Kurikulum Islahatını Zəruri Edən Səbəblər
Gerarda Zmuda
Kurikulum islahatını zəruri edən səbəblər
Kurikulum islahatı, təhsil sisteminin yenilənib inkişaf etməsi üçün vacib bir addımdır. Bu islahat, təhsilin məzmununu, prosesini, qiymətləndirilməsini və monitorinqini dəyişdirir. Kurikulum islahatı, təhsilin cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğun olmasını, şagirdlərə lazım olan bilik, bacarıq, dəyər və keyfiyyətləri verməsini, təhsilin keyfiyyətini yüksəltməsini və təhsilin dünya standartlarına çatmasını təmin edir. Bu məqalada, kurikulumun nədir və nə üçün vacib olduğu, Azərbaycanda kurikulum islahatının Əsas sƏbƏblƏri, kurikulum islahatının mühüm nƏticƏlƏri vƏ faydaları, nümunavi kurikulumun strukturu vƏ mündricatı haqqında danışacağıq.
Kurikulum nƏdir vƏ nƏ üçün vacibdir?
Kurikulum latın sözü olub, mƏnası "kurs", "yol" demƏkdir. Xarici pedaqoji ƏdƏbiyyatlarda göstƏrildiyi kimi, kurikuluma aid biliklƏrin tƏşƏkkül tapması vƏ inşa olunması 19-cu əsrdə başlayıb, 20-ci əsrdə inkişaf etmişdir. Kurikulumun mənası və mahiyyəti müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkildə izah edilir. Bəzi mənbələrdə kurikulum, təhsilin mündəricatı, bəzi mənbələrdə isə təhsilin planı və ya proqramı kimi təqdim edilir. Lakin, kurikulumun daha geniş və kompleks bir anlayış olduğu da qeyd edilir. Buna görə də, kurikulumu sadəcə təhsilin mündəricatı və ya planı kimi tanımaq düzgün deyil. Kurikulum, təhsilin bütün aspektlərini əhatə edir. Bu aspektlər aşağıdakılardır:
- TƏhsilin mƏqsƏdlƏri vƏ vƏzifƏlƏri
- TƏhsilin mündƏricatı vƏ mövzuları
- TƏhsilin prosesi vƏ metodları
- TƏhsilin qiymƏtlƏndirilmƏsi vƏ monitorinqi
- TƏhsilin resursları vƏ texnologiyaları
AzƏrbaycanda kurikulum islahatının Əsas sƏbƏblƏri
Azǝrbaycan Respublikasında kurikulum islahatının aparılmasının ǝsas sǝbǝblǝri aşağıdakılardır:
Cǝmiyyǝtdǝ yeni ictimai münasibǝtlǝrin yaranması
Azǝrbaycan Respublikası müstǝqilliyini qazandıqdan sonra cǝmiyyǝtdǝ yeni ictimai münasibǝtlǝr yaranmışdır. Bu münasibǝtlǝr demokratik prinsiplǝr, insan hüquqları, milli dövlǝtçilik, çoxmiliyyǝtçilik, tolerantlı q və s. kimi dəyərlər əsasında qurulmuşdur. Bu münasibətlər təhsilin məzmununu, məqsədini, vəzifələrini və metodlarını da təsirləndirmişdir. Təhsilin cəmiyyətin yeni ehtiyaclarına cavab verməsi, şagirdlərin demokratik vətəndaşlıq bacarıqlarını inkişaf etdirməsi, milli mədəniyyət və tarix bilincini yüksəltməsi, çoxmiliyyətli və tolerant cəmiyyətdə yaşamaq üçün lazım olan dəyər və keyfiyyətləri öyrətməsi üçün kurikulum islahatına ehtiyac duyulmuşdur.
Planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçid
Azǝrbaycan Respublikasının müstǝqilliyini qazanması ilǝ birlikdǝ planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçid başlamışdır. Bu keçid iqtisadi inkişafın yeni yollarını açmış, iqtisadi münasibǝtlǝrin quruluşunu dǝyişmiş, iqtisadi sahǝlǝrdǝ yeni peşǝkarlıqların yaranmasına sǝbǝb olmuşdur. Bu proseslǝr tǝhsilin iqtisadi ehtiyaclarla uyğunlaşmasını, şagirdlǝrǝ yeni peşǝkarlıqlar üçün lazım olan bilik vǝ bacarıqları vermǝsini, tǝhsilin iqtisadi inkişafın xidmǝtindǝ olmasını tǝlǝb etmişdir. Buna görǝ dǝ, kurikulum islahatı ilǝ tǝhsilin mündǝricatı vǝ metodları iqtisadi realiyatlara uyğunlaşdırılmışdır.
