Fwd: शतायु ग्रंथालयांची महाराष्ट्रीय परंपरा

[Sambhaji Patil]

शतायु ग्रंथालयांची महाराष्ट्रीय परंपरा सुहास जोशी

शंभर वर्षांची यशस्वी कारकीर्द पूर्ण केलेली महाराष्ट्रात तब्बल ८३ ग्रंथालये आहेत, तर इतर सुमारे ९ हजारांहून अधिक शासनमान्य ग्रंथालये आहेत. अफाट ग्रंथसंपदा, हजारो दुर्मीळ ग्रंथ अशी पशात न मोजता येणारी बौद्धिक संपत्ती लाभली आहे. ही सारी चळवळ सुरू कशी झाली, कानाकोपऱ्यात कशी पोहोचली आणि आज या टप्प्यापर्यंत कशी आली हा साराच उद्बोधक आणि रंजक असा इतिहास आहे. प्राचीन काळात राजे-राजवाडय़ांची ग्रंथालये, शैक्षणिक संस्थामधून (नालंदा तक्षशीला) व मंदिरांमधून ग्रंथालये अस्तित्वात होती, पण ती एका विशिष्ट घटकांसाठीच होती. संपूर्ण समाजासाठी म्हणून सार्वजनिक ग्रंथालय ही संकल्पना त्या काळी फारशी अस्तित्वात नव्हती. सोसायटी फॉर प्रमोशन ऑफ ख्रिश्चन नॉलेज या १६९८ च्या संस्थेचे मद्रास व बंगालमधील ग्रंथालयाचे कार्य, १७८४ कोलकाता येथील एशियाटिक सोसायटीचे ग्रंथालय, १८३५ ची कलकत्ता पब्लिक लायब्ररी, मुंबईत ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी ऑफ ग्रेट ब्रिटन अ‍ॅण्ड आर्यलड (मुंबई शाखा)’ हे १८२७ साली सुरू झालेले ग्रंथालय ही सुरुवातीची वाटचाल. पण त्यामध्येदेखील काही एक समाजघटकांचा वरचष्मा असे त्यामुळेच समाजातील सर्व घटकांसाठी म्हणून सुरुवात झाली ती नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची. १८२८ पासून महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात अशी अनेक ग्रंथालये उभी राहली. पहिले ग्रंथालय १८२८ साली रत्नागिरी येथे स्थापन झाले. हे ग्रंथालय ब्रिटिश आमदानीत काही कारणास्तव ब्रिटिशांनी काही काळ बंद केल्यामुळे स्थापनेचे काही संदर्भ नष्ट झाले, पण गॅझेटमधील नोंद आढळते. त्यापाठोपाठ सुरू झालेलं ग्रंथालय म्हणजे अहमदनगर येथील १८३८ साली कर्नल पी. टी. फ्रेंच यांनी स्थापलेली नेटिव्ह जनरल लायब्ररी. या पी. टी. फ्रेंचचा बराच प्रभाव आपल्याकडे दिसतो. त्यानंतर नाशिक येथे १८४० साली ग्रंथालय सुरू झाले. काहींच्या मते अहमदनगर हे महाराष्ट्रातील पहिले सार्वजनिक ग्रंथालय आहे. पण सरकारी यादीनुसार रत्नागिरीवर शिक्कामोर्तब करण्यात आले आहे. असो. पाहता पाहता महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात ही चळवळ फोफावत गेली. संस्थानिकांनी याकामी मोलाची मदत केलेली आढळते. इचलकरंजी, सातारा, कुरुंदवाड, सांगली, फलटण अशी काही यातील उदाहरणे. काही ठिकाणी ज्ञानपिपासू व्यक्तींनी पदरमोड करीत ग्रंथालये स्थापन केली. उदा. ब्रह्मपुरी, राजगुरूनगर, अमरावती, इचलकरंजी, दादर, ठाणे इ. बहुंताश ग्रंथालय नेटिव्ह जनरल याच नावाने सुरू होऊन कालांतराने नगर/सार्वजनिक वाचनालय म्हणून रूपांतरित झाली आहेत. काही ठिकाणी धनिक ग्रंथप्रेमींच्या मदतीला स्मरून त्याचे नाव ग्रंथालयास दिलेले आढळते, तर कोठे वाचनालयासाठी अपार मेहनत घेतली अशांची नावे ग्रंथालयास दिली आहेत (आपटे वाचन मंदिर). नेटिव्ह जनरलमध्ये बऱ्याच वेळा इंग्रजी साहित्याचा वरचष्मादेखील राहिला आहे. म्हणूनच मराठी भाषा व मराठी ग्रंथांच्या संवर्धनासाठी म्हणून ठाणे व मुंबई येथे मराठी ग्रंथसंग्रहालये स्थापली गेली. त्यांच्या अफाट कार्यातून मराठी ग्रंथसंग्रहालयांनी एक वेगळीच उंची गाठली आहे.  कालानुरूप ग्रंथालये बदलत गेली. नव्या इमारती झाल्या, ग्रंथसंख्या तर वाढलीच, पण अनेक सांस्कृतिक शैक्षणिक उपक्रमदेखील वाढले. नव्या तंत्राचा वापर करत अनेकांनी संगणकीकरण केले, बार कोड पद्धत सुरूझाली. काही ग्रंथालयांनी जुने ग्रंथ, हस्तलिखिते स्कॅन करून त्याचे ई-बुक देखील केले. (कल्याण, कोल्हापूर). स्पर्धा परीक्षांची निकड ओळखून जवळपास प्रत्येक ग्रंथालयात स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्र सुरू आहे. अजूनही बरेच काही करण्यास वाव आहे.  महाराष्ट्रात आजमितीस ८३ शतायू ग्रंथालये कार्यरत आहेत. या सर्वाचा इतिहास व वर्तमानातील उपक्रम यांचा चांगला दस्तावेज तयार होऊ शकेल. प्रा. डी. एन. मार्शल (मुंबई विद्यापीठाचे माजी ग्रंथपाल), डॉ. शां. ग. महाजन (पुणे विद्यापीठाचे माजी ग्रंथपाल) आणि प्रा. अ. का. प्रियोळकर यांनी ग्रंथालय चळवळीचा चांगलाच अभ्यास केला आहे. या सर्वाच्या अभ्यासाचे आणि स्वत:च्या निरीक्षणाचे मुद्देसूद असे विवेचन डॉ. प्रदीप कर्णिक यांच्या महाराष्ट्रातील ग्रंथालय चळवळ या लेखात विस्तृतपणे आढळते. दादर सार्वजनिक वाचनालयाच्या शताब्दी महोत्सव स्मरणिकेत हा लेख प्रकाशित झाला आहे. या साऱ्या पाश्र्वभूमीवर मुलुंड येथे होत असणाऱ्या शतायु ग्रंथालय संमेलनाकडे पाहावे लागेल. खरे तर मुलुंडच्या महाराष्ट्र सेवा संघाचे न. चिं. केळकर ग्रंथालय हे अवघे ३५ वर्षांचे, पण ग्रंथालय चळवळीची एक वेगळी नोंद घेण्याच्या आणि त्यांना एक व्यासपीठ मिळवून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र सेवा संघाने संमेलनाचा खटाटोप स्वत:च्या खिशाला खार लावून आयोजित केला आहे. सेवा संघाची कारकीर्द ७५ वष्रे पार करत असतानाच त्यानिमित्ताने शतायु ग्रंथालयांचे संमेलन २९ एप्रिल रोजी आयोजित करण्यात आले आहे. याच निमित्ताने ‘लोकप्रभा’ने यावर प्रकाश टाकायचा प्रयत्न केला आहे. माहिती उपलब्ध झालेल्या ४० ग्रंथालयांचा समावेश या अंकात करण्यात आला आहे. अर्थात यासाठी महाराष्ट्र शासनाची ‘शासनमान्य सार्वजनिक ग्रंथालयांची यादी’ आधार मानण्यात आली आहे. शतायुच्या मानाने माहितीचा व्याप मोठा आहे, पण कोठेतरी संकलित होण्याची प्रक्रिया यातून सुरू झाली आहे. मिरज विद्यार्थी संघ खरे मंदिर वाचनालय वासुदेव शास्त्री खरे मार्ग, मिरज, दूरध्वनी : ०२३३ - २२२९०५५ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १९१९ ’ ग्रंथसंख्या : ३००००  ’ दुर्मीळ : २०० ’ सभासद : २६० १९१९ साली वासुदेव खरे शास्त्री यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थी मंडळाने या ग्रंथालयाची स्थापना केली. अनेक दुर्मीळ ग्रंथ, खरे शास्त्री यांचे सारे ग्रंथ आज वाचनालयाकडे संग्रही आहेत. १९२५ साली वाचनालयाच्या इमारतीसाठी बालगंधर्वानी स्वयंवर नाटकाचा खास प्रयोग आयोजित केला आणि सर्व निधी वाचनालयासाठी देऊ केला. ती इमारत आजही संस्थेने जतन करून ठेवली आहे. व्याख्यानमालेसाठी सोबत असणाऱ्या मदानात विशेष असे मुक्तांगण सभागृह बांधण्यात आले आहे, त्यासाठी पु. ल. देशपांडे यांनी मोलाची मदत केली आहे. तसेच नवे कक्ष याच इमारतीस जोडून बांधले जात आहेत. संस्थेचे सर्वात मोठे वैशिष्टय़ म्हणजे गेली ८७ वष्रे सुरू असणारी वसंत व्याख्यानमाला. निव्वळ ग्रंथालय न राहता ते प्रबोधनाचे व्यासपीठ असावे, या उद्देशाने १९२५ सालापासून सुरू असणाऱ्या व्याख्यानमालेत अनेक मान्यवरांनी हजेरी लावली आहे. लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे असे दिग्गज या व्यासपीठावर येऊन गेले आहेत. विशेष म्हणजे व्याख्यानमालेने समाजातील सर्वच घटकांवर इतका प्रभाव टाकला आहे की आज खास व्याख्यानमालेसाठी म्हणून मोठा स्थिर निधी असून त्याच्या आधारेच व्याख्याने आयोजित केली जातात. आजवरच्या मान्यवरांचे अभिप्राय, स्कॅनिंग करून त्याची पुस्तिका काढण्याचे काम प्रगतिपथावर आहे. विद्यार्थी संघाचीच चळवळ असल्यामुळे दरवर्षी गरजू विद्यार्थ्यांना अनेक प्रकारची मदत केली जाते. रत्नागिरी जिल्हा नगर वाचनालय, रत्नागिरी जयस्तंभ, खारेघाट रस्ता, रत्नागिरी-४१५६१२. दूरध्वनी : ०२३५२-२२२५७० ’ स्थापना : १८२८ ’ ग्रंथ संख्या: ८१००० १८२८ साली रत्नागिरीतील काही प्रतिष्ठित नागरिक आणि सरकारी अधिकारी यांनी एकत्र येऊन या वाचनालयाची स्थापना केली. ब्रिटिश कौन्सिल लायब्ररी, नेटिव्ह जनरल लायब्ररी या नावाने ओळखले जात असे. वाचनालयाच्या आडून स्वातंत्र्य चळवळीला पाठिंबा मिळत आहे, त्यामुळे ग्रंथालयावरील व्हिक्टोरिया राणीचा फोटो काढून टाकला आहे की काय अशी शंका येऊन मध्यंतरी काही काळ ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी सदर ग्रंथालय बंद ठेवले होते. ग्रंथालयात प्रवेशच बंद असल्यामुळे ग्रंथालयाकडील ग्रंथसंपदेची निगा राखणे शक्य नाही. परिणामी दुर्मीळ ग्रंथांबाबतीत आज वानवा आहे. वाचनालयाचा हा कठीण काळ संपला तो जिल्हा न्यायाधीश खारेघाट यांच्या काळात. त्यांनी स्वत: पुढाकार घेऊन इंग्रज अधिकाऱ्यांना पटवून दिले आणि हे वाचनालय पुन्हा कार्यरत झाले.  