian dinendäge keşe belän íslam dinendäge keşeneñ ruxi qaraşları turı kilmäw.
Şunı äytäse kilä, sälamät millätçelekneñ äle berqayçan zıyanı bulğanı yuq, häm ul barlıq üzen xörmät itkän illärdä dä bar.
T. YÜLGİZÄR