Bəyrəmova: "Batırşa tatar xalqın dəwlətle itü ɵçen cihadqa çıqqan"
4 views
Skip to first unread message
Säğit Xäyri
Jun 8, 2012, 4:59:23 PM6/8/12
to Milli Maksat
Tatar milli xərəkəte 2012 yılnı Batırşa yılı dip
iğlan itte. Şuşı uñaydan Qazan, Çallı qalalarında qayber çaralar da
uzdı. Çallı TİÜWendə uzğan şundıy çaralarnıñ bersendə tarix fənnəre
kandidatı Fəwziə Bəyrəmova üzeneñ ezlənülərenə nigezlənep, Batırşanıñ
tatarlarnı çuqındıruğa qarşı kɵrəşe, yazmışı xaqında çığış yasadı.
http://www.azatliq.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/content/article/24581816.html
Fəwziə Bəyrəmovanıñ Batırşa turında berençe kitabı 1995 yılda “Batırşa citəkçelegendə milli azatlıq kɵrəşe” iseme belən basılıp çıqtı. Bıyıl ul Batırşa kɵrəşen çağıldırğan “Bahadirşah” əsəren dɵnyağa çığardı.
Xəzerge Sverdlovski ɵlkəse, Çiləbe yaqlarında, Başkortstanda həm başqa tɵbəklərdə bulıp, Batırşa xaqında bik küp məğlümatlar tuplağan yazuçı, tarixçı Fəwziə Bəyrəmova Kama aryağı milli xərəkəte wəkilləre oyıştırğan fənni-ğəməli konferentsiədə qatnaştı. Ul anda Batırşanıñ kɵrəşkə kütərelü səbəpləre, qulğa alınğannan yazmışı xaqında sɵyləde. Fəwziə xanım çığışınnan ɵzek təqdim itəbez.
“Batırşanıñ faciğəle kütəreleşen añlaw ɵçen ul çornıñ tarixın belü zarur. Bu bit XVIII ğasır, Petr Idən başlap Rusiya səyəsəte tatarlarnı beterü yulında bula. Tatarlarnı çuqındıru, çuqınmağannarın üterü, suğışlarğa cibərü, laşmanlıqqa alu, urman kisterü, 12 yəşlek malaylarnı da rekrutka alıp məñgelek soldat itülər moña dəlilder.
Qısqası, tatarnı yə üterergə, yə çuqındırırğa. Petr I çorında Yawız İvan çorına qarağanda da yamanraq ğəməllər eşlənə. İvan patşa, ni əytsəñ də, suğışıp basıp alğan da, annan üz tilelekləre belən üz başına citə. Ə Petr I suğışıp ciñelgən xalıqnı qıra. Əsirlərgə də mərxəmətsez bulırğa yaramıy bit. Ul tatarnı yuqqa çığaru maqsatın quya, bu xaqta qızlarına da əytep qaldıra həm balaları da şuşı eşkə totına. Tatarlarnı çuqınğannan soñ islamğa qaytqan ɵçen utlarda yandırıp üterələr. 1738 yılda Yekaterinburg urtasında Toygeldı Cüləqov, 1739 yılda şunda uq İsənbikə Bayrasovanı utta yandıralar. Batırşa xəzrət bolarnı belgən. İsənbikə Bayrasova anıñ xatınınıñ kürşe awılınnan çıqqan.
Yelizaveta Petrovna digən urıs patşabikəse 1742 yılnıñ 19 noyabrendə barlıq məçetlərne cimerergə digən fərman çığarğan. Qazan guberniəsendə 500gə yaqın, Seber guberniəsendə 200ləp, Əsterxanda, başqa tɵbəklərdə bik küp məçetlərne cimerələr, mullaların sɵrgengə ozatalar, xalıqnı çuqındıralar.
Bolar ɵstenə Uralğa zavodlar tɵzü ɵçen də basıp kerələr. Şul yıllarda 50gə yaqın çuyın zavodı tɵzelə. Anda tatarlar həm başkortlar məcbüri eşli. Peterburnı da şulay tɵzetələr bit, anda 70 meñ tatarnı izələr həm alar şunda ülep tə qala. Tatarnı 12 yəştən rekrut yasap, millətne ir-atsız qaldıralar.
Batırşa bolarnıñ barısın da belə, imanlı keşe bu eşkə qarşı tɵşərgə tieş dip sanap, kütəreleşkə təwəkkəlli. Qısularğa tüzə almağan ğəynə tatarları (xəzerge Sverdlovski ɵlkəse), bɵrcan başkortları, başqa tɵbəklərdən xalıq Batırşa yanına kilep, xəzrət, nişlibez, betəbez bit, yandırıp kilələr, çuqındırular belən rizalaşıyqmı, kiñəş bir, dilər. Batırşa xəzrət, bezne betergənçe, üz süzebezne əytep, kütərelü yaxşırak bulır digən fikerne quətli. Annan soñ ul, “alar bezne betergəç, Ural aşa Boxarağa, Taşkent yaqlarına kitəçək, bɵten islam dɵnyasın basıp alaçaq”, di həm bu yawızlıqqa qarşı Qor'ən belən qarşı çığu yulın saylıy. Çuqınudan başqa yul bulmawın añlap, suğışqa çığıp, tatarlar ülem yulın saylıy.