आज वाचनालयाने चांगली भरारी घेतली असून ग्रंथसंग्रहदेखील विपुल असा आहे. विविध परिसंवाद, चर्चासत्रे, व्याख्याने, मुक्तरंग व्याख्यानमाला ग्रंथप्रदर्शन असे उपक्रम यशस्वीपणे आयोजित केले जात असतात. ग्रंथालयामार्फत दोन महत्त्वाचे उपक्रम चालविले जातात. दहावी-बारावी मध्ये ८०% हून अधिक गुण मिळविणाऱ्या विद्यार्थ्यांना पुढील दोन वष्रे मोफत ग्रंथालय वापरता येते. दुसरा उपक्रम म्हणजे उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मुलांचे गट करून त्यांचा घरपोच ग्रंथ दिले जातात, त्यावर आधारित लेखन व कात्रण वह्या तयार करून घेतल्या जातात. तसेच साखळी ग्रंथालय योजनेतून जिल्ह्यातील अनेक छोटय़ा छोटय़ा ग्रंथालयांना ग्रंथ पुरविले जातात. अहमदनगर जिल्हा वाचनालय ३७५०, चितळे रोड, अहमदनगर - ४१४००१.  दूरध्वनी : ०२४१-२३४५८८२ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८३८ ’ ग्रंथसंख्या : ८००००,  ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १५०० ’ सभासद : २७०० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार २००३ इंग्रज अधिकारी कॅ. पी. टी. फ्रेंच यांनी १८३८ साली नेटिव्ह जनरल लायब्ररी नावाने याची स्थापना केली. नंतर याचेच रूपांतर सिटी लायब्ररीमध्ये झाले. उत्तरोत्तर ग्रंथालयाने अनेक क्षेत्रांत मोठी भरारी घेतली आहे. आज ग्रंथालय आठवडय़ाचे सातही दिवस साप्ताहिक सुट्टी न घेता नियमितपणे सुरू असते. वाचनालयाचे संपूर्णपणे संगणकीकरण झाले असून ग्रंथ देवघेव पूर्णपणे संगणकाद्वारेच होते. अनेक उत्तमोत्तम पुस्तकांचा संग्रह तर आहेच, पण खास अंधांसाठी म्हणून ब्रेल लिपीतील सुमारे २०० पुस्तकेदेखील वाचण्यासाठी उपलब्ध आहेत. विशेष म्हणजे ही सेवा विनामूल्य पुरविण्यात येते. दुर्मीळ ग्रंथसंग्रहात भारतीय राज्यघटनेची मूळ प्रत त्यांच्या साक्षीदारांच्या स्वाक्षऱ्यांसहित येथे उपलब्ध आहे. अनेक हस्तलिखितेदेखील आहेत. २००४ साली उत्कृष्ट ग्रंथालय सेवक - डॉ. एस. आर. रंगनाथन पुरस्कार या ग्रंथालयास मिळाला आहे. दरवर्षी नियमितपणे शालेय, महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, नाटय़वाचन, कथाकथन, चित्रकला स्पर्धाचे आयोजन केले जाते. स्वातंत्र्यदिन पूर्वसंध्येला कवी संमेलनाचे आयोजन केले जाते. वसंत व्याख्यानमालेचे आयोजन गेले अनेक वष्रे होत आहे. विस्तारित अहमदनगरसाठी खास सावेडी विभागात ग्रंथालयाची एक शाखा सुरू करण्यात आली. आज त्याचा लाभ ६५० वाचक सभासदांना होत आहे. सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक टिळक पथ, नाशिक ४२२००१. दूरध्वनी : ०२५३-२५८०७८८/ २५७३१२९  ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८४० ’ ग्रंथसंख्या : १७०००० ’ दुर्मीळ : १००० ’ सभासद : ५५०० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार १८४० साली काही ब्रिटिश अधिकारी आणि नाशिकमधील प्रतिष्ठित नागरिक यांनी सयुक्तिकपणे या वाचनालयाची स्थापना. सुरुवातीस नेटिव्ह जनरल, सिटी लायब्ररी अशा वेगवेगळ्या नावाने ओळखली जात असे. १९२४ साली तिचे नामकरण सार्वजनिक वाचनालय असे झाले. सुरुवातीस पेशवे वाडय़ात असणारे हे ग्रंथालय १९६७ दरम्यान आताच्या भव्य आणि प्रशस्त वास्तूत स्थलांतरित झाले. आज गेली १७२ वष्रे अव्याहतपणे हे ग्रंथालय नाशिककरांच्या सेवेत आहे. सार्वजनिक वाचनालयाची ग्रंथसंपदाच याची साक्ष देत आहे. वाचनालयाकडे सुमारे ५५०० हजारांहून अधिक पोथ्या आहेत तर हस्तलिखितांची संख्या ५५० हून अधिक आहे. विशेष म्हणजे जुन्या पोथ्या व दुर्मीळ ग्रंथांचे काही प्रमाणात ऊ्रॠ्र३्र२ं३्रल्ल करण्यात आले आहे. या प्रचंड ग्रंथसंख्येमुळे वाचनालयाचे वेगळे संदर्भ ग्रंथालय आहे. वाचनालयाचे संगणकीकरण झाले असून बार कोड पद्धतीची प्रक्रिया सुरू आहे.  सार्वजनिक वाचनालय हे नुसते निव्वळ ग्रंथालय नसून बहुविध उपक्रमांचे यशस्वी आयोजन त्यांच्याकडून केले जात असते. वाचनालयाचे स्वत:चे नाटय़गृह असून, पुस्तक प्रदर्शन, तसेच व्याख्यानांसाठी स्वतंत्र हॉलदेखील आहेत. तसेच स्वत:चे वेगळे वस्तूसंग्रहालयदेखील आहे. कलादालन, अभ्यासिका अशी सुविधादेखील वाचनालयातर्फे पुरविली जाते. दरवर्षी नोव्हेंबरमध्ये ग्रंथालय सप्ताह साजरा केला जातो, त्या निमित्ताने व्याख्यानांचे आयोजन होत असते. जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याच्या माध्यमातून उल्लेखनीय पुस्तकांना पारितोषिक दिले जाते. वाचनालयामार्फत काही वर्षांपूर्वी एक दिवाळी अंक प्रकाशित केला जात असे. त्या अंकास अनेक पुरस्कारही मिळाले आहेत. बालभवन व उद्यान वाचनालयाचे अभिनव उपक्रम सुरू आहेत. अनेक मान्यवरांना भेटी दिलेले हे वाचनालय म्हणजे नाशिकच्या सांस्कृतिक-शैक्षणिक प्रगतीचे प्रतीक बनून राहिले आहे. करवीर नगर वाचन मंदिर, कोल्हापूर  ५१०, सी वार्ड, राजाराम रोड, कोल्हापूर  दूरध्वनी : ०२३१-२५४७१२६ इ मेल : in...@karveernagar.org वेबसाईट : www.karveernagar.org ’ दर्जा : जिल्हा वाचनालय ‘अ’ वर्ग सार्वजनिक वाचनालय ’ स्थापना : १५ जून १८५० ’ ग्रंथसंख्या : १,०८,२८९ ’ दुर्मीळ : १६४२ ’ वाचक : ६४४४ १८५० साली तत्कालीन पोलीतीकाल सुपरिटेंडेंट कर्नल एच. एल. अंडरसन यांनी रविवारी वाडय़ात सार्वजनिक सभा बोलवून संस्था स्थापन करण्याचे निवेदन केले, सरदार व श्रीमंत नागरिकांनी जागच्या जागी ५००० रुपये जमा केले आणि १७ सभासद आणि ४४२ ग्रंथांच्या सहाय्याने ‘कोल्हापूर नेटिव्ह लायब्ररी’ची सुरुवात झाली. १८६७ साली युरोपियन लोकांनी आपली स्वतंत्र लायब्ररी काढल्यावर स्थानिक नागरिकांनी मूळ ग्रंथालय सांभाळले. १८८१ साली २७,००० रुपये खर्चून बांधलेल्या नव्या इमारतीत स्थलांतर झाले. १९३४ पासून करवीरनगर वाचन मंदिर असे नामकरण झाले. आज ग्रंथालयाने खूप मोठी मजल मारली आहे. दुर्मीळ अनमोल ग्रंथ ठेवा तर आहेच, पण नवनवीन दर्जेदार पुस्तकांनी आज हे ग्रंथालय समृद्ध झाले आहे. १८८१ साली बांधलेल्या भव्य पुरातन अशा वास्तूतच आजदेखील सर्व काम सुरू आहे. नव्या युगाप्रमाणे बदलत आज संपूर्णपणे संगणकीकरण करण्यात आले आहे. ग्रंथ देवघेव पूर्णत: संगणकावर होते, तर वाचकांसाठी सर्च यंत्रणा - ऑनलाईन पब्लिक अक्सेस (ओपेक) टच स्क्रीन माध्यमातून उपलब्ध करण्यात आली आहे. १८६७ पासूनचे मराठी, इंग्रजी व मोडी अहवाल व दस्तऐवज स्कॅिनग पूर्ण. संग्रहातील १०० अधिक दुर्मीळ हस्तलिखितांचे स्कॅिनग पूर्ण. काही हस्तलिखित ४०० वर्षांहून अधिक जुनी आहेत. १९०० सालापूर्वीच्या १०० हून अधिक मराठी नाटकांचे जतन. दुर्मीळ पुस्तकांमध्ये शिळा प्रेसवर छापलेले ग्रंथ आहेत. ग्रंथालयाच्या वेबसाईटवर दुर्मीळ ग्रंथांची माहिती देण्यात आली आहे. १८९२ साली याच वास्तूत स्वामी विवेकानंदाचे व्याख्यान झाले होते. १९८१ पासून आजवर नियमितपणे वि. स. खांडेकर व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. १९७२ पासूनच्या ग्रंथालयातील व्याख्यानांचे व १९८१ पासूनच्या वि. स. खांडेकर व्याख्यानमालेतील सर्व व्याख्यानांच्या ध्वनिफितींचा संग्रह.  