Macellan'ın dünya turu

[merakediyorumgrubu]

Macellan'ın

dünya turu

 

16. Yüzyıl'da Atlantik ve Hint Okyanusu ayrıca Pasifik de bilinmekteydi. Ama bu denizler arasındaki bağlantı henüz kurulmamıştı. Macellan'ın izlediği yol sayesinde ilk kez yeryüzünün büyüklüğü ve okyanuslarla kara parçalarının ilişkileri hakkında doğru bir yargıya varılabildi.

 

Popüler TARİH /  Ekim 2002 / Mine Haksal

 

Daha kısa bir yol için

Baharat ülkelerine giden bir deniz yolu bulmak için, 15. Yüzyıl’ın 3. çeyreğinde önce Portekizliler sonra da İspan­yollar atağa geçer. Portekizlilerin Ümir Burnu'nu keşfetme­si, Hindistan'ın zenginlikleri­ne ulaşmada önemli bir adım­dır. Ama bir yandan da efsa­nevi 'Baharat Adaları' Malu­kular'ın bulunduğu 'Güney Denizi'ne götüren daha kısa bir yol aranır. Atlantik'in öte­sinde, kuzeyden güneye boylu boyunca uzanarak buraya ulaşmayı engelleyen toprak­lar, bir şekilde aşılmalıdır...

 

 

Macellan, yeni kralını batıya giderek bir geçit bulacağına ikna ediyor

Portekizli soylu genç Ma­cellan, Hindistan'da ve Afri­ka'da 10 yıl hizmetinde bu­lunduğu Portekiz Kralı tarafından azledildiğinde 35 ya­şındadır. İki yıl sonra 1517'de İspanya Kralı I. Carlos'un hiz­metine girer (I. Carlos daha sonra Alman İmparatoru ola­rak taç giyerek V. Karl / Şarl­ken adıyla anılacaktır).

Macellan batıya doğru gi­derek bir geçit bulacağına ve böylece Maluku Adaları'nın Portekizlilere değil İspanyolla­ra ait olduğunu kanıtlayacağı­na kralı ikna eder, 22 Mart 1518'de imzaladığı sözleş­meyle I. Carlos kendisine 5 gemilik bir filo tahsis eder ve Tordesillas Antlaşması uya­rınca, İspanya denetiminde olan Okyanus bölgesinin en uç sınırına gitme yetkisi verir. 

İnce ayrıntılarına kadar hesaplanan hazırlıklar nere­deyse bir buçuk yıl sü­rer

Deneyimli bir de­nizci olan Macellan bilinmeyene giden bir yolculukta gerekebile­cek her şeyi, en ince ayrıntısına kadar he­saplar. Sefere katılan 265 kişiyi doyuracak tonlarca yiyecek ve içecek, doğayla mücadelede olası hasarlara karşı gemileri onarmaya yarayacak yığınla yedek malzeme, alet edevat, gök cisimlerini ve denizin derinliğini incelemeye yarayan dönemin en gelişmiş aletleri, keşfedilen topraklarda yerlilerle yapılacak takas olası­lığına karşı ayna, bı­çak, makas, tarak, çan gibi binlerce ıvır zıvır mal ve tabii, sa­vaş olasılığına karşı da güçlü bir donanım gerekmektedir.

 

Komuta, yetki kargaşası

Çoğunu İspanyolların oluş­turduğu mürettebatta 45 ya­bancı, 37 de Portekizli vardır. Bayrak gemisi Trinidad'ın ve seferin komutası kendindedir ama denetim görevi, kral tara­fından ikinci büyük gemi San Antonio'nun kaptanı, önde ge­len İspanyol soylularından Ju­an de Cartagena'ya verilir. Conception'un kaptanı Quesada, Victoria'nınki Mendoza, Santiago'nunki de Mesquita'dır.

10 Ağustos 1519'da Sevil­la'dan uğurlanan filo, yelken açıp Guadalquivir üzerinden açık denize çıkar. İki hafta San Lucar limanında kaldık­tan sonra 20 Eylül'de Atlan­tik'e açılır. Elverişli rüzgarlar eşliğinde Afrika kıyılarında ilerler, ilk Portekizli denizcile­rin 1464'te keşfettiği Sierra Leone açıklarına gelindiğinde, durum değişir: Kah duran kah nereden estiği belli olmayan rüzgar, burada 20 gün oya­lanmalarına neden olur.