Şunda Batırşa xəzrət 1755 yılnıñ may aylarında xalıqqa mɵrəcəğəten yaza. Anı qulğa alunıñ da tɵp səbəpçese şuşı mɵrəcəğət həm ul xɵkem itügə nigez bula. Mɵrəcəğətne patşağa yazğan xat belən butarğa yaramıy, anısı başqa. Əlege mɵrəcəğəttə ul “K'afer urıslar bezne basıp aldı. Bolğarnı, Qazannı beterdelər, xəzer bezne beterergə cıyınalar. Mondıy çaqta Allahı Təğələ cihadqa çığarğa quşa, di, Qor'ənnən ayətlər kiterep, üz telebezne, dinebezne yaqlap kɵrəşkə çığarğa ɵndi. Bez İdel-Ural arasında bəysez dəwlətebezne tɵzep, balalarıbızğa qaldırırğa tieş, bolay yəşəp bulmıy, betəbez bit digən fikerlərne də əytə. 4-5 bitle bu mɵrəcəğətne şəkertləre aşa bik küp cirgə tarata.
Tatarlar həm başkortlar baş kütərüne 1755 yılnıñ 3 iülenə, ğəyettən soñğa bilgelilər. Əmma eşne Bɵrcan başkortları boza. Alar asıltaş ezlərgə kilgən Braginnı həm berniçə urısnı üterep taşlıylar, talaw eşen də başlıylar. Bu dulqınğa toz, mal məs'ələse də quşıla. 1754 yılda patşabikə başkortlarga toznı satıp birü turında ukaz çığara. Moñarçı alar çığanaqlardan toznı buşlay alğan bula. Başkortlar, ni ɵçen bez teləgən cirdə mal yɵrtə almıybız, ni ɵçen toznı satıp birəsez dip çığalar. Şul taləplər belən urısnıñ poçta stantsiələren, kirmənnəren qırıp-seberep baralar. Ütereş kitə.
Urıs ta qarap tormıy, İdel-Uralğa 50 meñle ğəskər cibərə. Bu çorda urıs armiəse 200 meñle bula. Batırşa xəzrətkə nişlərgə qala? Ul xalıq arasına, Qarğalığa, Orenburga, ğəynə tatarları yanına bara, cəməğət, nişlibez dip mɵrəcəğət itə. Sɵyləşkənnən soñ barıber kütərelep qaraw fikerenə kilələr. Urıs ğəskəre kɵçle bit. Xalıq xəlsez. Başkortlar suğışa-suğışa qazaqlar yağına çığıp qaça, anda da ütereş başlana. Patşa da başkortlar belən qazaqlarnı qotırtıp toru cayın taba.
Batırşa xəzrətneñ mɵrəcəğətendə mondıy yullar da bar: “Bezneñ eştə üzebezneñ tatar- başkort starşinaları ayaq çaluçılar bulaçaq”. Eşne ɵzəçəklər, dip, ul alar belən eş itməskə təqdim itə. Şulay bulıp çığa da. Başkortlar urıslarnı ğına suyıp qalmıy, mişər starşinaların da talıy başlıy. Şunnan mişər starşinaları kütəreleşkə qarşı çığalar, urıs armiəsen yaqlawların belderələr. Şulay itep mişər starşinalarınıñ ber ɵleşe urıs yağına küçə, başkortlar Batırşa xəzrətne taşlap qazaqlar yağına kitə. Batırşa ğəynə tatarları belən genə kütərelergə omtıla. Əmma ğəynədən satlıq tatarlar kilep, yə sin awıldan kitəseñ, yə awılıñnı utta yandırabız dilər.
Kütəreleş əle başlanğıç çorında ğına bula bit. “Cəməğət, awılnı isən qaldırırğa kirək, şundıy süz bar ikən, min urmanğa kitəm”, di Batırşa xəzrət həm ğailəsen arbağa tɵyəp urmanğa kerep kitə. Şəkertləre də aña iərə. Bu 1775 yılnıñ 1 sent'abre bula. Ozaq ta ütmi soldatlar urmannı çolğap ala. Bu vazğeyəttə Batırşa xatının həm balaların qəyneşe belən Çiləbe yağındağı Mɵslim awılı yaqlarına ozatırğa qarar qıla. Ləkin xatının, ɵç balasın urmannı çığuğa, totıp alalar, boğawlap başta Orenburga, annan Ufağa həm Məskəwgə ozatalar. Yulda Tacetdin digən malay qatıp ülə. Xatının, ike qızın çuqındıralar. Alarnıñ ezləre Deviçiy monastırendə yuqqa çığa. Ləkin min üz əsəremdə Batırşanı xatını belən oçraştırdım, çɵnki alarnıñ oçraşuların qayber ğalimnər də farazlıy həm kürsətə.
