A siartu Zanniat mi veksen.. Tun teng Delhi
ah Zanniat le Zahau karlak thubuai ngai um ii. April hla suak Delhi Unau
Siatton in bawnhnak Ngalsip Express ai Taisun lal le Zahau lal thula maanin
Delhi ai Zahau te thinraw ai Hastal ai Zahau tlangval rual pawlin Ngalsip
Express Editor vit tuhin le Bodella ai Zanniat veksen viit tum thu te rohsia in
kin buai ii. He thu ah Zahau te in Falam Union hmangin Ngalsip Express editor
lek ko ai ngaithiam dilhnak lai ngan leh tuhin thu relcat sah ii.
Hmailamah Delhi ai Zanniat te kin um tuh daan khai ralring ngai kin kul ii. Thangte ========
April 2009 Ngalsip EXpRess ArTILCES (Chief Editor- Salai JC Ngin Za Pum, Ngalsip Express)
Upper Chin Hills, Siangpahrang Bawibik (Chief Minister) Pu Van Hmung ih thuanthu tawi
AD 1890 ihsin 1940 tiangih Lal/bawibik, Upper Chin Hills ah Mirang acozah thawn ramhruaitu le hminthatnak degree sang tampi dawngtu cu Pu Van Hmung a si ih, pu Con Bik ih fapa a si. Mirang pawl Laitlang an thlen hnuah Pu Van Hmung dinhmun sangbik ih a um le thu a neihnak cu; ram-uk dang pawlin an nahsuah an iksik zet theu. Curuangah Mirang acozah hnenah a phunphun in an rak zuar theu. Cutiih an zuarnak pwl cu Pu Van Hmung in a thei ko nan, theilo vekina um san men theu. Atikcu a kim tikah an mual pho sawn leh ding tin a sim theu. Mirang hotubik Brigadier General Simon le Politics officers Mr. Raikes le Mr.Tuck hnenah Zahau ram-uk Pu Thang Tin Lian, Khuangli ram-um Pu No Al, Lum Bang ram –uk Pu Hlur Hmung le Laizo ram-uk Con Kim pawlin a thatlonak thu a phunphun an thlen theu. Cutivek ih Pu Van Hmung thatlonak thuthup rak theingah hmaisabiktu Major Kap Cawng, Lumte khua (Dr. Ni Khuai ih pa) in, `An thil tuahmi a thalo, Bawi cu Bawi a si ko, anmah le mah an mualpho aw leh ko ding' tiah a rak ti hngehnge. Cu thu cu Taisun mi pawlin an thei tikah an lungawilo tuk ih an pu Van Hmung hnenah an sim. Cutikah Pu Van Hmung cun; " A poilo, thin nau duh hlah uh, a tikcu a thleng hrih lo a si hi, daiten um men sawn uhla a tha sawn' tiah a ti hngai. Cule "Bawi cun bawi ka si' a ti aw dah lo. A bawizia cu mualkip le tlangkip ih minung pawlin an theisak sawn theu, `Milian in ka liantuk an ti dahlo ih mifim khalin ka fimbik an dah fawn lo', cun `Mai sinak hnakin cawisang aw le sim uar-awk cu; mai lu tlun lala ah mualphonak a thlengsa theu. An mual a pho leh ding, ka tong hi cing ringring uh, a dik maw dik lo ti nan thei leh ko ding' tiah a ti. Kum 18 a kim in Chief Minister (Ram-uk hmuahhmuah ih hotu lubik) a rak tuan ih 1919 ah Mirang acozah in hminthat upatnak K.S. M., A.T.M, T.D.M., le I.A.S.M. pawl an pek. Culawng a si lo Sui thawn tuahmi Suiculuai khal an pek bet. Cumi pawl cu a fapa sayaci Sui Hmung, Falam khua ah tuni tiang hmuh theihlai a si. Suiculuai cu sui hlir ih tuahmi a si ih, medal design vek a si. Mirang pawl Laitlang an thlen hlan; Laitlang uktu bawibik a sinak cu an pompinak le khaisang sunloihnak ih an pekmi a si. Meithal zunphir pakhat le Kawl namsau pakhat veve tla an pek bet.. Pu Van Hmung cun a mipi hnenih a tong dah vekin a rak thleng ngaingai ih, midang hmuah cu an mual a pho taktak, Mirang acozah in amah cu upat sunloihnak an rak pek a si.