ग्रंथ प्रदर्शन, लेखक जन्मशताब्दी वर्ष उपक्रम, अभ्यासिका, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्र, साखळी योजनेत ८६ ग्रंथालयांना ग्रंथ पुरवठा केला जातो. ग्रंथालयामार्फत १९३२ साली १७ व्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले होते. श्री. छ. प्रतापसिंह महाराज (थोरले) नगर वाचनालय, सातारा ३६, भवानी पेठ, राजवाडा चौक, सातारा ४१५००२ दूरध्वनी : ०२१६२-२८२४८८/ २८१३८८ ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग जिल्हा ग्रंथालय  ’ स्थापना : १८५३ ’ ग्रंथसंख्या : १००००० ’ दुर्मीळ : २८० ’ सभासद : २५००  साताऱ्याचे थोरले प्रतापसिंह महाराज यांचा वैयक्तिक ग्रंथसंग्रह प्रचंड होता. त्यांच्या पश्चात त्यांचे भाऊदेखील ग्रंथप्रेमी होते. त्यांच्या पत्नी सगुणाबाई साहेब यांनी हा सारा ग्रंथ संग्रह, इमारतीसहित लोकार्पण केला. आणि श्री. छ. प्रतापसिंह महाराज (थोरले) नगर वाचनालयाची स्थापना झाली.  पुढे सर्व पदाधिकाऱ्यांनी अथक परिश्रमाने ग्रंथालय नावारूपास आणले. आज येथील ग्रंथसंख्या लाखाच्या घरात पोहोचली आहे. त्यात अनेक दुर्मीळ असे ग्रंथ व दस्तऐवजदेखील आहेत. शिवचरित्रावर जवळपास सर्वच साहित्य येथे उपलब्ध आहे. तर लंडन टाइम्सचे १८७४ चे अंक येथे जतन केले आहेत. रविकिरण प्रकाशनाची सर्व ओरीजनल पुस्तके हा येथील अनमोल ठेवा आहे. ग्रंथालयाचे संगणकीकरण पूर्ण झाले आहेत. ग्रंथालयामार्फत अनेक वार्षकि उपक्रम राबविले जातात. शालेय स्पर्धा, वाचक व्यासपीठ, शारदीय व्याखानमाला, परिसंवाद, कविसंमेलन, व्याख्याने, उन्हाळी सुट्टी मोफत वाचन विभाग.  ग्रंथालय आजदेखील त्याच वास्तूत सुरू आहे. कर्मचाऱ्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाची योजना म्हणजे येथील कर्मचाऱ्यांना पेन्शन योजनेचा लाभ घेता येतो. अशा प्रकारचे हे महाराष्ट्रातील एकमेव ग्रंथालय आहे. धोंडो शामराव गरुड, जिल्हा वाचनालय, धुळे  क्यूमाईन क्लब समोर, जेल रोड, धुळे, दूरध्वनी : ०२५६२-२३५३८३ ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना वर्ष : २७ जुल १८५४  ’ ग्रंथसंख्या : ७४४६१  ’ दुर्मिळ : ४५० (सन १९०० पूर्वी प्रकाशित झालेले) ’ सभासद : ११४४ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार २००३ - २००४  धुळे येथील शाळेत अवांतर वाचन व्हावे या उद्देशाने जिल्हा न्यायाधीश मि. ऑर्थर सेंट जॉन रिचर्डसन यांनी त्या शाळेतच वाचनालय सुरू केले. पुढे शाळेने जबाबदारी स्वीकारून ‘रिचर्डसन लायब्ररी व रीिडग रूम’ असे नाव दिले. १८६३ मध्ये ‘नेटिव्ह जनरल लायब्ररी’ या नावाने ही लायब्ररी सार्वजनिक झाली. १९०७ साली इमारत बांधकाम पूर्णत्वास नेण्यास धोंडो शामराव यांनी मोलाची मदत केल्यामुळे ‘धोंडो शामराव गरुड, जिल्हा वाचनालय’ असे नामकरण झाले. १९९६ साली ग्रंथालयाच्या इतिहासात एक महत्त्वाची घटना घडली. स्व. अशोक िशपी या अमेरिकास्थित भारतीयाने लायब्ररीस तब्बल ४०,००० पुस्तके व मासिके पाठवून दिली. त्याची किंमत सुमारे दीड कोटी इतकी होती. त्यामध्ये सर्व प्रकारच्या Encyclopedia चा समावेश आहे. व्याख्याने, ग्रंथ प्रदर्शने असे नियमित उपक्रम भरविले जातात. संपूर्णपणे संगणकीकरण झाले असून देवघेवदेखील संगणकावरच होत आहे. ग्रंथालयातर्फे दरवर्षी नियमितपणे वक्तृत्व स्पर्धा, नाटय़वाचन स्पर्धा घेतल्या जातात. ग्रंथालयातील दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये वैशिष्टय़पूर्ण ग्रंथ म्हणजे- ‘िहदुस्थान सांपत्तिक द्रव्ये’ आणि ‘प्राचीन व पाश्चात्य देशातील ग्रामसंस्था’ बाबूजी देशमुख वाचनालय, अकोला बाबूजी देशमुख वाचनालय अकोला, टिळक रोड, अकोला - ४४४००१ दूरध्वनी : ०७२४-२४२५२१० ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना : १८६०  ’ ग्रंथसंख्या : ७१४३३  ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १०५६  ’ वाचक सभासद : २९४०१ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार १८६० साली अकोला येथील ग्रंथप्रेमी विष्णुपंत पिसोळकर यांनी अकोला नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. पुढे उगव निवासी बाबूजी देशमुख यांनी इमारतीस निधी दिल्यानंतर बाबूजी देशमुख वाचनालय अकोला असे नामांतर झाले. ६५ वर्षांपासून ९ दिवस नवरात्र व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. तर १० वर्षांपासून विदर्भस्तरीय वादविवाद स्पर्धा आयोजित केली जाते. यामध्ये मुख्यत: महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचा समावेश असतो. स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्राच्या माध्यमातून तीन लाख रुपयांच्या वर स्पर्धा साहित्य उपलब्ध करण्यात आले आहे. रा. ब. अनंत शिवाजी देसाई वाचनालय व ग्रंथसंग्रहालय, कुडाळ ६०४, कुडाळ जिल्हा सिंधुदुर्ग  दूरध्वनी : ०२३६२-२२४५१९ ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना : ९ मे १८६० ’ ग्रंथ संख्या : ५५८२२ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १८६ ’ वाचक: १००० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९४-९५ कुडाळ येथील इंग्रजी अंमलदार, स्थानिक वकील व व्यापारी यांनी एकत्र येऊन २५० पुस्तकांच्या आधारे नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. शाळेचे मुख्याध्यापक गोिवद खाडिलकर यांनी सुरुवातीस अनेक वष्रे याचा कारभार पहिला. १९२० साली नवीन इमारतीच्या बांधणीस भरघोस मदत देणारे रा. ब. अनंत शिवाजी देसाई यांचे नाव वाचनालयास देण्यात आले.  ग्रंथालयामार्फत नियमितपणे व्याख्याने, चर्चासत्रे, वाचक स्पर्धा, पाठांतर स्पर्धा, भक्ती गीत गायन, वक्तृत्व स्पर्धा घेतल्या जातात.  संगणकीकरण सुरू आहे. ग्रंथपालन प्रमाणपत्र वर्ग गेली ११ वष्रे आयोजित केले जातात. साखळी योजनेत ग्रंथालयाचा मोठा सहभाग आहे. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये महत्त्वाचे ग्रंथ म्हणजे - ‘मठगावचा शिलालेख’ (कुडाळचे जुने नाव) आणि ‘कुडाळचा विस्तृत इतिहास’. तसेच संस्थानकालीन सर्व साहित्य येथे जतन केले आहे. २००७-०८ डॉ. एस. आर. रंगनाथन उत्कृष्ट ग्रंथालय सेवक पुरस्कार ग्रंथपाल राजन पांचाल यांना मिळाला आहे. सार्वजनिक वाचनालय, खेड टिळक चौक, ब्राह्मण आळी, ता. खेड, जि. पुणे राजगुरू नगर. ’ दर्जा: तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना वर्ष: १८६२ ’ ग्रंथसंख्या: २९००० ’ दुर्मीळ: अंदाजे १०० ’ वाचक: ग्रंथवाचक १००० संस्कृत वेद पाठशाळेत शिकणारे बळवंत रघुनाथ दीक्षित, पुरुषोत्तम अनंत दीक्षित, सीताराम नारायण देशपांडे, सिद्धेश्वर मरतड जोशी आणि भगीरथ नागेश्वर आपटे यांनी १८६२-६३ च्या वसंत ऋतूत अवघी १७ पुस्तके व पोथ्या जमवून हे वाचनालय सुरू केले. सुरुवातीस नेटिव्ह जनरल लायब्ररी म्हणून ओळखले जात होते. वाचनालयाचा दुर्मीळ ग्रंथ व दस्तऐवज संग्रह भरपूर आहे. बाळशास्त्री जांभेकरांचे ‘दर्पण’, ‘ज्ञानप्रकाश’, ‘केसरी अग्रलेख’, मालाकार विष्णू चिपळूणकर यांचा संग्रह अशा काही वैशिष्टय़पूर्ण पुस्तकांचा समावेश यात आहे. वाचनालयामार्फत दरवर्षी अभ्यास शिबिरे, लेखक भेटी, व्याख्यानांचे आयोजन केले जाते. संगणकीकरण सुरू आहे. पन्नालाल बालकिसन काकाणी नगर वाचनालय, नाशिक रामसेतू, मालेगाव, जिल्हा नाशिक - ४२३२०३ दूरध्वनी : ०२५५४-२३०७७३ ’ स्थापना : १८६४ ’ ग्रंथसंख्या : ६०३१७ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : २७५ ’ सभासद : ५५० १८६४ साली मालेगाव येथील इंग्रज अधिकारी व स्थानिक ग्रंथप्रेमींनी मिळून नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. स्वातंत्र्य चळवळीच्या दरम्यान याचे नामांतर ‘मालेगाव नगर वाचनालय’ असे करण्यात आले.  