Bu çorda Batırşanı tota almıylar əle, ul suğışa. Yıl buyı xalıqnı kütərergə omtıla. Əmma məçetləre yandırılğan, awılları tuzdırılğan awır xəldəge xalıq quzğalmıy. Batırşa xəzerge Tatarstan cirlərenə kilep çıqqan digən süzlər də bar. Annan ul tuğan yaqlarına qaytıp kilergə niət itə. Bu waqıtta Batırşa başı ɵçen 1000 təñkə aqça da bilgeləngən bula. Anı Əzəkəy digən awıl yanında, ike awılnıñ Sɵləyman həm Yanış isemle starşinaları urısqa totıp birələr. Bu xəl 1756 yılnıñ 8 avgustında bula.
Batırşanı Ufa, Orenbur aşa Məskəwgə ozatalar. Okt'abr' ayında Murom tirəsendə ul qaçarğa da omtıla, boğawların ɵzügə ireşə. Totıp, bik qatı qıynıylar, Vladimir tɵrməsendə ülərlek xəldə yata. Anı isən-saw kiterü turında əytelgən bula, çɵnki soraw alırğa kirək. Awır xəldə Məskəwgə kiterelgəç, bar bulğan şikayaten patşabikəgə genə sɵyləyəçəgen belderə. Şulay da anı üz süzləren xat rəweşendə patşağa citkerergə ügetlilər. Nəticədə 1756 yılnıñ 4 noyabrennən 21 noyabr'gə qədər ğarıznaməsen yaza. Kəğəz bitləren sanap qına birələr. Bu yazmasında Batırşa urıslarnıñ tatarlarnı niçek çuqındıruların, məçetlərne yandıruların, basıp alınğan xalıqnı nıq mısqıllawların bəyən itə.
Əlbəttə, patşabikə belən oçraştırmıylar, ğarıznaməne Peterburgka ozatalar. Batırşanı 40-50 tapqır qamçı belən suqtıru turında Peterburda xɵkem çığarıla. Mañğayına qızğan timer belən “vor” digən tamğa suğıla. Bu timerneñ rəsemen də kürdem. Borın yafraqların ɵzep alalar. Qayber ğalimnər əytə, telen kiskənnər, di, qaysıları yuq, di. Min üzem telen kiskənnər dip uylıym. Çɵnki bu çorda yartı Rusiya telsez bulğan digən süzlər bar. Ayıruça tɵrmədəge keşelərneken, küp sɵyləşep yɵrməsennər ɵçen telləren kiskənnər. Xɵkem itkənçe, tel-borının kiskənçe anı pop belən oçraştırğannar, çuqınırğa qıstağannar, qısqannar. Aña xatınınıñ çuqınuwın əytələr. Batırşa soñğı tapqır xatını belən oçraştırunı sorıy. Aña xatınıñ xristian dinendə, şuña kürə ike dindəge keşene oçraştıra almıybız dip cawap birələr. Xristianlık qabul itsə, Batırşağa barlıq yullar açıluwın, yort, utar birüləren, balaları belən oçraştıruların, İtaliəgə uqırğa cibərüləren əytələr. Bolar bərabərenə Batırşa mɵselmannarnı xristianlıkka ɵndərgə tieş bula. Bar təqdimgə də ul “yuq”, dip, millətne mondıy qollıqqa duçar itərgə teləmim dip cawap birə.
Annan Batırşa xəzrətne Şlissel'burg tɵrməsenə taşlıylar. Bu tɵrməne də kürdem, andağı şartlar qotoçqıç. Ayaq-qulları çılbır belən bəyləp quyılğan keşelər monda ozaq çıdıy almıy. Batırşanı saqlağan soldatlar da anı üterü yağın qarağandır. Çɵnki ul monda dürt saqçını bərep üterə. Ə boğawlı keşe tiktomaldan dürt keşene üterə almıy. Anı üterü teləge belən saqçılar üzləre hɵcüm itkən dip uylarğa qala. Batırşa Allahı Təğələ yərdəme belən boğawların ɵzə, saqçılarnıñ dürtesen də üterep, qaçu yulına ayaq basa. Şuşı suğıştan soñ ul millət ɵçen şəhit kitə.
Salawat Yulayevnı sovet çorında kütərdelər. Rusiya tarixçıları Batırşağa iğtibar birməde, aña tatar-başkortnı kütərgən milli fetnəçe itep qaradılar. Alar xaqlı tügel. Tatar ğalimnəre xəzer dɵres fikergə kilde – ul tatar xalqın dəwlətle itü ɵçen cihadqa çıqqan keşe. Ul bit mɵrəcəğətendə tatar xalqı İdel-Uralda dəwləten torğızırğa tieş dip açıqtan-açıq əytkən. Ul dinebez, telebez, tatar xalqı yəşəsen ɵçen kɵrəşkə çıqqan berdənber mulla diər idem. Salawat Yulayev kɵrəşendə dini yaq yuq, ul dəwlət soramıy. Alarnıñ qayberləre nərsə ɵçen suğışqannarın da añlamağan, ə qayberləre belgən, qayber mişərlər bit Qazannı alırğa da kilə. Ləkin 1774 yılda Qazanda ber genə kɵn bulalar.