Dünya tƏhsil sisteminƏ inteqrasiya
İnformasiya Əsrinin tƏlƏblƏri
XXI Əsri informasiya əsrinə də adlandırılır. Bu əsr, informasiya texnologiyalarının inkişafı, internetin yayılması, sosial media və digər informasiya mənbələrinin əhəmiyyətinin artması ilə xarakterizə olunur. Bu əsr, təhsil üçün yeni imkanlar və yeni çətinliklər yaradır. Təhsil üçün yeni imkanlar, informasiya texnologiyalarının təhsil prosesinə inteqrasiyası, təhsilin onlayn və uzaqdan həyata keçirilməsi, təhsilin interaktiv və multimediya vasitələri ilə zənginləşdirilməsi kimi nümunələrlə ifadə oluna bilir. Təhsil üçün yeni çətinliklər isə, informasiyanın çoxluğu və qarışıqlığı, informasiyanın keyfiyyəti və etibarlılığı, informasiyanın mühafizəsi və təhlükəsizliyi, informasiya texnologiyalarının törətdiyi sosial və psixoloji problemlər kimi nümunələrlə ifadə oluna bilir. Bu imkanlar və çətinliklərlə üzlǝşmǝk üçün tǝhsilin informasiya ǝsrinin tǝlǝblǝrinǝ uyğunlaşması lazımdır. Buna görǝ dǝ, kurikulum islahatı ilǝ tǝhsilin mündǝricatı vǝ metodları informasiya texnologiyalarına uyğunlaşdırılmışdır.
Kurikulum islahatının mühüm nƏticƏlƏri vƏ faydaları
Kurikulum islahatının aparılması ilə birlikdə təhsil sisteminin bəzi mühüm nəticələrə və faydalara nail olduğu deyilə bilinir. Bu nəticələr və faydalar aşağıdakılardır:
TƏhsilin keyfiyyƏtinin yüksƏldilmƏsi
TƏhsilin şagirdmƏrkƏzli olması
Kurikulum islahatı ilə təhsilin şagirdmərkəzli olması məqsədilmişdir. Bu deməkdir ki, təhsilin mündəricatı və metodları şagirdlərin maraqlarına, ehtiyaclarına, bacarıqlarına və potensiallarına uyğunlaşdırılmışdır. Təhsilin şagirdmərkəzli olması, şagirdlərin öyrənmə prosesində aktiv iştirakını, özgüvənini, motivasiyasını və məsuliyyətini artırır. Təhsilin şagirdmərkəzli olması, həmçinin, şagirdlərin fikir azadlığına, yaradıcılığına, müstəqilliyinə və eleştirel düşüncəsinə dəstək verir.
TƏhsilin müasir texnologiyalara uyğunlaşması
Kurikulum islahatı ilə təhsilin müasir texnologiyalara uyğunlaşması da ƏldƏ edilmişdir. Bu demƏkdir ki, tƏhsildƏ informasiya texnologiyalarının istifadƏsi artırılmışdır. TƏhsildƏ informasiya texnologiyalarının istifadƏsi, tƏhsilin mündƏricatını zƏnginlƏşdirir, tƏhsilin prosesini sürƏtlƏndirir, tƏhsilin qiymƏtlƏndirilmƏsini asanlaşdırır vƏ tƏhsilin monitorinqini effektivlƏşdirir. TƏhsildƏ informasiya texnologiyalarının istifadƏsi, hǝmçinin, şagirdlǝrǝ informasiya texnologiyalarının istifadǝsinǝ dair bilik vǝ bacarıqlar verir ki, bunlar onların peşǝkar karyerasında vǝ hǝyatda lazım olur.
TƏhsilin cǝmiyyǝtin ehtiyaclarına cavab vermǝsi
Kurikulum islahatı ilə təhsilin cəmiyyətin ehtiyaclarına cavab verməsi də nəzər alınmışdır. Bu demək dir ki, təhsilin mündəricatı və metodları cəmiyyətdə baş verən sosial, iqtisadi, siyasi, mədəni və digər dəyişikliklərə uyğunlaşdırılmışdır. Təhsilin cəmiyyətin ehtiyaclarına cavab verməsi, cəmiyyətin inkişafına, dövlətin quruluşuna, milli mədəniyyətin qorunmasına, insan hüquqlarının təmin edilməsinə, iqtisadiyyatın müasir səviyyəyə çatmasına, elmin və texnologiyaların inkişafına kömək edir. Təhsilin cəmiyyətin ehtiyaclarına cavab verməsi, həmçinin, şagirdlərə cəmiyyətdə faydalı vətəndaşlar olmaq üçün lazım olan bilik, bacarıq, dəyər və keyfiyyətləri verir.
Kurikulum islahatı ilə nümunavi kurikulumun strukturunu və mündricatını da müəyyn etmək lazımdır. Nümunavi kurikulum, təhsilin bütün sviçlərində, bütün fənnlər üçün və bütün şagirdlər üçün tətbiq edilən Əsas kurikulumdur. Nümunavi kurikulumun strukturunu milli kurikulum və fenn kurikulumları təşkil edir. Milli kurikulum, təhsilin bütün sviçlərində tətbiq edilən Əsas prinsiplər, standartlar, mündəricat elementləri və qiymətləndirmə kriteriyalarını müəyyn edir. Fenn kurikulumları isə, hər bir fənn üçün xüsusi prinsiplər, standartlar, mündəricat elementləri və qiymətləndirmə kriteriyalarını müəyyn edir. Nümunavi kurikulumun mündricatını isǝ, tǝhsilin mǝqsǝdlǝri, mövzuları, bacarıqları, dǝyǝrlǝri vǝ keyfiyyǝtlǝri tǝşkil edir. Bu elementlǝr tǝhsilin mündǝricatının nǝzǝri vǝ ƏmƏli hissǝlǝrini birlǝşdirir.