आजवरच्या वाटचालीत वाचनालयाने स्वत:चा विकास तर केला आहेच. पण त्याहूनही अधिक प्रमाणात मालेगाव व परिसरात ग्रंथालय चळवळ रुजविण्यात मोलाचा हातभार लावला आहे. परिसरातील सुमारे ५० हून अधिक ग्रंथालयांच्या उभारणीत या ग्रंथालयाचे मोलाचे योगदान राहिले आहे. इतकेच नाही पन्नालाल वाचनालयात कायमस्वरूपी ग्रंथालय मार्गदर्शन केंद्र सुरू आहे. तर आजवर दोन राज्य, तीन विभागीय व तीन जिल्हास्तरीय अधिवेशने भरविण्याचा मान या ग्रंथालयास मिळाला आहे. महाराष्ट्र शासनाचे दोन उत्कृष्ट ग्रंथपाल पुरस्कार, उत्तेजनार्थ उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार मिळाले आहेत.  तसेच दरवर्षी पु. ल. देशपांडे कट्टा, साने गुरुजी कथामाला, डॉ. नवलराय शाह प्रबोधन मंच, ग्रंथमित्र दत्ता गवांदे वाचक व्यासपीठ, ग्रंथालय सप्ताह व्याख्यानमाला असे उपक्रम यशस्वीपणे आयोजित केले जातात. सार्वजनिक वाचनालय, कल्याण शिवाजी चौक, कल्याण - ४३१३०१ दूरध्वनी : ०२५१-२२१३१९० ई-मेल : savak....@gmail.com वेबसाईट : www.svkk.org ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : ३ फेब्रुवारी १८६४ ’ ग्रंथ संख्या : ६७७७७  ’ दुर्मीळ ग्रंथ : सन १८०० ते सन १९०० - ४६ ग्रंथ १९०१-१९२५ - १७८ ग्रंथ १९२५-३५ - १५ ग्रंथ ’ सभासद : ४३९४ रावबहाद्दूर सदाशिव मोरेश्वर साठे यांनी स्वत:च्या वाडय़ात वाचनालयाची सुरुवात केली. १८७८ साली ही लायब्ररी नगरपालिकेसमोरील डाक बंगलेवजा इमारतीत हलविली. तेव्हा ‘म्युरल जनरल लायब्ररी’, ‘टाऊन हॉल लायब्ररी’ म्हणूनदेखील ओळखली जात असे. रावबहाद्दुर सदाशिव मोरेश्वर साठे व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी वीस वर्षे सतत वाचनालयाची सेवा करून संस्थेस प्रगतिपथावर नेले. त्या वेळी वाचनालयाचे नाव ‘नेटीव्ह जनरल लायब्ररी, कल्याण’ करण्यात आले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या प्रेरणेने वाचनालयाचे ‘सार्वजनिक वाचनालय, कल्याण’ असे नामकरण करण्यात आले. वाचनालयाने कल्याणातील पहिली अभ्यासिका आपल्या रामबाग शाखेमध्ये सुरू केली. वाचनालयाचे संपूर्णत: संगणकीकरण झाले आहे. विशेष म्हणजे जुन्या दुर्मीळ ग्रंथाचे डिजीटलायझेशन करण्यात आले असून त्यांच्या सीडी संदर्भ विभागात पाहता येतात. त्याचबरोबर ई-बुक विभागदेखील सुरू करण्यात आला आहे. ग्रंथालयाचे वैशिष्टय़ म्हणजे महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्य़ाचे गॅझेट सीडी स्वरूपात उपलब्ध आहेत. संदर्भ विभाग सर्वासाठी मोफत आहे. कल्याण शहराची इत्यंभुत ऐतिहासिक माहिती असणाऱ्या दोन ग्रंथांचे ई बुक ‘सुभे कल्याण आणि सांस्कृतिक इतिहास व स्मृतिगंध’ वाचनालयामार्फत तयार करण्यात आले आहेत. वेबसाइटवर सर्व ग्रंथांची यादी उपलब्ध आहे. कल्याण डोंबिवली महानगरपालिकेच्या सहकार्याने पु.भा. भावे व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. या व्याख्यानमालेमध्ये अनेक नामवंत साहित्यिकांना आमंत्रित केले जाते. लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिर, चिपळूण जुन्या बहिरी मंदिराजवळ, ता. चिपळूण, जिल्हा : रत्नागिरी दूरध्वनी : ०२३५५-२५७५७३ ’ दर्जा : शासनमान्य तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १ ऑगस्ट १८६४ ’ ग्रंथसंख्या : ६२३४४ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १४२७ ’ सभासद : १५५ आजीव, १३०० वाहक सभासद डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार १९८८-८९ १८६४ साली चिपळूण ग्रंथप्रेमी वकील बाळाजी सखाराम काशीराम यांनी स्वत:जवळील ग्रंथसंग्रह घेऊन तसेच इतर सुजाण नागरिकांच्या मदतीने नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना. अनेक दोलामुद्रित पुस्तके, जुन्या पोथ्या असा हा ग्रंथसंग्रह दिवसेंदिवस वाढतच होता. १९४० साली न. चिं. केळकरांच्या हस्ते लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिर, चिपळूण असे नामकरण झाले. २००५ साली ग्रंथसंख्या ५८००० इतकी होती. पण त्याच वर्षी आलेल्या महापुरात जवळपास ४०००० ग्रंथ वाहून गेले. १८६७ पूर्वीची दोलामुद्रित ९० पुस्तके नष्ट झाली. अन्यदेखील काही दुर्मीळ ग्रंथ नष्ट झाले. वाचनालयाचे बरेच नुकसान झाले. पण तरीदेखील न डगमगता अथक परिश्रमाने आणि विविध व्यक्ती व संस्थांच्या प्रचंड मदतीने ग्रंथालय पुन्हा उभे राहिले. वरील आकडेवारीतून ग्रंथालयाची आजची भरारी स्पष्टपणे जाणवते. ग्रंथालयात ३०० वर्षांपूर्वीची अनेक हस्तलिखिते आहेत. १८९२ चे विविध ज्ञान विस्तारचे अंक आहेत. तसेच ३०० पुस्तकांवर संबंधित लेखकांच्या स्वाक्षऱ्या आहेत. वाचनालयतर्फे आदर्श बालवाचन पुरस्कार, कार्यकत्रे पुरस्कार, कथा कादंबरी पुरस्कार, डॉ. हेडगेवार पुरस्कार असे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. तसेच वक्तृत्वस्पर्धा, ३० वष्रे व्याख्यानमाला आयोजन केले जाते. संगणकीकरण पूर्ण होत असून लवकरच वेबसाइटदेखील सुरू होत आहे. सार्वजनिक वाचनालय, येवला येवला नगर परिषदेसमोर, तालुका येवला, येवला-४२३ ४०१. नाशिक  ’ दर्जा : तालुका ‘ब’ वर्ग ’ स्थापना : १८६६ ’ ग्रंथसंख्या : ३१४७४ ’ दुर्मीळ : १५०  ’ वाचक संख्या सभासद : ३३९ अमरावती नगर वाचनालय, अमरावती  दूरध्वनी : ०७२१-२५६४८७० ’ दर्जा : शासनमान्य जिल्हा ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८६७ ’ ग्रंथ : ८१५०० ’ दुर्मीळ : २७५० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९३-९४ १८६७ साली अमरावतीतील श्री श्रीराम भिकाजी ठकार, बापूजी रंगनाथ उद्गीकर, आत्माराम भिकाजी (प्रभू), चिमणाजी पथक, एकनाथ तात्या अशा काही सुशिक्षित ग्रंथप्रेमींनी एकत्र येऊन सक्करनाथ भागात सावकार शेठ पुरणमलजी हेडा यांच्या घरच्या दुसऱ्या मजल्यावर ग्रंथालयाची स्थापना केली. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून हे ग्रंथालय सदैव चळवळींचे केंद्र राहिले आहे. खूप धडक्याने सभासद नोंदणी करत ग्रंथालय नावारूपाला आले आहे.  ग्रंथालयामार्फत अनेक नावीन्यपूर्ण उपक्रम केले जातात. विद्यार्थ्यांसाठी मुक्त व मोफत वाचनालय. संशोधकांसाठी सुसज्ज असा संदर्भ विभाग आहे. गेल्या २० वर्षांपासून अमरावती विद्यापीठाशी संलग्नित कॉलेज ऑफ लायब्ररी आणि information science and certificate course in laibrary courses येथे चालविले जातात. ग्रंथालय पूर्णपणे संगणकीकृत असून संपूर्ण देवघेव संगणकाद्वारे केली जाते. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये वैशिष्टय़पूर्ण संग्रह म्हणजे ‘मनोरंजन’, ‘वऱ्हाड शाळा पत्रक’ आणि ‘चित्रमय जगत’चे अनेक अंक जतन करण्यात आले आहेत. वाचनालयामार्फत गेल्या ७० वर्षांपासून नियमितपणे लोकमान्य टिळक व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. २६ जुल ते १ ऑगस्ट. तर १ ते ३ ऑगस्ट स्मृती व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. नगर वाचनालय, राजापूर  २८९, मेन रोड, जिल्हा : रत्नागिरी, राजापूर-४१६७०२. ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८६७ ’ ग्रंथ संख्या : ३६,५५८ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : ६२४ ’ वाचक : ६२४  १८६७ साली राजापुरातील तत्कालीन स्थानिक कोतवाल कै. पटवर्धन यांनी या वाचनालयाची स्थापना केली. राजापुरातील अनेक ज्ञानोपासक नागरिकदेखील यात सहभागी होते. सुरुवातीस नेटिव्ह जनरल लायब्ररी या नावाने ओळखली जात असे. नंतर नगर वाचनालय राजापूर असे नामकरण झाले. पुढे कै. कुलकर्णी यांनी सध्याची जागा वाचनालयास विनामूल्य दिली.  आज ग्रंथालय नव्या भरभक्कम इमारतीत सुरू आहे. वाचनालयाने तालुक्यात ग्रंथालय चळवळ उभी करण्यात मोठे काम केले आहे. पाच ग्रंथालय वरून तालुक्यातील ग्रंथालयाचा आकडा आता २८ झाला आहे. बालविकास प्रकल्प हा ५ वर्षांचा अभिनव उपक्रम वाचनालयामार्फत सुरू आहे. विविध व्याख्याने, सुगम गायन स्पर्धा, चर्चा सत्रे असे उपक्रम होत असतात.  