Bügenge başkort ğalimnərenə Batırşa kütəreleşe xalıq quzğalğan, başkortlar kɵrəşkən diü ɵçen kirək. Əmma monıñ ɵçen Batırşa başkort bulğan, ul başkort bəxete ɵçen kɵrəşkən diü kirək. Batırşanı Ğəysə Xɵsəyenov tə kütərde, dramalar da yazdılar, tragediələre də bar. Başkort ğalimnəre yazğan bar əyberne uqıp çıqtım, barısında da ber yəmsez əyber bar. Berençedən, alar başkortlar başlağan kütəreleşne Batırşa ɵzde, citəkli almadı dip baralar. Sin üz milli batırıñ turında yazasıñ ikən, andıy mısqıllawlar belən yazma, Salawat Yulayevta da əllə nərsələr bulğan. Anısın ber də kütərmilər. İkeçedən, Batırşanı urmanğa kerep qaçuda, xalıqnı taşlawda ğəyeplilər. Ul “qaçu”nıñ ni rəweşle buluwın inde sɵylədem. Anıñ awılına ut tɵrtü qurqınıçı tuwa bit, urıs ğəskəre kilgənçe kitep torırğa məcbür bula. Ɵçençedən, çuqınırğa teləgən, dip baralar. Çuqınırğa teləsə, çuqınır ide. Bɵten başkort ğalimnərenə Batırşa kütəreleşe kirək, əmma Batırşa üze kirək tügel. Tarix xaq bulırğa tieş. Batırşa xəzrət xalıqnı qotqaru ɵçen utqa-suğa kerde, şundıy keşene mısqıllap kütərergə kirək tügel.
Allağa şɵker, tatar ğalimnərendə andıy mısqıllawlar yuq, ləkin açıp beterməw bar. Saləm Alişev, Məsğut Gaynetdinov Batırşanı kütərep çıqtılar. Batırşa “ğarıznaməsen” berençe bulıp Məskəwgə barıp M.Gaynetdinov uqıdı. Fəyzelxaq İslayev bu şəxes turında ike kitap çığardı. Ul çuqındıru tarixın başınnan axırına qədər ɵyrəngən. 1992 yılda Cəmit Rəximov “Batırşa” romanın yazdı. Bik zur eşlər. Min üzem Batırşa xəzrət ğəməllərenə din həm yuğalğan dəwlətçelekne torğızu küzlegennən qarıym.
2004 yılda Batırşa tuğan Baltaç rayonı Qarışbaş awılında buldım. Min barğanda 580 keşe yəşi ide, Batırşa isemen yɵrtkən məktəp bar ide. Bu məktəptə ber genə tatarça süz kürmədem. Barısı da başkortça həm urısça. Yuğeysə, barısı da zəñgər küzle tatarlar. Min barında xalıqnıñ 50%ı tatar, 50se başkort ide. Xəzer başkortlar sanı nıq artqandır inde. Başkort ğalimnəre biregə kilep Batırşa buyınça konferentsiələr uzdıra, anda – sez millətegezne onıtqan başkortlar, Batırşa da başkort dip əytələr. Şuşı yulnı yaqlasağız, bez Batırşanı kütərəbez dilər. Min barğanda bu awılda məçet yuq ide. İnde məçet salınğan, bıyıl açalar ikən, bəlki mine də çaqırırlar dip ɵmetlənəm.
Batırşa buyınça ezlənülərdə Baltaç rayonında miña Çurtanlı kül awılında yəşəwçe Rəfis xəzrət Şəyxəydarov yərdəm itte. Ul Batırşanıñ yıraq tuğanı bulıp çıqtı. İske Baltaçta Batırşa muzeyen buldırğan. Biredə şaqqatırlıq küreneşkə də yulıqtım. Rəfis xəzrəttə Batırşanıñ 80 tomlıq kitapxanəse saqlanğan. Hər tomı 700-800 bittən torğan bu kitaplarnı kürgəç, yığılıp kitə yazdım. Qazanğa qaytqaç bu kitaplar turında Tarix institutında sɵylədem, berər ğalim cibərep, bu yazmalarnıñ ni xaqında buluwın ɵyrənergə, isemlegen həm küçerməsen alırğa təqdim ittem. Ber qıznı cibərep “opis'” alğannar da, şunıñ belən bette. Qurqam, kitaplar saqlanğan muzey ağaçtan, ut fələn bulsa, barısı da yuqqa çığaçaq”, dip sɵyləde Fəwziə Bəyrəmova Kama aryağı milli xərəkəte uzdırğan fənni-ğəməli konferentsiədə.