 

Macellan biran önce Güney Deniz’ine ulaşmayı arzular

Daha yolun başında, diğer kaptanlarla izlenecek rota ko­nusunda sorun yaşayan Ma­cellan, San Antonio'nun kap­tanını itaatsizlik ve hakaretten tutukladıktan sonra ani­den rota değiştirir ve güneybatı doğrultu­sunda Atlantik'i geçerler. Bu defa rüzgar onlardan yanadır, 29 Ka­sım'da gözcü direğin­den Pernambuco'nun, bu­günkü adıyla Recife'in görün­düğü haykırılır. Ama burada demir atılmaz, Brezilya kıyıla­rı boyunca, 11 hafta süren 2 bin millik yolculuktan sonra 13 Aralık'ta, 1502'de Portekizlilerin keşfettiği Rio de Ja­neiro körfezine girilir. Su ve taze yiyecek ikmali yapılır, yerliler onlara çok sıcak dav­ranmıştır, mürettebat yorgun­luğunu atar. Aralık sonuna doğru körfezden ayrıldıkların­da, Macellan esrarlı 'Güney Denizi'ne gö­türecek geçide bir an önce varmak için yanıp tutuş­maktadır. 

PATAGONYA KIYILARINDA

Daha önce hiçbir denizcinin geçmediği sularda ilerlemekte­dirler

Güneye doğru yol alırlar. Daha önce hiçbir denizcinin geçmediği sularda ilerlemekte­dirler. 10 Ocak'ta dümdüz arazinin ortasında yüksek bir tepe görürler, Montevidi (bu­günkü Montevideo) derler bu­raya. Korkunç bir fırtına çı­kar, batıya doğru uzanan kör­feze sığınırlar.

 

Güneye indikçe soğuyan hava ve ilk penguenler

Macelian, bu dev körfezin aradığı boğaz olabileceği dü­şüncesiyle, küçük gemileri keşfe gönderir ama sonuç ha­yal kırıklığıdır. Bugünkü adıy­la La Plata nehrinin ağzıdır burası. Yola devam edilir. Mürettebatı saran korku ve hoşnutsuzluk giderek artar. Ama Macellan geçidi bulmaya kararlıdır,   daha da güneye inerler. Hava soğumaktadır. 3 Şubat 1520'de ilk penguenleri görürler. Hava iyice sertleşir, 12 enlem derecelik kısa bir mesafeyi ancak iki ayda kat ederler. 

Hoşnutsuzluk ve isyanlar

31 Mart'ta, ıssız kıyıda buldukları bir körfeze sığınır­lar. Buraya San Julian adını verir Macellan.  Subaylarına ve adamlarına kışı burada ge­çireceklerini ve bu zaman zar­fında mevcut yiyecekleri ida­reli kullanmak için tayın mik­tarının azaltılacağını açıklar. İtiraz sesleri yükselir, 1520 Paskalya Pazartesisi, Mesquita dışındaki kaptanlar isyan çıkarır. İsyan bastırılır, Victo­ria'nın kaptanı boğazlanır, Conception'un kaptanı ölüme mahkum edilir ve kafası kesilir. San Anronio'nun eski kap­tanı Cartega da isyancı bir pa­pazla birlikte ıssız sahile terk edilir.

 

Büyük ayaklı insanlar (Patagonya)

Burada kaldıkları süre bo­yunca Macellan mürettebatı boş bırakmaz, gemiler tepe­den tırnağa elden geçirilir. Buranın yerlisi dev gibi iri in­sanlarla karşılaşırlar, büyük ayakları (patagao) nedeniyle onların yaşadığı bu diyara Patagonya derler.

Patagonya kıyılarında keş­fe çıkan Santiago'nun batma­sından sonra Ağustos sonuna doğru yola koyulan filo, Puer­to Santa Cruz'da da iki ay ge­çirir. 18 Ekim'de yeniden de­mir alınır.

 

İspanya’ya dönmeye karar veren isyancılar geri gidiyor

Üç gün sonra beyaz kaya­lardan oluşan bir burun görü­nür. Macellan'ın azizelerin anısına Virgenes Burnu adını verdiği bu çıkıntının ardında, kapkara suların aktığı, iki ya­nında dorukları karla kaplı yalçın tepeler bulunan derin bir körfez onları beklemekte­dir. Conception ile San Anto­nio keşfe gönderilir, haber iyi­dir, kanal batıya doğru devam etmektedir. Yine de huzursuz­luk sürer, San Antonio'nun kılavuzu yeni bir isyan başla­tır, kaptanı zincire vurarak gemiyi ele geçirdikten sonra gerisin geri İspanya'ya dön­meye karar verir. Bu, Macel­lan için ağır bir darbedir; ama hiç tereddüt etmez, geri kalan üç gemiyle boğazda ilerler. 

Boğazın çı­kışını bulduklarında demir adam

Macellan göz yaşlarını tutamaz

Manzara ürkütücüdür, adeta bir labirentte yol almak­tadırlar. Fırtına da cabası. 320 millik mesafeyi ancak 38 günde kat ederler. Boğazın çı­kışını bulduklarında demir adam Macellan göz yaşlarını tutamaz. Amerika kıtası ile 'Ateş Toprakları' arasında yer alan, denizcilerin korkulu rü­yası bu boğaz, tarihe onun adıyla geçecektir.

 

Su çölü… Yeni okyanus: Pasifik

28 Kasım 1520'de top atışıyla selamladıkları yeni okyanusa doğru yelken açarlar. 23 gün boyunca Güney Amerika kıyıların­dan fazla uzaklaşmadan kuzeye doğru giderek 1600 mil yol kat ettikten sonra batıya yönelirler. Boyutla­rını hiç bilmedikleri bu "su çölü"nde zorlu bir sınav onları beklemektedir. En ufak bir kara parçasına rastlamamış olmalarından

endişelenen Macellan rotayı kuzeybatıya, Ekvator'a doğru çevirir. Deniz sakindir ama açlık ve yokluk onlarla bir­liktedir. Seferin vakanüvisi İtalyan Pigafetta çaresizlik­lerini şöyle anlatır:

"Sonunda açlıktan öl­memek için halatlar yıpran­masın diye büyük seren di­reğinin üzerine kaplanmış sığır derisini yedik... Köseleyi yumuşatmak için dört beş gün denize sallandırıyor, sonra da kömür ateşine tutup mideye indiriyorduk."

 

11 bin mil… Üç ay, yirmi gün… Sadece deniz ve gökyüzü

6 Mart 1521'de nihayet kara görünür. Guam Adası'na de­mir atıp yiyecek, içecek temin ederler. Bir hafta sonra Fili­pinler'in Şamar Adası'na çı­karlar. Hastalar karaya taşı­nır, mürettebat güç toplar...

 

Macellan hayatının en büyük hatasını yapacaktır

Macellan, 'Baharat Adala­rına' doğru yo!a koyulmadan önce, Massava Adası'nın kra­lıyla yaptığı anlaşmaları ada­ların daha büyük krallıklarıy­la da yapmak ister. 7 Ni­san'da takımadaların en bü­yüğü Cebu'ya vardıklarında Macellan hayatının en büyük hatasını yapacaktır: İspanya kralının müttefiki olmayı ve Katolikliği benimseyen ya da benimser gözüken Cebu kralı­na kafa tutan komşu ada Mactan'ın asi reisine gereken ders verilmelidir.

 

Adamları bu sefere çıkmaması için,  ona ricada bulunurlar

Ama o, gözü pek 50 İspanyol'un bin yerlinin hakkından gele­bileceğini göstermek ni­yetindedir, saldırıya geçer, 27 Nisan 1521 günü zehirli bir mızrakla Maçtan Adası’nda öldürülür. 

 

Sefer Macellansız  tamamlanıyor

265 kişiden yal­nızca 18'i sağ dönmüştür

Gemilerden yalnızca Trinidad ve Victoria Maluku Adaları'na ulaşabilir. Tüm zaman­ların en büyük deniz seferi, Elcano komutasındaki Vic­toria'nın 6 Eylül 1522'de İspanya'nın San Lucar li­manına varmasıyla son bu­lur: Üç yıl. 47 bin mil. Sefe­re katılan 265 kişiden yal­nızca 18'i sağ dönmüştür.

Ne mutlu ki bunların arasında vakanüvis Piga­fetta da bulunmaktadır. O olmasaydı, belki de pek çok bilgi, sonraki kuşakla­ra aktarılmadan yok olup gidecekti.

Hazırlayanlar :  merakediyorum grubu üyeleri merake...@googlegroups.com 
Kaynak : Popüler Tarih Dergisi / Ekim 2002 / Mine HAKSAL "Macellan'ın Dünya Turu" başlıklı yazıdan alınmıştır.  Resim ve başlıklar yazıya eklenmiştir.
Lütfen bu kısmı silmeyiniz, kaynak göstererek paylaşınız.
Saatlerce uğraşarak verdiğimiz emeği bir "Delete" tuşuyla yok etmeyin.