नगर वाचनालय, सांगली ९७२, राजवाडा चौक, सांगली - ४१६४१६ दूरध्वनी : ०२३३-२३७७७३८ ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग जिल्हा ग्रंथालय ’ स्थापना : १८६९  ’ ग्रंथ : ११०००० ’ दुर्मीळ : ३५०-४००  ’ सभासद : २२०० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९८५-८६ सांगली संस्थांचे अधिपती श्रीमंत धुंडिराज तथा तात्यासाहेब पटवर्धन यांनी इंग्रजी शिक्षण घेण्यासाठी रावसाहेब बाळकृष्ण मोने यांची नेमणूक केली. त्यांच्याच पुढाकाराने हे ग्रंथालय सुरू झाले. १८७९ पूर्वी धुंडिराज बुक क्लब नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या वाचनालयाचे सांगली लायब्ररी व बुक क्लब हे पहिले नाव बरीच वर्षे प्रचलित होते. नंतर सांगली जनरल लायब्ररी, सांगली नेटिव्ह जनरल लायब्ररी व १९२४ साली सांगली नगर वाचनालय सांगली असे नामकरण झाले.  ग्रंथालय संपूर्णत: संगणकीकृत असून सध्या बार कोड पद्धतीवर काम सुरू आहे. ५०० हून दुर्मीळ हस्तलिखित ग्रंथालयाच्या संग्रहात आहेत. ताम्रपटावरील ‘अश्वमेघ’ ही तमिळ पोथी हे यातील महत्त्वाचे वैशिष्टय़. संदर्भ विभागातील १८व्या शतकातील ग्रंथ सीडी स्वरूपात पाहण्यास मिळतात. तसेच प्रभात, केसरीचे अनेक दुर्मीळ अंक येथे जतन करून ठेवले आहेत.  ग्रंथालयामार्फत वार्षकि व्याख्यानमाला, कथाकथन, वक्तृत्व, काव्यवाचन स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. साखळी योजनेअंतर्गत जिल्ह्य़ातील कोणत्याही वाचनालयास ग्रंथांचा लाभ घेता येतो. आपटे वाचन मंदिर, इचलकरंजी ३/५६९, राजवाडा चौक, इचलकरंजी,  जि. कोल्हापूर - ४१६११५ दूरध्वनी : ०२३०-२४२११६७ ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग तालुका ग्रंथालय  ’ स्थापना : १८७०  ’ ग्रंथसंख्या : सुमारे ६५००० ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १००  ’ सभासद : सुमारे ३५०० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९०-९१ जहागिरदार गोिवदराव आबासाहेब घोरपडे यांच्या प्रेरणेने इचलकरंजीतील प्रसिद्ध वकील रामभाऊ आपटे यांनी १८७० साली ‘नेटिव्ह जनरल लायब्ररी’ सुरू केली. सुरुवातीस मखदूम पीर देवस्थानातील नगारखान्याच्या जागेत असणारे हे ग्रंथालय नंतर नवीन वास्तूत स्थलांतर झाले. १९१० साली ‘आपटे वाचन मंदिर’ नामकरण झाले.  ४२ वर्षांपासून म्हणजेच १९७० सालापासून वसंत व्याख्यानमालेचे आयोजन केले जाते. ग्रंथालयामार्फत अनेक पुरस्कार दिले जातात. १९९७ पासून इंदिरा संत यांच्या नावे उत्कृष्ट काव्यसंग्रह पुरस्कार. १९७५ च्या साहित्य संमेलनातील शिल्लक निधीतून, साहित्यसंमेलन स्मृती ट्रस्ट पुरस्कृत उत्कृष्ट व लक्षणीय गद्य पुरस्कार १९९८ पासून देण्यात येतो. दोन्ही पुरस्कारांना साहित्य विश्वात मानाचे स्थान आहे.  आपटे वाचन मंदिर संपूर्णत: संगणकीकृत आहे. संदर्भ ग्रंथालय व अभ्यासिका नाममात्र शुल्कात उपलब्ध. झेरॉक्स सोय, मुक्त व मोफत बालविभाग, शालेय व महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी वक्तृत्व व कथाकथन स्पर्धा. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये घोरपडे सरकार, इचलकरंजी संस्थानाचा इतिहासविषयक ग्रंथ आहेत. सत्यनारायण बजाज सार्वजनिक जिल्हा ग्रंथालय  गगन संग्रहालयसमोर, कुमारप्पा मार्ग, वर्धा-४४२ ००१.  दूरध्वनी : ०७१५२-२४२५८७ ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग जिल्हा ग्रंथालय ’ स्थापना : १८७० ’ ग्रंथसंख्या : ५३७५६ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : ७८८६ ’ वाचक : १२८३ वध्र्यातील गणपतराव घारपुरे, बळवंतराव िपगे, विष्णुपंत गोखले, मोरोपंत आगाशे, कृष्णराव काणे या प्रतिष्ठित नागरिकांनी एकत्र येऊन वाचनालयाची स्थापना केली. १९७३ साली संस्थेचे नामकरण ‘सत्यनारायण बजाज सार्वजनिक जिल्हा ग्रंथालय’ असे करण्यात आले. संस्थेमार्फत दरवर्षी व्याख्याने, परिसंवाद, मराठी रंगभूमी दिन साजरा केला जातो. पू. सानेगुरुजी ग्रंथालय व मोफत वाचनालय, अमळनेर जिल्हा: जळगाव  दूरध्वनी : ०२५८७- २२३९३७/ २२८४५० ’ स्थापना : १८७२ ’ ग्रंथसंख्या : ३२६२० ’ दुर्मीळ : साने गुरुजी हस्तलिखित झेरॉक्स,  १५-२० जुने दुर्मीळ ग्रंथ ’ वाचक : १०६६ अमळनेर येथील सा. दाजी वैद्य व नि. द. देशमुख यांनी एकत्र येऊन १८७२ साली नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. पुढे काही काळ याचे नाव व्हिक्टोरिया ज्युबिली लायब्ररी असे होते. १९७२ साली ‘पू. सानेगुरुजी ग्रंथालय व मोफत वाचनालय’, असे नामकरण झाले.  वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, वाचक स्पर्धा, ग्रंथ प्रदर्शन, वादविवाद स्पर्धा असे उपक्रम आयोजित केले जातात. ग्रंथालयाचे महत्त्वाचे वैशिष्टय़ म्हणजे राजाराम मोहनराय ग्रंथालय अनुदान मिळवणारे हे राज्यातील पहिले ग्रंथालय आहे. यासाठी त्यांनी केलेले परिश्रम हे इतर ग्रंथालयांसाठी पथदर्शी ठरले आहेत. श्री छत्रपती शिवाजी वाचनालय, फलटण  कसबा पेठ, राजवाडा चौक, ता. फलटण, ४१५५२३ दूरध्वनी : ९४०५७४८०८० ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना : ९ ऑगस्ट १८७० ’ ग्रंथ संख्या : १९३०४ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १२५५ ’ वाचक / सभासद : ६३० फलटण संस्थांचे अधिपती श्रीमती मुधोजी राजे नाईक िनबाळकर यांनी नेटिव्ह जनरल लायब्ररी नावाने ग्रंथालयाची सुरुवात केली. सुरुवातीस २००० ग्रंथ होते. १ मे १९६२ रोजी श्री छत्रपती शिवाजी वाचनालय, फलटण असे नामकरण झाले. फलटणच्या िनबाळकर नाईक यांचा सदैव वरदहस्त असल्यामुळे ग्रंथालयाने चांगली प्रगती केली आहे. संगणकीकरण सुरूअसून, बार कोड पद्धत आहे. ग्रंथालयाचे वैशिष्टय़ म्हणजे १८७० पासून ते मूळ वास्तूतच आहे.  ग्रंथालयामार्फत साखळी ग्रंथालय योजना, रांगोळी स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, चित्रकला स्पर्धा यांचे यशस्वी आयोजन केले जाते. पूज्य साने गुरुजी सार्वजनिक मोफत वाचनालय, गडिहग्लज गडिहग्लज नगर परिषद गडिहग्लज, ता : गडिहग्लज जिल्हा : कोल्हापूर - ४१६५०२ दूरध्वनी : ०२३२७-२२२२४५, २२२२१० ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग वाचनालय ’ स्थापना : २६ जानेवारी १८७४ ’ ग्रंथसंख्या : ३२८४८ ’ सभासद : ६५ गडिहग्लज येथील ज्ञानप्रेमी व ग्रंथप्रेमी नागरिकांनी एकत्र येऊन नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. १९४२ पर्यंत मामलेदारच या वाचनालयाचे अध्यक्ष असतात. १९५९ साली लायब्ररीचा कारभार नगर परिषदेकडे देण्यात आला. आज लायब्ररीकडे विस्तृत असा संदर्भ ग्रंथ कक्ष आहे. दरवर्षी १८-२४ डिसेंबर यादरम्यान सानेगुरुजी जयंतीनिमित्ताने गेली ३३ वष्रे नियमितपणे लोकशिक्षण व्याख्यानमालेचे आयोजन वाचनालयातर्फे करण्यात येत असते. तसेच सानेगुरुजी राजस्तरीय पुरस्कार, आदर्श शिक्षक तालुकास्तरीय पुरस्कार, आदर्श वाचक पुरस्कार वाचनालयामार्फत दिले जातात; तर नियमितपणे वाचक मेळावा, बाल आनंद मेळावा घेतला जातो. नगर वाचनालय, वेंगुल्रे  बॅरिस्टर नाथ प पथ, जिल्हा: सिंधुदुर्ग , वेंगुर्ले-४१६ ५१६.  दूरध्वनी : ०२३६६ - २६२३९५ ’ स्थापना : १८७१  ग्रंथसंख्या : ३८२७४ ’ दुर्मीळ : १६९ ’ वाचक : १२६८ श्री शाहू वाचनालय, गारगोटी ता.: भुदरगड, जि.: कोल्हापूर, गारगोटी - ४१६२०९ दूरध्वनी : ९४२३२७५९८२ ’ दर्जा : सरकारमान्य तालुका ‘अ’ वर्ग वाचनालय ’ स्थापना : ७ फेब्रुवारी, १८७६ ’ ग्रंथसंख्या : २८४८५ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १९०० सालापूर्वीचे १११ ’ सभासद संख्या : ११३५ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार भुदरगड पेठय़ाचे मामलेदार कै. नारो त्र्यंबक बखले यांनी गावातील एकमेव सार्वजनिक इमारत असलेल्या धर्मशाळेत ‘जनरल लायब्ररी, गारगोटी’ या नावाने सुरुवात केली. १८८९ मध्ये लोकांकडून ३०० रुपये जमा करून स्वतंत्र इमारत बांधली व ‘नेटिव्ह जनरल लायब्ररी’ असे नामकरण झाले. १९२० पर्यंत सेवाभावी वृत्तीने काम करणारे विष्णू विठ्ठल ठाकूर हे पहिले सेवक, तर हरिबुवा पहिले ग्रंथपाल. १९२८ साली नव्या जागेत ‘श्री शाहू वाचनालय’ या नावाने स्थलांतर. संस्थेकडे सध्या १८०० चौ. फूट इतकी भव्य अशी जागा उपलब्ध आहे. १८५० पासूनची संस्कृत, वैद्यक, न्यायशास्त्र, प्राचीन ग्रंथ. १९०० सालच्या आधी प्रकाशित झालेली १११ पुस्तके. शिवाजी महाराज व शाहू महाराज यांच्यावरील विस्तृत ग्रंथ संपदा. विविध कोश. दुर्मीळ ग्रंथांपकी ‘क्षत्रियांचा इतिहास भाग २ - जातीवर इतिहास’ हा ग्रंथ फक्त येथेच उपलब्ध आहे.  