Yazuçı, tarixçı Fəwziə Bəyrəmova alğa taba da Batırşa turında ezlənülərgə cirlek barlığın, qulınnan kilgənçə şuşı eşne dəwam itərgə teləwen belderde.
--
Tatar Press
Sagit Hayri
http://www.azatliq.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/content/article/24581816.html
Fəwziə Bəyrəmovanıñ Batırşa turında berençe kitabı 1995 yılda “Batırşa citəkçelegendə milli azatlıq kɵrəşe” iseme belən basılıp çıqtı. Bıyıl ul Batırşa kɵrəşen çağıldırğan “Bahadirşah” əsəren dɵnyağa çığardı.
Xəzerge Sverdlovski ɵlkəse, Çiləbe yaqlarında, Başkortstanda həm başqa tɵbəklərdə bulıp, Batırşa xaqında bik küp məğlümatlar tuplağan yazuçı, tarixçı Fəwziə Bəyrəmova Kama aryağı milli xərəkəte wəkilləre oyıştırğan fənni-ğəməli konferentsiədə qatnaştı. Ul anda Batırşanıñ kɵrəşkə kütərelü səbəpləre, qulğa alınğannan yazmışı xaqında sɵyləde. Fəwziə xanım çığışınnan ɵzek təqdim itəbez.
“Batırşanıñ faciğəle kütəreleşen añlaw ɵçen ul çornıñ tarixın belü zarur. Bu bit XVIII ğasır, Petr Idən başlap Rusiya səyəsəte tatarlarnı beterü yulında bula. Tatarlarnı çuqındıru, çuqınmağannarın üterü, suğışlarğa cibərü, laşmanlıqqa alu, urman kisterü, 12 yəşlek malaylarnı da rekrutka alıp məñgelek soldat itülər moña dəlilder.
Qısqası, tatarnı yə üterergə, yə çuqındırırğa. Petr I çorında Yawız İvan çorına qarağanda da yamanraq ğəməllər eşlənə. İvan patşa, ni əytsəñ də, suğışıp basıp alğan da, annan üz tilelekləre belən üz başına citə. Ə Petr I suğışıp ciñelgən xalıqnı qıra. Əsirlərgə də mərxəmətsez bulırğa yaramıy bit. Ul tatarnı yuqqa çığaru maqsatın quya, bu xaqta qızlarına da əytep qaldıra həm balaları da şuşı eşkə totına. Tatarlarnı çuqınğannan soñ islamğa qaytqan ɵçen utlarda yandırıp üterələr. 1738 yılda Yekaterinburg urtasında Toygeldı Cüləqov, 1739 yılda şunda uq İsənbikə Bayrasovanı utta yandıralar. Batırşa xəzrət bolarnı belgən. İsənbikə Bayrasova anıñ xatınınıñ kürşe awılınnan çıqqan.
Yelizaveta Petrovna digən urıs patşabikəse 1742 yılnıñ 19 noyabrendə barlıq məçetlərne cimerergə digən fərman çığarğan. Qazan guberniəsendə 500gə yaqın, Seber guberniəsendə 200ləp, Əsterxanda, başqa tɵbəklərdə bik küp məçetlərne cimerələr, mullaların sɵrgengə ozatalar, xalıqnı çuqındıralar.
Bolar ɵstenə Uralğa zavodlar tɵzü ɵçen də basıp kerələr. Şul yıllarda 50gə yaqın çuyın zavodı tɵzelə. Anda tatarlar həm başkortlar məcbüri eşli. Peterburnı da şulay tɵzetələr bit, anda 70 meñ tatarnı izələr həm alar şunda ülep tə qala. Tatarnı 12 yəştən rekrut yasap, millətne ir-atsız qaldıralar.
Batırşa bolarnıñ barısın da belə, imanlı keşe bu eşkə qarşı tɵşərgə tieş dip sanap, kütəreleşkə təwəkkəlli. Qısularğa tüzə almağan ğəynə tatarları (xəzerge Sverdlovski ɵlkəse), bɵrcan başkortları, başqa tɵbəklərdən xalıq Batırşa yanına kilep, xəzrət, nişlibez, betəbez bit, yandırıp kilələr, çuqındırular belən rizalaşıyqmı, kiñəş bir, dilər. Batırşa xəzrət, bezne betergənçe, üz süzebezne əytep, kütərelü yaxşırak bulır digən fikerne quətli. Annan soñ ul, “alar bezne betergəç, Ural aşa Boxarağa, Taşkent yaqlarına kitəçək, bɵten islam dɵnyasın basıp alaçaq”, di həm bu yawızlıqqa qarşı Qor'ən belən qarşı çığu yulın saylıy. Çuqınudan başqa yul bulmawın añlap, suğışqa çığıp, tatarlar ülem yulın saylıy.