Laitlang bawibik a sinak fiangtertu cu; Upper Chin Hills ih ram-uk hmuahhmuah cu Mirang acozah in Mandalay ah a ko khawm hngai. Ziangah tile cu Chin Hills ah keimah ka bawibik ti awtu an tam tuk, bawibik taktak hi an um maw?? Zo a si timi an thei duh hrangah an kokhawmnak a si. Zuarthlai awknak tla a tam tuk ih cumi pawl thu theifiang duhnak ruangah tla a si. Chin Hills ih ram-uk an zate'n 17 an ko. Cumi lak sungih mi hminthang deuh pawl cu: Kio Mang – Halkha, Van Kio – Sur khua, Ceu Luai – Khuangu, Mang Thio – Than Tlang, Mang Ling – Tlang Pi, Hau Za Nang – Hei lei, Pum Za Mang – Ton Zang, Hlur Hmung – Lumbang, Thang Tin Lian – Zahau, Nang Cung Nung – Khuang Li le Van Hmung – Taisun pawl tla an si.
Mirang acozah in ralkap an neih tam daan, hriamhrei an neih that zia, lawng tumpi pi le Tlangleng sau pipi pawl an zohpi hnuah an tumtahmi an tuah lai a si.
Pu Van Hmung Chin Hills ih Bawibik a si zia an thei ngah: Suiculuai laksawng a dawng
Mirang pawlin: - Ram-uk pawl tonak ding tokham 17 cu innpi sungah an ret. A laifang bawibik tonak dingah cabuai tla an ret. Cumi tonak cabuai zawn in fehnak ding lamzin pakhat an tuah. Zin laifang ah blanket tha, thar le mawi ngaingai an phah ih a kap veve ah farhnah an phah bet. Cutin ram-uk pakhat hnu pakhat innsung an tonak ding hmun lam ah an pan ter. Zohman in blanket tlun in an feh lo, a siir far hnah par in an feh thluh. Zahau ram-uk Thang Tin Lian tla a feh ve ih, bawibik tonak ding tokham le cabuai hmai ah a to. Mirang pawlin hipa hi bawibik a si ding ti'n an ruat lawk. Asinan, a netabik ah Pu Van Hmung an lut ter. Pu Van Hmung cu duhaw zet le Bawibik ka si tiaw in Blanket tlun in a feh. Cutikah Mirang pawl cu furfuk an tum, za an beng thluh, an lukhuh tlun van ah an sep ciamco. A tonak ding hmun ih totupa Thang Tin Lian cu, "A dangah to aw, na tonak ding a si lo, ka tonak ding a si kha! Na thei lo maw si??" tin a ti hnuah a thuneihnak langter in, "Thang Tin Lian, tidai haikhat in va suak aw" tiah a fial. Cule Thang Tin Lian cu Pu Van Hmung hrangah tidai haikhat cu a va suaksak ih a tonak cabuai tlun ah a ret sak. Cutheh vete'n mi-uk hrekkhat pawlin Mirang bawi pawl hmai ah, thuphan a phunphun mualpho dingin an puh ciamco. An thuphan puhmi cu: " Pu Van Hmung cu….a duhduh in mi a that, mi nupi a long, mi sumhnam a that sak hlei ah a long bet, mi loram kha a duhduh in a long fawn" tiah an ti. Cutikah Mirang bawi pawlin Pu Van Hmung hnenah, " An lo tivek in na um taktak maw si??" ti ah an sut. Cule Pu Van Hmung in, " Aw, si ee!! Ka duhduh in mi ka that, ka duhduh in mi nupi ka long, ka duhduh caan ah mi loram ka lawng ih mi sumhnam khal ka lak sak. Ziangah tile nanmah Laitlang nan rak thlen hlanah ka tlun ih um le thuneitu cu Ni, Thlapi le Arsi pawl lawng a si" tiah a let hngai. Cutheh vete'n hiti'n a rel bet, " Tu ah thungai ka lo sim ding, cu tluk lawmman ih aa, sualral le puarthaumi ka silo. Nan khua, nan ram le nan miphun nan duhdawt ih remnak, daihnak le thansonak a phunphun nan tuah bangtukin, keikhal ka miphun, ka khua le ka uk-nak ram sungah ka theihtawk ten remnak, daihnak le thansonak pawl ka tuah ve a si" tiin a sim hngai. Cule Thang Tin Lian hna a fialnak thu an sut bet ih a fialngamnak san thate'n a simfiang ve. Cuhrangah Mirangbawi pawl an lung a kim tuk lawmman ruangah Chinram ih bawibik sinak, hminthat upatnak degree pawl le laksawng a phunphun an peknak a si.
