การเดินทางของหลวงจีนฟาเหียน

[พระมหาวัฒนา]

หลวงจีนฟาเหียนมาบก กลับทะเล

 พ.ศ.๙๔๕ (ค.ศ.402) หลวงจีนฟาเหียน (Fa-hsien) จาริกทางไกลแสนกันดารจากเมืองจีน ข้ามทะเลทรายโกบีและป่าเขามากมาย ฝ่าทั้งลมร้อนและหิมะยะเยือก ผ่านทางอาเซียกลางมาถึงชมพูทวีป เข้าทางคันธาระ เยือนปุรุษปุระ ตักสิลา ไปจนถึงกบิลพัสดุ์ นมัสการสังเวชนียสถานทั้ง ๔ ศึกษาที่ปาฏลีบุตร อยู่ในอินเดียยุคราชวงศ์คุปตะ ๑๐ ปี แล้วนำคัมภีร์พระไตรปิฎก เป็นต้น เดินทางกลับเมืองจีนโดยทางเรือ แวะพำนักที่ลังกาทวีป ๒ ปี ผจญภัยในทะเล ครั้งหนึ่งถูกคลื่นใหญ่ซัดไปขึ้นเกาะ (คงจะเป็นชวา แต่เวลานั้นยังไม่มีอาณาจักรศรีวิชัย) ฝ่าคลื่นลมร้ายเกือบ ๗ เดือน จึงถึงเมืองจีน แล้วแปลพระคัมภีร์ภาษาสันสกฤตเป็นภาษาจีน และเขียนบันทึกการเดินทางไว้ ซึ่งฝรั่งแปลเป็นหนังสือ ตั้งชื่อว่า “Record of Buddhist Kingdoms” ให้ความรู้เรื่องสภาพพระพุทธศาสนาในอินเดียยุคที่รุ่งเรือง เช่น วัดวาอารามมากมายที่ตักสิลา ก่อนถูกพวกฮั่นทำลาย ก่อนจะถูกศาสนาฮินดูเริ่มกลืน และก่อนจะพินาศในยุคที่ทัพมุสลิมบุกเข้ามา

[พระมหาวัฒนา]

" ... ภิกษุฟาเหียน หรือเรียกอย่างง่าย ๆ ว่า หลวงจีนฟาเหียน ได้เดินทางจากประเทศจีนมายังประเทศอินเดียเมื่อปลายยุคตั้งจิ้นในพงศาวดารจีน คิดระยะเวลามาจนบัดนี้ ก็ล่วงมาได้เกือบ 1,550 ปี เทียบกับพงศาวดารอินเดียในยุคเดียวกัน ตกในรัชชสมัยของพระเจ้าจันทรคุปตที่ 2 ในราชวงศ์คุปต หลวงจีนฟาเหียนเวลานั้นมีอายุได้ 25 ปี ได้เดินบกจากประเทศจีนมาประเทศอินเดีย ต้องข้ามทะเลทรายและขึ้นเขาลงห้วยมาในทางทุรกันดารตลอดทางหลายปีจนลุถึงอินเดีย เข้าทางแคว้นคันธาราษฏร์ คือทางประเทศอัฟกานิสถานในปัจจุบันนี้ ที่หลวงจีนฟาเหียนมาคราวนั้น ต้องการจะสืบหาคัมภีร์พระไตรปิฎกเพื่อนำเอาไปประเทศจีน เมื่อถึงกรุงปาฏลีบุตรแล้ว พักอาศัยศึกษาพระธรรมวินัยอยู่สามปี รวบรวมและคัดลอกคัมภีร์ได้สมความปรารถนาแล้ว ก็โดยสารเรือไปลังกา ออกจากลังกาข้ามทะเลผ่านมาแวะที่เกาะชวา แล้วจึงออกจากชวาไปประเทศจีน รวมเวลาตั้งแต่ออกจากประเทศจีนจนกลับไปถึงราว 14 ปี

[พระมหาวัฒนา]

หลวงจีนฟาเหียนได้เล่าเรื่องความเป็นไปของพระพุทธศาสนา และศาสนาพราหมณ์ในสมัยนั้นไว้ในบันทึกการเดินทางของท่านมาก ตลอดจนวิธีการปกครองของกษัตริย์ในราชวงศ์คุปตและที่อื่น ๆ ซึ่งหลวงจีนฟาเหียนแวะและผ่านมาก็เล่าไว้ด้วย นอกจากเรื่องราวทางศาสนาในอินเดียยุคนั้น นักปราชญ์โบราณคดีและประวัติศาสตร์ยังได้อาศัยบันทึกการเดินทางของหลวงจีนฟาเหียนนี้เป็นแนวทางสำหรับสอบสวนค้นคว้าเรื่องโบราณคดีของอินเดีย และเรื่องของประเทศที่อยู่ถัดอินเดียมาทางตะวันออก มีประเทศในแหลมอินโดจีนและประเทศอินโดเนเซีย คือ ชวา และมลายู เป็นต้น ในระยะเวลาตอนเดียวกันได้เป็นอย่างดี เพราะฉะนั้น บันทึกการเดินทางของหลวงจีนฟาเหียนจึงมีคุณค่าในทางความรู้มากมาย