Şunda Batırşa xəzrət 1755 yılnıñ may aylarında xalıqqa mɵrəcəğəten yaza. Anı qulğa alunıñ da tɵp səbəpçese şuşı mɵrəcəğət həm ul xɵkem itügə nigez bula. Mɵrəcəğətne patşağa yazğan xat belən butarğa yaramıy, anısı başqa. Əlege mɵrəcəğəttə ul “K'afer urıslar bezne basıp aldı. Bolğarnı, Qazannı beterdelər, xəzer bezne beterergə cıyınalar. Mondıy çaqta Allahı Təğələ cihadqa çığarğa quşa, di, Qor'ənnən ayətlər kiterep, üz telebezne, dinebezne yaqlap kɵrəşkə çığarğa ɵndi. Bez İdel-Ural arasında bəysez dəwlətebezne tɵzep, balalarıbızğa qaldırırğa tieş, bolay yəşəp bulmıy, betəbez bit digən fikerlərne də əytə. 4-5 bitle bu mɵrəcəğətne şəkertləre aşa bik küp cirgə tarata.
Tatarlar həm başkortlar baş kütərüne 1755 yılnıñ 3 iülenə, ğəyettən soñğa bilgelilər. Əmma eşne Bɵrcan başkortları boza. Alar asıltaş ezlərgə kilgən Braginnı həm berniçə urısnı üterep taşlıylar, talaw eşen də başlıylar. Bu dulqınğa toz, mal məs'ələse də quşıla. 1754 yılda patşabikə başkortlarga toznı satıp birü turında ukaz çığara. Moñarçı alar çığanaqlardan toznı buşlay alğan bula. Başkortlar, ni ɵçen bez teləgən cirdə mal yɵrtə almıybız, ni ɵçen toznı satıp birəsez dip çığalar. Şul taləplər belən urısnıñ poçta stantsiələren, kirmənnəren qırıp-seberep baralar. Ütereş kitə.
Urıs ta qarap tormıy, İdel-Uralğa 50 meñle ğəskər cibərə. Bu çorda urıs armiəse 200 meñle bula. Batırşa xəzrətkə nişlərgə qala? Ul xalıq arasına, Qarğalığa, Orenburga, ğəynə tatarları yanına bara, cəməğət, nişlibez dip mɵrəcəğət itə. Sɵyləşkənnən soñ barıber kütərelep qaraw fikerenə kilələr. Urıs ğəskəre kɵçle bit. Xalıq xəlsez. Başkortlar suğışa-suğışa qazaqlar yağına çığıp qaça, anda da ütereş başlana. Patşa da başkortlar belən qazaqlarnı qotırtıp toru cayın taba.
Batırşa xəzrətneñ mɵrəcəğətendə mondıy yullar da bar: “Bezneñ eştə üzebezneñ tatar- başkort starşinaları ayaq çaluçılar bulaçaq”. Eşne ɵzəçəklər, dip, ul alar belən eş itməskə təqdim itə. Şulay bulıp çığa da. Başkortlar urıslarnı ğına suyıp qalmıy, mişər starşinaların da talıy başlıy. Şunnan mişər starşinaları kütəreleşkə qarşı çığalar, urıs armiəsen yaqlawların belderələr. Şulay itep mişər starşinalarınıñ ber ɵleşe urıs yağına küçə, başkortlar Batırşa xəzrətne taşlap qazaqlar yağına kitə. Batırşa ğəynə tatarları belən genə kütərelergə omtıla. Əmma ğəynədən satlıq tatarlar kilep, yə sin awıldan kitəseñ, yə awılıñnı utta yandırabız dilər.
Kütəreleş əle başlanğıç çorında ğına bula bit. “Cəməğət, awılnı isən qaldırırğa kirək, şundıy süz bar ikən, min urmanğa kitəm”, di Batırşa xəzrət həm ğailəsen arbağa tɵyəp urmanğa kerep kitə. Şəkertləre də aña iərə. Bu 1775 yılnıñ 1 sent'abre bula. Ozaq ta ütmi soldatlar urmannı çolğap ala. Bu vazğeyəttə Batırşa xatının həm balaların qəyneşe belən Çiləbe yağındağı Mɵslim awılı yaqlarına ozatırğa qarar qıla. Ləkin xatının, ɵç balasın urmannı çığuğa, totıp alalar, boğawlap başta Orenburga, annan Ufağa həm Məskəwgə ozatalar. Yulda Tacetdin digən malay qatıp ülə. Xatının, ike qızın çuqındıralar. Alarnıñ ezləre Deviçiy monastırendə yuqqa çığa. Ləkin min üz əsəremdə Batırşanı xatını belən oçraştırdım, çɵnki alarnıñ oçraşuların qayber ğalimnər də farazlıy həm kürsətə.