"Aa lo dingin thuanthu thei tum aw"……….Takhin Tan Htun "Thuanthu theilo in politics tuah hlah!" ……….Salai ih Salai
Hminsin: Himi thuhla hi Mirang political bawi Tuck le Carey ih nganmi Lushei ca in a let ih a tawizawng in let salmi a si. Thuanthu cu thuanthu vekin thei dingih tumtahnak thawn nganmi a si. ------------------------------------------------------------------ Unau Siatton Pawlkom (Delhi) Sungtel Hrin pawl suahkeh daan thutawi Taisun Hrin: Taisun timi cu, Taisun cithlahtu pubik ih hmin a si. Pu Taisun cu Sunthla – Lailun um Pu Thuan Kai ih fa a si an ti. Sunthla – Lailun ihsin Pu Taisun cu, tuih Cinmual thlang Suumpi ah khin khua a sat. Cutawkin tuni Pu Taisun ih cithlah hmuahhmuah cu Taisun hrin kan ti ta a si. Mirang pawl Laitlang an kai laifangah Pu Con Bik cu Taisun bawi lak ih bawibik a si. Laimi bawi ram-uk pawl lak khalah ram kaubik a nei ruangah Mirang pawl Laitlang an kai duh zawnah Pu Con Bik an biak hmaisa rero. Pu Con Bik ih uknak ram cu nitlaknak lam ah Lusei ram tiang, nisuahnak lamah Kawlrawn thlengin a kau ih, a huham a khat si an ti. Taisun pawl cu an ukmi khua hmuahhmuah ah ram kiltu an Taisun miphun khat khuatin ah an um ter a si. Cuih hrangah khuatin zik in Taisun Hrin an um vivo a si. Taisun ramih Zamual khua khi Tasun Hrin khua si lo in, Zodi khua a si, an ti.
Zanniat Hrin: Zanniat timi cu, cithlahtu pubik hmin lakmi a si. Zanniat ramsung ahcun, Zanniat ti hnakin Za Ngiat tiih a kotu an tam deuh. Zan Niat timi pa cu Kawlrawn ih a ummi Phurh Hlum pa a si titu an um vekin, Phurh Hlum ih faa, a si titu khal an tampi. Phurh Hlum cu a khual tlawn lai ah Hmunli – Tivang ah sunhlu meh in tidai a in ih, a tidai a thlum tuk ruangah a uar tukih Locom khua ih Phunniim Hrin nu thitin a um cihcih ta an ti. Phurh Hlum cithlah Zanniat taktak cu tuni, Sumthang hrih, Laizo hrin, Zanniat hrin le Nuhnua phunhnam pawl deuh hi a si, an ti. Zanniat timi tongfang hi, Mirang an kai ih,. Falam ih Zipeng, Vuanthok a tuantu Chin Hills Gazetter ca-uk a tuahtu, Carey le Tuck pawlin an ca-uk ah an ngan hrih lo. Cuih hrangah Mirang in, in uk hnu Lumbang khua ih Sumthang Hrin Pu Lian Awng mi-uk an peek tikah, Pu Lian Awng ih uknak fam cu Zanniat ram ti ih an ko ih ri in a thokmi a si, tiin kan hmu thei. Ziang ruangah pupa hminbun in miphun hmin le ram hmin an ko ceng mangah, Phurh Hlum hmin hmang san lo in Zanniat hmin sawn an hril sipei?? timi cu, tuini tiang fiangte in hmusuaknak a um hrih lo a si. Mirang san ah Lumbang mi-uk in Zanniat ram lawng uk lo in Run ih ni suahnak lam Ngawn ram hmuahhhmuah khal a uk cih a si. |
Mon May 11, 2009 3:44 pm
Salai Thangte <chinc...@gmail.com>
chincakuat
|