ग्रंथालयामार्फत गेली १५ वष्रे सलग डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व्याख्यानमाला भरविण्यात येते. तसेच राज्यस्तरीय खुल्या वक्तृत्व स्पर्धा, ग्रंथ प्रदर्शन, कृषी व आरोग्य चर्चासत्रे घेतली जातात. नवयुग वाचनालय, आकोट तहसील रोड, आकोट, अकोला - ४४४१०१ दूरध्वनी : ९७६३४२८७११ ’ वेबसाइट : www.shrinavyog.com ’ दर्जा : शासनमान्य तालुका ‘ब’ वर्ग ’ स्थापना : १८७६ ’ ग्रंथसंख्या : १५५६२ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : ३७१ १८७६ साली आकोट येथे कोरोनेशन लायब्ररी नावाने वाचनालयाची स्थापना झाली. पुढे स्वातंत्र्य मिळाल्यावर नवयुग वाचनालय असे नामकरण झाले. ग्रामीण परिसरात असूनदेखील वाचनालयाने मोठी भरारी घेतली आहे. सध्या नव्या इमारतीत ग्रंथालय दिमाखात सुरू आहे. ग्रंथालयातर्फे दरवर्षी महिला परिषद, युवक परिषद, वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा घेतल्या जातात. स्पर्धा परीक्षा केंद्रदेखील सुरू आहे. भविष्यात डिजिटल लायब्ररीचा मानस आहे. महात्मा गांधी वाचनालय, कागल कागल, जिल्हा : कोल्हापूर-४१६२१६ दूरध्वनी : सचिव - सुहास रेळेकर - ९४०३९१६९९८ ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना : १२ नोव्हेंबर १८८० ’ ग्रंथसंख्या : २००७२ ’ दुर्मीळ : शतकोत्तर ग्रंथ ४२  ’ सभासद : ३४०  छत्रपती शाहू महाराज जनक वडील श्रीमंत जयसिंगराव तथा आबासाहेब (महाराज) घाटगे यांनी १८८० साली ही लायब्ररी स्थापन केली. सुरुवातीस ‘नेटिव्ह जनरल लायब्ररी’ असे नाव असणाऱ्या या ग्रंथालयाचे नामांतर १९५२ च्या दरम्यान ‘महात्मा गांधी वाचनालय’ असे करण्यात आले. ग्रंथालय उत्तरोत्तर जसे प्रगती करत गेले तसे अनेक उपक्रम येथे होऊ लागले. दरवर्षी व्याख्याने, निबंध स्पर्धा, वाचक स्पर्धा, ग्रंथपाल कार्यशाळा असे उपक्रम यशस्वीपणे राबविले जातात. सध्याच्या स्पर्धात्मक युगात विशेष असे स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्रदेखील येथे सुरू आहे. जे वाचक काही अपरिहार्य कारणास्तव वाचनालयात येऊ शकत नाही त्यांना घरपोच ग्रंथ पाठविण्याची सुविधा या वाचनालयामार्फत दिली जाते. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये विशेष दुर्मीळ ग्रंथ म्हणजे १८९५ साली प्रकाशित झालेला शिवराम गोळे यांचा ‘ब्राम्हण आणि त्यांची विद्या’ हे पुस्तक. वल्लभदास वालजी जिल्हा वाचनालय २२७, नवी पेठ, जळगाव - ४२५००१ दूरध्वनी : ०२५७-२२२५८२४ वेबसाइट : http://www.vvljalgaon.info ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १ जुल १८७७ ’ ग्रंथसंख्या : १२१००० ’ दुर्मीळ : १०० ’ सभासद : ३००० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९५-९६ १८७७ साली जळगावातील काही प्रतिष्ठित व्यक्तींनी एकत्र येऊन नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. सुरुवातीस केवळ १० सभासदांवर सुरू झालेले हे ग्रंथालय अल्पावधीतच मोठय़ा जोमाने वाढत गेले. १९०७ साली नव्या इमारतीच्या बांधकामास सुरुवात झाली. वाचनालयाच्या भरभराटीत मोलाचे योगदान देणाऱ्या वल्लभदास वालजी यांचे नाव वाचनालयास देण्यात आले. वाचनालयाचे संपूर्णत: संगणकीकरण झाले असून ग्रंथ देवघेव त्याद्वारेच होत आहे. तसेच वाचनालयाची वेबसाइटदेखील आहे. केवळ पुस्तकांची देवाणघेवाण न करता विविध वयोगटांतील रसिकांसाठी विविध प्रकारच्या कार्यक्रमाचे आयोजन वाचनालय सातत्याने करीत आहे. शालेय विद्यार्थी, महिला यांच्याबरोबरच महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना कॅ. काकासाहेब अत्रे स्मृतिप्रीत्यर्थ राज्यस्तरीय वादविवाद स्पध्रेचे आयोजन गेल्या दहा वर्षांपासून वाचनालय करीत आहे. कथा अभिवाचन स्पर्धा ही वाचनालयात गेल्या तीन वर्षांपासून होत आहे. तसेच नाटय़वाचन स्पर्धा, व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. प्रत्येक महिन्यात साहित्यिक कट्टय़ाचे आयोजन करून नवनव्या पुस्तकांवर वाचक आणि साहित्यिक यांच्यात चर्चा होते. २००६-०७ चा उत्कृष्ट ग्रंथसेवक पुरस्कार गंथपाल अनिल अत्रे यांना मिळाला आहे. दुर्मीळ ग्रंथामध्ये अनेक वेद, पोथ्या यांचा समावेश आहे. भविष्यात नव्या इमारतीत डिजिटल लायब्ररीचे काम सुरू आहे. सार्वजनिक वाचनालय मलकापूर, कोल्हापूर ता. शाहूवाडी, जिल्हा : कोल्हापूर मलकापूर-४१५१०१ दूरध्वनी : ९५९५५९८१६१/ ८७९३४५५४०५ ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८८१ ’ ग्रंथसंख्या : २५००० ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १६५ १८८१ साली विशाळगडचे तत्कालीन पंतप्रतिनिधींनी स्वत:जवळील ग्रंथसंग्रहाच्या साह्य़ाने नेटिव्ह जनरल लायब्ररीची स्थापना केली. सुरूवातीस केवळ ५०० पुस्तके आणि काही ठरावीक वर्तुळातच मर्यादित असणारे हे वाचनालय कालांतराने लोकाभिमुख होत गेले. पुढे नगरपालिकेकडे स्थलांतर झाले. १९७१ साली स्वतंत्र ट्रस्टमार्फत कारभार सुरू झाला. जिल्हा आदर्श ग्रंथालय पुरस्कारप्राप्त असे हे ग्रंथालय आता नव्या इमारतीत स्थलांतर होणार आहे. गेली ७ वष्रे नियमितपणे व्याख्यानमालेचे आयोजन केले जात असते. वक्तृत्व स्पर्धा, स्पर्धा परीक्षेतील यशस्वी उमेदवारांचे सत्कार असे उपक्रम सुरू आहेत. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये सर्व वेद, अनेक जुन्या पोथ्या यांचा समावेश आहे. संगणकीकरण सुरू आहे. सार्वजनिक वाचनालय मलकापूर  जिल्हा: बुलढाणा-४४३ १०१.  दूरध्वनी: २२३०५५  ’ स्थापना: १८९१ ’ ग्रंथसंख्या: १९४९५ ’ दुर्मीळ ग्रंथ: ५९८  श्री. व. न. बापट यांनी १८९१ मध्ये स्व. त्र्यंबकराव यशवंतराव यांच्या प्रेरणेने सुरू करून पारशी सज्जनकुमारजी हरभजनी यांनी पूर्ण केले. १८९७ साली गणेश त्र्यंबक परांजपे या तत्कालीन ए७३१ंल्ल३ कमिशनर यांनी उर्वरित काम पूर्ण करून वाचनालयाच्या कामास आघाडी दिली.  वाचनालयामार्फत घरपोच ग्रंथ देवघेव सेवा काही प्रमाणात पुरवली जाते. दरवर्षी बालसंस्कार शिबिर, १० व १२ गुणवंत विद्यार्थी सत्कार, उत्कृष्ट पत्रकार सत्कार असे उपक्रम केले जातात. दस्तूर रतनजी ग्रंथालय, खामगाव  खामगाव  रेल्वे स्टेशनसमोर, खामगाव  तालुका खामगाव, जिल्हा: बुलडाणा ४४४ ३०३. दूरध्वनी : ०७२६३-२५६३७५ ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग तालुका ग्रंथालय ’ स्थापना : १८८९ ’ ग्रंथसंख्या : ४३४९५ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १४९ ’ वाचक / सभासद : ५८७ वाचक मेळावा व्याख्यानमाला, अभ्यासिका, साखळी योजनेत सहभाग, विविध कार्यशाळा, बालसंस्कार शिबीर. सार्वजनिक वाचनालय अचलपूर , तालुका: अचलपूर जिल्हा: अमरावती.  अध्यक्ष: ९८९०९७७४८९ सचिव: ९४०३०७००४४ ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’स्थापना : १८९३ ’ ग्रंथसंख्या : २४५०० ’ दुर्मीळ ग्रंथ : ३३ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९४-९५ १८९३ साली अचलपुरातील प्रतिष्ठित उद्योजक बाबासाहेब देशमुख यांनी एका शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली, त्याबरोबरच सार्वजनिक वाचनालयाचीदेखील सुरुवात केली. आज अनेक उपक्रम वाचनालयाच्या माध्यमातून सुरू आहेत. व्याख्याने, चर्चासत्रे, कथाकथन स्पर्धा दरवर्षी आयोजित केल्या जातात. तसेच नव्यानेच स्पर्धा परीक्षा केंद्रदेखील चालविण्यात येते. सार्वजनिक तालुका वाचनालय, इस्लामपूर इस्लामपूर, ता. वाळवा, जिल्हा: कोल्हापूर  इस्लामपूर-४१५ ४०९. दूरध्वनी: ०२३४२-२२२७३३/ ९४२१२१८१७० ’ स्थापना : ५ ऑगस्ट १८८५ ’ ग्रंथसंख्या : २२८७६ ’ दुर्मीळ : १९०० सालापूर्वीचे १०० ग्रंथ १८८५ साली इस्लामपूरचे तत्कालीन न्यायाधीश टिपणीस, गावातील प्रतिष्ठित नगरील मोदक व बोरकर अशा मंडळींनी या वाचनालयाची स्थापना केली.  गेली कित्येक वष्रे नियमितपणे वसंत व्याख्यानमाला, निबंध स्पर्धा, बालवाचन स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत खास लहान मुलांसाठी जितकी पुस्तके वाचाल तितक्या रकमेचे शालेय साहित्य दिले जाते. मराठी ग्रंथसंग्रहालय, ठाणे सरस्वती मंदिर, सुभाष पथ, स्टेशन रोड,  जिल्हा परिषदेसमोर, ठाणे (प.) - ४००६०१ ई-मेल : in...@mgst.in वेबसाईट : www.mgst.in जिल्हा ‘अ’ वर्ग मुक्तद्वार सार्वजनिक वाचनालय ’ स्थापना : १ जून १८९३ ’ ग्रंथसंख्या : १,२९५३६ (वाचनालय शाखा : ५५२६१, संदर्भ शाखा : ४७३४, नौपाडा केंद्र: २६९३१) ’ दुर्मीळ ग्रंथ : १४६० ’ सभासद : आश्रयदाते : १०२, आजीव: १२४२, साधारण सभासद : १७१० महाराष्ट्रात सुरुवातीस ग्रंथालये स्थापन झाली त्यात बहुतांश इंग्रजी पुस्तकांचा भरणा असे. मराठीकडे काही प्रमाणात तरी दुर्लक्ष होत असेच. त्याचप्रमाणे त्यावेळचे कार्यकत्रे व वाचक यांचा नोकरी व्यवसायात इंग्रजांशी संबंध येत असल्यामुळे त्यांना मराठी पुस्तकांचा अभिमानही वाटत नव्हता. अशा या पाश्र्वभूमीवर मराठी भाषेतील ग्रंथांचा सार्वजनिक उपयोग व्हावा तसेच संग्रह केला जावा या हेतूने ठाणे शहरातील काही नागरिकांनी सारस्वतकार कै. विनायक लक्ष्मण भावे व कै. विष्णू भास्कर पटवर्धन यांच्या पुढाकाराने १ जून १८९३ साली ‘मराठी ग्रंथ संग्रहालया’ची स्थापना करून एक प्रकारे नेटिव्ह पब्लिक लायब्ररी या संकल्पनेलाच आव्हान दिले. पुढील प्रवासात ग्रंथालयाने खूप मोठी भरारी घेतली आहे. आज वाचनालयाची ग्रंथ संपदा सव्वा लाखाचा टप्पा ओलांडून गेली आहे.  संदर्भ शाखा आणि वाचनालय शाखा अशा दोन विभागात सर्व ग्रंथ संपदा विभागली आहे. संदर्भ शाखेत सुमारे १४६० पुस्तके १९०० सालापूर्वीची व दुर्मीळ आहेत तर प्रेस अ‍ॅक्ट (१८६७) येण्यापूर्वीची ४५ अतिदुर्मीळ पुस्तके आहेत. ४२ दुर्मीळ पुस्तकांचे लॅमिनेशन केलेले आहे. तसेच संस्थेकडे काही जुन्या नियतकालिकांचाही संग्रह आहे. संदर्भ शाखेचा वापर सर्वासाठी खुला व मोफत आहे.  दरवर्षी किमान १५ ते २० सांस्कृतिक कार्यक्रम केले जातात. सर्व कार्यक्रमात प्रमुख कार्यक्रम हा संस्थेचा वार्षकिोत्सव असतो. या वार्षकिोत्सवातील व्याख्याने ही रसिकांसाठी मेजवानीच असते. नुसतेच वाचनालय इतकी भूमिका न ठेवता ग्रंथालयाने संघटनात्मक कार्यावरदेखील भर दिला आहे. त्यामुळे जिल्हा ग्रंथालयांची संघटना व्हावी व त्यांनी सांस्कृतिक क्षेत्रात पदार्पण करावे या हेतूने ठाणे जिल्ह्य़ातील ग्रंथालयांचे पहिले अधिवेशन सन १९४४ मध्ये, ठाणे येथे भरविण्यात मराठी ग्रंथ संग्रहालयाची भूमिका महत्त्वाची आहे. ग्रंथालय कायदा होण्यापूर्वीच या संस्थेने पुढाकार घेऊन १९६८ साली ठाणे जिल्हा ग्रंथालय संघाची स्थापना केली. ग्रंथालय संघ अव्याहतपणे गेली ३८ वष्रे ग्रंथपालन वर्ग आयोजित करीत आहे. संस्थेमार्फत अनेक साहित्यिक पुरस्कार दिले जातात. १९६० आणि २०१० साली अखिल मराठी साहित्य संमेलन आयोजित करण्याचा मान मराठी ग्रंथ संग्रहालयास मिळाला आहे. नगर वाचनालय कुरुंदवाड , शिरोळ ता. शिरोळ, जि. कोल्हापूर, कुरुंदवाड ४१६१०६ दूरध्वनी : ०२३२२-२४४८५५ ’ दर्जा : इतर ‘अ’ वर्ग  ’ स्थापना : १६ ऑक्टोबर १८९८ ’ ग्रंथसंख्या : २९७९२ ’ दुर्मीळ : ४०० ’ सभासद : आजीव ११५ / वर्गणीदार ३५०  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९३-९४ १८९८ मध्ये श्रीमंत आण्णासाहेब महाराज पटवर्धन यांनी राजवाडय़ातच ‘स्टेट लायब्ररी’ सुरू केली. स्वत:जवळील ग्रंथसंपदा त्यांनी यासाठी दिली होती. पुढे संस्थानातील नागरिकांनीदेखील याकामी मेहनत घेऊन वाचनालय नावारूपास आणले. १९१५ साली ‘नगर वाचनालय कुरुंदवाड’ असे नामकरण करण्यात आले. तालुका, जिल्हा असे कोणतेही सरकारी महत्त्वाचे ठिकाण नसतानादेखील येथे ग्रंथालय चळवळ चांगलीच रुजली आहे. १९६७ पूर्वी तर या गावी येण्यासाठी बिनपुलाची नदी ओलांडून यावे लागायचे. तरीदेखील येथे उपराष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्यासारखे अनेक मान्यवर येथे भेटी देऊन गेले आहे. वाचनालयाने पंचक्रोशीत वाचन संस्कृती जोपासली आहे.  वाचनालयाकडे अनेक दुर्मीळ दस्तऐवज जतन केले आहेत. त्यात सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हस्तलिखिते. हरिवंश, सारीकपर्व, भागवतातील आदिपर्व, वेदभाष्य १ व २, लीलावती, भागवत महात्मा, गमेय गीता भागवत १-२ अशी अनेक हस्तलिखिते हा या वाचनालयाचा मौलिक ठेवा आहे. विस्तृत संदर्भ विभाग असून स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्रदेखील सुरू झाले आहे.  वाचनालयातर्फे नियमितपणे चर्चासत्रे, व्याख्याने, परिसंवाद, ग्रंथ प्रदर्शन, वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध, स्मरणगीत स्पर्धा आयोजित करण्यात येत असतात. ग्रंथालयास १९९८चा कोल्हापूर जिल्हा उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार व महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श ग्रंथालय सेवक पुरस्कार दत्ता भोसले यांना मिळाला आहे. मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय १७२, मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय मार्ग, नायगाव, मुंबई-४०००१४. दूरध्वनी ०२२-२४१३४२११, २४१२१९०१ ई-मेल : mmgs...@gmail.com वेबसाईट : www.mumbaimgs.org . ’ दर्जा : जिल्हा ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १ऑगस्ट १८९८  ’ ग्रंथसंख्या : ४४ शाखा मिळून ५,६३,०८२ ’ दुर्मीळ ग्रंथ : ८९० ’ आजीव सभासद : ३८६२ ४४ शाखा मिळून बाल, मासिक साधारण सभासद एकूण ११,४०३ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ठ ग्रंथालय पुरस्कार तेव्हा महाराष्ट्रात मुख्यत: ग्रंथालये स्थापन होत ती ब्रिटिश अधिकारी अथवा संस्थानिकांच्या माध्यमातून. काही वैयक्तिकरित्यादेखील होत असत. ही सर्व मुख्यत: नेटिव्ह जनरल लायब्ररी नावाने. मराठी ग्रंथांचा संग्रह व्हावा या उद्देशाने ठाणे येथे मराठी ग्रंथसंग्रहालय सुरू झाले. पाठोपाठ मुंबई येथे मराठी भाषा व मराठीतील उपलब्ध असलेली व प्राप्त होणाऱ्या ग्रंथांचे संवर्धन करण्यास्तव ठाकूरद्वारजवळील धसवाडीत मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाची स्थापना झाली. सुरुवातीस केवळ ३०० ग्रंथ आणि २५ सभासदांनी मिळून सुरू केलेलं हे संग्रहालय आज महाराष्ट्रातील ग्रंथालय चळवळीतील एक अग्रगण्य संस्था म्हणून ओळखली जाते. कै. मुकुंद बाळकृष्ण गुर्जर, बी. ए., कै. नरहर महादेव जोशी, कै. श्रीधर बाळाजी मोडक, कै. अनंत नीळकंठ पिठकर, कै. विनायक बळवंत जोशी, कै. नारायण कृष्णा गद्रे, कै. शंकर हरी शेजवलकर, कै. नारायण महादेव बाक्रे, कै. विठ्ठल वासुदेव टिल्लू, कै. गणेश लक्ष्मण पागे, कै. अंबादास गोपाल पुणतांबेकर या प्रभृतींनी स्थापन केलेल्या या चळवळीचा आज वटवृक्ष झाला आहे. संस्थेची ग्रंथसंपदा तर अफाट आहेच पण सुसज्ज असा संदर्भ ग्रंथ विभाग हा आज सर्वत्र वाखाणला जातो. दुर्मीळ ग्रंथांमध्ये ८८९ दोलामुद्रिते ग्रंथ असून त्यांची यादी वेबसाईट वर दिली आहे आज मुंबईभर या संस्थेच्या ४४ शाखा-विभाग कार्यरत आहेत. इतिहास संशोधन मंडळ, मराठी संशोधन मंडळ या दोन संलग्न संस्था संशोधनपर कार्य करीत असतात. शं. ग. दाते सूची मंडळ, ग्रंथ सूची तसेच नियतकालिकांतील विविध विषयांची लेख सूची करण्याचे जे कार्य करीत आहे ते एक प्रकारे अतुलनीय आहे. महाराष्ट्र प्रबोधन (सांस्कृतिक कार्य) शाखादेखील कार्यरत आहे. सानेगुरुजी बालविकास मंदिर ही संस्थेची संलग्न शाखा बालक विकासाचे काम करीत आहे. प्रतिदिनी १२ तासांची अखंड सेवा दिली जाते. संस्थेमार्फत दरवर्षी वाङ्मयविषयक, विज्ञानविषयक, रंगभूमी व्याख्यानमाला, तसेच शारदोत्सव व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते. अशा प्रकारे बहुविध ज्ञान प्रसारण सेवेत संग्रहालय अग्रणी आहे. उर्दू लायब्ररी ट्रस्ट, मालेगाव ३४, सोमवार वॉर्ड, गुडबाजार, मालेगाव, नाशिक - ४२३ २०३.  दूरध्वनी: ४३३८१६  ’ स्थापना: १९०२ ’ ग्रंथसंख्या: ४००००  ’ दुर्मीळ ग्रंथ: २०० ’ वाचक: २००० नगर वाचनालय, वणी डॉ. आंबेडकर चौक, यवतमाळ. वणी-४४५ ३०४. तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १८९४ ’ ग्रंथसंख्या : १८७६० ’ दुर्मीळ : १५८ ’ वाचक : ९३१ हेमंत व्याख्यानमाला, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन, कार्यशाळा, बालवाचन, ग्रंथ प्रदर्शनी व इतर शैक्षणिक सांस्कृतिक व्याख्याने लोकमान्य तालुका वाचनालय  मु. पो. जामखेड, जिल्हा अहमदनगर  ’ स्थापना : १८८७ ’ ग्रंथ संख्या : २५१२०  ’ दुर्मीळ ग्रंथ: २०० ’ वाचक : दररोज ३००  महिला जनजागृती, बालवाचक, वक्तृत्व स्पर्धा, शेतकऱ्यांना शेतीविषयक मार्गदर्शन. लोकमान्य टिळक वाचनालय, चंद्रपूर बाजार रोड, ब्रम्हपुरी, चंद्रपूर-४४१२०६. दूरध्वनी : ९३७१९४२७७३ ’ दर्जा : तालुका ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : १९०३ ’ ग्रंथसंख्या : २३२१३ ’ दुर्मीळ : १२० ’ सभासद : सुमारे ४०० १९०३ साली गंगाजी भांडस्कर यांनी काही ग्रंथप्रेमीच्या सहकार्याने वाचनालयाची स्थापना केली. भांडस्कर हे स्वत: विद्यार्थिदशेत होते, पण त्या काळात स्वातंत्र्यचळवळीचे वारे जोरदार वाहत होते. चळवळीस पोषक असा उपक्रम म्हणूनदेखील वाचनालयाच्या स्थापनेमागचा उद्देश होता. त्याच अनुषंगाने चळवळीची माहिती सर्वाना कळावी म्हणून वाचनालयातर्फे ‘बोंब’ नावाचे अनियतकालिकदेखील १९१५ पर्यंत चालवले जात होते. वाचनालय सुरुवातीस लोकसंग्रहावरच सुरू होते. तरीदेखील अनेक जुनी वृत्तपत्रे, पोथ्या आणि बऱ्यापकी ग्रंथसंपदा होती. गांधी वधानंतर काही समाजकंटकांनी वाचनालयाच्या इमारतीला आग लावली. परिणामी अनेक दुर्मीळ ग्रंथ नष्ट झाले. १९७३ साली शासनमान्यता मिळून ग्रंथालयास तालुका दर्जा मिळाला. आज ग्रंथसंख्या २५००० हूनदेखील अधिक आहे. इतकेच नाही तर संगणकीकरण पूर्ण झाले आहे. ग्रंथपाल परीक्षेचे आयोजन वाचनालयातर्फे केले जाते. २०१०-११ चा शासनाचा ग्रंथ मित्र पुरस्कार ग्रंथपालना मिळाला आहे. ग्रंथालयातर्फे दरवर्षी सार्वजनिक गणेशोत्सव व्याख्यानमाला, कथाकथन स्पर्धा, ग्रंथ प्रदर्शन, संमेलन आदी कार्यक्रमाचे आयोजन केले जाते. पाली सार्वजनिक वाचनालय तथा डॉ. मो. वि. पुरोहित सार्वजनिक वाचनालय, सुधागड मु. पो. पाली, तालुका : सुधागड, जिल्हा : रायगड, पिन-४१०२०५. दूरध्वनी : ९२२६८९५४६५ ’ स्थापना : ६ जानेवारी १९०६ ’ ग्रंथ संख्या : २,४३,३०० ’ दुर्मीळ ग्रंथ : २,५०० डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार १९९८-९९ संस्थेमार्फत अभिनव बक्षीस योजना, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, साखळी योजना राबविली जाते. मिनी टं१ी३ँल्ल स्पर्धा घेतल्या जातात, सावरकर स्लाईड शो दाखविला जातो. दादर सार्वजनिक वाचनालय, दादर छबिलदास रोड, दादर, मुंबई-४०००२८.  दूरध्वनी : ०२२-२४३०४०८७, २४३६६८६१/६२ वेबसाइट : www.dasava.org ’ दर्जा : ‘अ’ वर्ग ’ स्थापना : २३ ऑगस्ट १९०७ ’ ग्रंथसंख्या : १०९५७६ दुर्मीळ ग्रंथ : मराठी १०३ + इंग्रजी ७ = ११०. वाचक सभासद : ४९०४ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श ग्रंथालय पुरस्कार १९८७ विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस मुंबईतील ज्ञानवृद्धीची चळवळ साधारणपणे दक्षिण मुंबईत गिरगाव फोर्ट विभागात एकवटली होती. त्यामुळेच दादर परिसरात ग्रंथ चळवळ सुरू व्हावी या दृष्टीने महादेव गोरे यांनी आपले स्नेही श्रीपाद महादेव वरदे, गंगाधर गोपाल माचवे व लक्ष्मण सवाई यांच्या सहकार्याने दादर येथील भवानी शंकर मार्गावरील श्रीराम मंदिरात दादर सार्वजनिक वाचनालयाची स्थापना केली. महादेव गोरे स्वत: वाचनप्रिय असल्यामुळे त्यांनी स्वत:चा ग्रंथसंग्रह वाचनालयास दिला. तो ठेवण्यासाठी एक मोठी पत्र्याची ट्रंक हीच पहिली मालमत्ता. सुरुवातीचा कारभार गोरे यांच्याच कुंभारवाडय़ातील नारायण चाळीतून सुरू असे. पुढे कालांतराने वाचनालयाचा विस्तार होत गेला आणि १९२९ साली सध्याच्या छबिलदास मार्गावरील नूतन भव्य वास्तूत स्थलांतर झाले. या कामी बाबासाहेब धुरू यांनी प्रचंड मेहनत घेतली होती. त्यांच्याच प्रयत्नाने सभागृह व फíनचर करता आले. दासवा या नावाने ओळखले जाणारे, संपूर्णपणे संगणकीकरण झालेले वाचनालय महाराष्ट्रातील एक आघाडीचे वाचनालय ठरले आहे. मुंबईकरांचे वेळेचे गणित जमविण्यासाठी वाचनालय दिवसातले सलग ११ तास सुरू असते. ग्रंथ देवघेव व्यवहार पूर्णपणे संगणकावर होत असून बारकोड पद्धतीचा अवलंबदेखील करण्यात आला आहे. इतकेच नाही, सभासदांना आपल्या आवडीचा ग्रंथ शोधण्यासाठी दोन संगणक ठेवले असून त्यावर स्वत:स ग्रंथांची यादी पाहता येते आणि हवे असणारे पुस्तक निवडता येते. विशेष म्हणजे सदर दालन वातानुकूलित केले आहे. थोडक्यात, तंत्रज्ञानाचा पुरेपूर वापर यामध्ये करण्यात आला आहे. दासावामध्ये विविध विभाग पूर्ण कार्यक्षमतेने कार्यरत असून बाल वाचकांसाठी विशेष योजना आहेत. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत बालवाचकांसाठी विनामूल्य सुविधा पुरविण्यात येते. दुर्मीळ पुस्तकांची सूची व थोडक्यात माहिती वाचनालयाच्या वेबसाइटवर उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. तर नवीन पुस्तकांची यादीदेखील देण्यात येते. ग्रंथालय चळवळीचा प्रसार करण्याच्या दृष्टीने दासावातर्फे माहीम आणि चेंबूर येथे दोन शाखा सुरू करण्यात आल्या. दोन्ही शाखांनी चांगली प्रगती केली असून १९९६ पासून त्या स्वतंत्रपणे कार्यरत आहेत. १९९९ साली ७२ व्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे यशस्वी आयोजन करून आपला अनोखा ठसा उमटविला आहे. २००१ साली डॉ. अ. ना. भालेराव स्मरणार्थ सेवा संस्था पुरस्कार दासावास मिळाला आहे. कर्मचाऱ्यांसाठी भविष्य निर्वाह निधी व ग्रॅच्युइटीची तरतूद हे दासावाचे आणखीन एक वैशिष्टय़ म्हणावे लागेल. Reference:- response....@expressindia.com

--
 Thanking you…

Yours Faithfully,

Mr. SAMBHAJI GULABRAO PATIL
LIBRARIAN,
MET’s INSTITUTE OF ENGINEERING,
BHUJBAL KNOWLEDGE CITY,
ADGAON, NASHIK-422003
Mob no.: -09420691868, 0253- 2555888 (Off)
Email id: - sambhaj...@gmail.com

[prashant wankhade]

Thnks very much send this information about 100 c library

2012/4/27 Sambhaji Patil <sambhaj...@gmail.com>

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "LISPP "A Virtual Community of Library and Information Science Professionals of Punjab"" group.
To post to this group, send email to li...@googlegroups.com.
To unsubscribe from this group, send email to lispp+un...@googlegroups.com.
For more options, visit this group at http://groups.google.com/group/lispp?hl=en.

--

Prashant Wankhade
Jr. Consultant
School of Humanities and Social Sciences
YCM Open University, Nashik Maharashtra
Mobile: 09767993562