Bu çorda Batırşanı tota almıylar əle, ul suğışa. Yıl buyı xalıqnı kütərergə omtıla. Əmma məçetləre yandırılğan, awılları tuzdırılğan awır xəldəge xalıq quzğalmıy. Batırşa xəzerge Tatarstan cirlərenə kilep çıqqan digən süzlər də bar. Annan ul tuğan yaqlarına qaytıp kilergə niət itə. Bu waqıtta Batırşa başı ɵçen 1000 təñkə aqça da bilgeləngən bula. Anı Əzəkəy digən awıl yanında, ike awılnıñ Sɵləyman həm Yanış isemle starşinaları urısqa totıp birələr. Bu xəl 1756 yılnıñ 8 avgustında bula.
Batırşanı Ufa, Orenbur aşa Məskəwgə ozatalar. Okt'abr' ayında Murom tirəsendə ul qaçarğa da omtıla, boğawların ɵzügə ireşə. Totıp, bik qatı qıynıylar, Vladimir tɵrməsendə ülərlek xəldə yata. Anı isən-saw kiterü turında əytelgən bula, çɵnki soraw alırğa kirək. Awır xəldə Məskəwgə kiterelgəç, bar bulğan şikayaten patşabikəgə genə sɵyləyəçəgen belderə. Şulay da anı üz süzləren xat rəweşendə patşağa citkerergə ügetlilər. Nəticədə 1756 yılnıñ 4 noyabrennən 21 noyabr'gə qədər ğarıznaməsen yaza. Kəğəz bitləren sanap qına birələr. Bu yazmasında Batırşa urıslarnıñ tatarlarnı niçek çuqındıruların, məçetlərne yandıruların, basıp alınğan xalıqnı nıq mısqıllawların bəyən itə.
Əlbəttə, patşabikə belən oçraştırmıylar, ğarıznaməne Peterburgka ozatalar. Batırşanı 40-50 tapqır qamçı belən suqtıru turında Peterburda xɵkem çığarıla. Mañğayına qızğan timer belən “vor” digən tamğa suğıla. Bu timerneñ rəsemen də kürdem. Borın yafraqların ɵzep alalar. Qayber ğalimnər əytə, telen kiskənnər, di, qaysıları yuq, di. Min üzem telen kiskənnər dip uylıym. Çɵnki bu çorda yartı Rusiya telsez bulğan digən süzlər bar. Ayıruça tɵrmədəge keşelərneken, küp sɵyləşep yɵrməsennər ɵçen telləren kiskənnər. Xɵkem itkənçe, tel-borının kiskənçe anı pop belən oçraştırğannar, çuqınırğa qıstağannar, qısqannar. Aña xatınınıñ çuqınuwın əytələr. Batırşa soñğı tapqır xatını belən oçraştırunı sorıy. Aña xatınıñ xristian dinendə, şuña kürə ike dindəge keşene oçraştıra almıybız dip cawap birələr. Xristianlık qabul itsə, Batırşağa barlıq yullar açıluwın, yort, utar birüləren, balaları belən oçraştıruların, İtaliəgə uqırğa cibərüləren əytələr. Bolar bərabərenə Batırşa mɵselmannarnı xristianlıkka ɵndərgə tieş bula. Bar təqdimgə də ul “yuq”, dip, millətne mondıy qollıqqa duçar itərgə teləmim dip cawap birə.
Annan Batırşa xəzrətne Şlissel'burg tɵrməsenə taşlıylar. Bu tɵrməne də kürdem, andağı şartlar qotoçqıç. Ayaq-qulları çılbır belən bəyləp quyılğan keşelər monda ozaq çıdıy almıy. Batırşanı saqlağan soldatlar da anı üterü yağın qarağandır. Çɵnki ul monda dürt saqçını bərep üterə. Ə boğawlı keşe tiktomaldan dürt keşene üterə almıy. Anı üterü teləge belən saqçılar üzləre hɵcüm itkən dip uylarğa qala. Batırşa Allahı Təğələ yərdəme belən boğawların ɵzə, saqçılarnıñ dürtesen də üterep, qaçu yulına ayaq basa. Şuşı suğıştan soñ ul millət ɵçen şəhit kitə.
Salawat Yulayevnı sovet çorında kütərdelər. Rusiya tarixçıları Batırşağa iğtibar birməde, aña tatar-başkortnı kütərgən milli fetnəçe itep qaradılar. Alar xaqlı tügel. Tatar ğalimnəre xəzer dɵres fikergə kilde – ul tatar xalqın dəwlətle itü ɵçen cihadqa çıqqan keşe. Ul bit mɵrəcəğətendə tatar xalqı İdel-Uralda dəwləten torğızırğa tieş dip açıqtan-açıq əytkən. Ul dinebez, telebez, tatar xalqı yəşəsen ɵçen kɵrəşkə çıqqan berdənber mulla diər idem. Salawat Yulayev kɵrəşendə dini yaq yuq, ul dəwlət soramıy. Alarnıñ qayberləre nərsə ɵçen suğışqannarın da añlamağan, ə qayberləre belgən, qayber mişərlər bit Qazannı alırğa da kilə. Ləkin 1774 yılda Qazanda ber genə kɵn bulalar.
Bügenge başkort ğalimnərenə Batırşa kütəreleşe xalıq quzğalğan, başkortlar kɵrəşkən diü ɵçen kirək. Əmma monıñ ɵçen Batırşa başkort bulğan, ul başkort bəxete ɵçen kɵrəşkən diü kirək. Batırşanı Ğəysə Xɵsəyenov tə kütərde, dramalar da yazdılar, tragediələre də bar. Başkort ğalimnəre yazğan bar əyberne uqıp çıqtım, barısında da ber yəmsez əyber bar. Berençedən, alar başkortlar başlağan kütəreleşne Batırşa ɵzde, citəkli almadı dip baralar. Sin üz milli batırıñ turında yazasıñ ikən, andıy mısqıllawlar belən yazma, Salawat Yulayevta da əllə nərsələr bulğan. Anısın ber də kütərmilər. İkeçedən, Batırşanı urmanğa kerep qaçuda, xalıqnı taşlawda ğəyeplilər. Ul “qaçu”nıñ ni rəweşle buluwın inde sɵylədem. Anıñ awılına ut tɵrtü qurqınıçı tuwa bit, urıs ğəskəre kilgənçe kitep torırğa məcbür bula. Ɵçençedən, çuqınırğa teləgən, dip baralar. Çuqınırğa teləsə, çuqınır ide. Bɵten başkort ğalimnərenə Batırşa kütəreleşe kirək, əmma Batırşa üze kirək tügel. Tarix xaq bulırğa tieş. Batırşa xəzrət xalıqnı qotqaru ɵçen utqa-suğa kerde, şundıy keşene mısqıllap kütərergə kirək tügel.
Allağa şɵker, tatar ğalimnərendə andıy mısqıllawlar yuq, ləkin açıp beterməw bar. Saləm Alişev, Məsğut Gaynetdinov Batırşanı kütərep çıqtılar. Batırşa “ğarıznaməsen” berençe bulıp Məskəwgə barıp M.Gaynetdinov uqıdı. Fəyzelxaq İslayev bu şəxes turında ike kitap çığardı. Ul çuqındıru tarixın başınnan axırına qədər ɵyrəngən. 1992 yılda Cəmit Rəximov “Batırşa” romanın yazdı. Bik zur eşlər. Min üzem Batırşa xəzrət ğəməllərenə din həm yuğalğan dəwlətçelekne torğızu küzlegennən qarıym.
2004 yılda Batırşa tuğan Baltaç rayonı Qarışbaş awılında buldım. Min barğanda 580 keşe yəşi ide, Batırşa isemen yɵrtkən məktəp bar ide. Bu məktəptə ber genə tatarça süz kürmədem. Barısı da başkortça həm urısça. Yuğeysə, barısı da zəñgər küzle tatarlar. Min barında xalıqnıñ 50%ı tatar, 50se başkort ide. Xəzer başkortlar sanı nıq artqandır inde. Başkort ğalimnəre biregə kilep Batırşa buyınça konferentsiələr uzdıra, anda – sez millətegezne onıtqan başkortlar, Batırşa da başkort dip əytələr. Şuşı yulnı yaqlasağız, bez Batırşanı kütərəbez dilər. Min barğanda bu awılda məçet yuq ide. İnde məçet salınğan, bıyıl açalar ikən, bəlki mine də çaqırırlar dip ɵmetlənəm.
Batırşa buyınça ezlənülərdə Baltaç rayonında miña Çurtanlı kül awılında yəşəwçe Rəfis xəzrət Şəyxəydarov yərdəm itte. Ul Batırşanıñ yıraq tuğanı bulıp çıqtı. İske Baltaçta Batırşa muzeyen buldırğan. Biredə şaqqatırlıq küreneşkə də yulıqtım. Rəfis xəzrəttə Batırşanıñ 80 tomlıq kitapxanəse saqlanğan. Hər tomı 700-800 bittən torğan bu kitaplarnı kürgəç, yığılıp kitə yazdım. Qazanğa qaytqaç bu kitaplar turında Tarix institutında sɵylədem, berər ğalim cibərep, bu yazmalarnıñ ni xaqında buluwın ɵyrənergə, isemlegen həm küçerməsen alırğa təqdim ittem. Ber qıznı cibərep “opis'” alğannar da, şunıñ belən bette. Qurqam, kitaplar saqlanğan muzey ağaçtan, ut fələn bulsa, barısı da yuqqa çığaçaq”, dip sɵyləde Fəwziə Bəyrəmova Kama aryağı milli xərəkəte uzdırğan fənni-ğəməli konferentsiədə.
Yazuçı, tarixçı Fəwziə Bəyrəmova alğa taba da Batırşa turında ezlənülərgə cirlek barlığın, qulınnan kilgənçə şuşı eşne dəwam itərgə teləwen belderde.
Azatlıq Radiosı © 2012 RFE/RL, Inc. | Bar xoquqlar saqlanğan
--
Tatar Press
Sagit Hayri
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages