teksto de Marcel, kiu aperos en Aŭstraliaj Esperantistoj
Renato Corsetti
KIAL DUM OKDEK JAROJ ONI NE POVIS TROVI LA VERBAN PASIVAN VOĈON?
de Marcel Leereveld.
Premiso 1: La Fundamento de Esperanto.
Nenio en miaj decidoj kaj juĝoj kaj klarigoj estas kontraŭa al la Fundamento de Esperanto, kiun mi juĝas kiel sanktan kaj formule neŝanĝeblan. Ŝanĝi la Fundamenton estus la fino de Esperanto. Sed Zamenhof estis tiom genia, ke li donis al ni multe da libereco en tiu Fundamento.
Inter alie li neniam diris, ke ni ne rajtas ne uzi regulon aŭ rekomendon se ni volas anstataŭe uzi alian formon same obeantan la Fundamenton. Ekzemple li mem ne plu uzis sian vorton “elrigardi” kaj transiris al “aspekti”. Same li uzis subjektan predikativon en formo adjektiva kiam la subjekto estas infinitivo aŭ suborda propozicio, se alie povus esti miskompreno, kontraŭ sia propra regulo ke en similaj kazoj la predikativo devas esti adverbo, cetere mallogika regulo ne aplikinda. Do se mi trovas iun Fundamentaĵon ne ĝusta aŭ ne logika, mi serĉas en la kadro de la Fundamento pli bonan solvon kaj simple ne plu uzas tiun originan Fundamentaĵon. Tiel mi ne ŝanĝas la regulojn de la Fundamento, kiuj restas eternaj. Tion mi faras ne nur pri kelkaj malnovaj vortoj malĝustaj, sed ankaŭ pri la kelkaj, nur du aŭ tri, eraroj en la gramatiko. Sen ŝanĝi la Fundamenton mi tamen alperfektigas
Esperanton, kaj povas fari tion pro la libereco donita de Zamenhof.
Premiso 2: Kio estas verbo?
Verbo indikas kompletan agon el la komenco ĝis la fino. Nur la vortoj kiuj finiĝas per unu el la finaĵoj -as, -is, -os, -us, -u, aŭ -i estas verboj. Same kiel la substantivo “dormo” ne estas verbo, kvankam ĝi referencas al ago, tiel same la adjektivoj “dormanta” kaj “punita” ne estas verboj, kvankam ili referencas al agoj. Ege malmultaj Zamenhof’aj participoj, kiuj origine ja estas adjektivoj, uzatas kiel verboj, kun verba finaĵo. Mi konas nur du, “lerninti” to know kielen “Mi lernintas tri fremdajn lingvojn”, kaj la pasintan perfektan kondicionalon kielen “Se mi povintus trovi la solvon, mi gajnintus la premion”.
Premiso 3: La Regulo pri Signiforedukto.
Laŭ mia scio, ĝis antaŭ +- tridek jaroj neniu Esperantologo sciis ke, krom la Regulo pri Neceso kaj Sufiĉo, Zamenhof kreis similan regulon pri Signiforeduktado, sen formuli ĝin, verŝajne ĉar ĝi aplikiĝas tre malofte. Kiel ĉe la Regulo pri Neceso kaj Sufiĉo, tiel ankaŭ ĉe la Regulo pri Signiforeduktado iu ajn Esperantisto rajtas apliki la regulon al nova redukto kaj decidi kiel kompreni la novan signifon. Zamenhof kreis jam mem la plej multon. Vidu mian libron “Lingvaj Resondoj”por legi tiujn. Ĉar li ne formulis sian regulon pri signiforedukto, mi en 1983 faris tion, publikigis ĝin en mia supre nomita verko, kaj aplikis ĝin en tri kazoj, ankaŭ publikigitaj. Ĉar la regulo povas aplikati nur ĉe vortkunmetaĵoj kun kelkaj specifaj sufiksoj, oni povas krei nur kelkajn aplikojn. La Regulo diras ke, se finaĵo aŭ sufikso havas signifon kiu estas kombinaĵo de du aŭ tri signiferoj, oni povas redukti la signiferojn al unu signifero, kiel ekzemple ĉe la ses participaj adjektivoj, kiuj signifas KAJ la gramatikan voĉon KAJ la tempon, sed nur en alia vortkategorio ol la originala, KAJ NUR SE TIU ALIA VORTKATEGORIO NE UZATIS ĜIS NUN KUN LA KONCERNA SUFIKSO. Zamenhof aplikis la regulon ekzemple ĉe la substantivigitaj participoj, decidante ke la signiferoj persono, aĵo, kaj eco reduktiĝu nur al persono, sed nur ĉar aĵoj kaj ecoj preskaŭ neniam uzatas ĉe tiaj substantivoj. Rezulte de tiu apliko de Zamenhof homo kaj aĵo kaj eĉ eco povas esti falantaj, sed “falanto”povas esti nur homo, ne ekz. arbo.
Kiel do krei , en la kadro de la Fundamento, anstataŭaĵon por la duvorta Zamenhof’a Pasiva Voĉo adjektiva?
Aŭ pli bone: kiel krei veran Pasivan Voĉon verban kaj lasi la Zamenhof’an sistemon de Pasivaj Participoj adjektivaj tia kia ĝi estas sed nur por esprimi situaciojn de substantivoj kaj ne por esprimi agojn kiel verbojn?
Ja estas necesa, ke unu ago, ĉu aktiva aŭ pasiva aŭ mediala aŭ faktitiva, esprimatu per unu vorto, per unu verbo kun verba finaĵo, kaj kun specifaj sufiksoj por diferencigi inter la kvar gramatikaj voĉoj. Dum la historio de Esperanto la Esperantologoj, komprenante tion, penis trovi solvon, plej ofte per sufikso, ante tiun problemon ke en la Z.hofa Esperanto ne ekzistas unuvorta verba Pasiva Voĉo, nur adjektivoj indikantaj staton de ago, ne la agon mem, ne la Verban Pasivan Voĉon.
Do ili kreis novajn sufiksojn por la Pasiva Voĉo, kiu ne havis tian ĉe Z’hof. Sed bonŝance, kaj saĝe, la Esperantistoj ne akceptis tiujn neologismojn ĉar ili saĝe timas ŝanĝi la F’menton. Do kion fari? Aliaj penis uzi la ekzistantajn pasivajn sufiksojn participajn. Do oni proponis la tri pasivajn “-it-“ kaj “-at-“ kaj “-ot-”. Sed tiuj ne taŭgas, ĉar KAJ “batitas” KAJ “batatas” KAJ “batotas” havas po du tempojn por la unu ago. Kaj ĉu “batatos” aŭ “batotas”? Ĉu “batitas” aŭ “batatis”? Ja “batitas” ne okazas nun, pro “-it-“, kaj ĉar “-at-“ signifas nur parton de ago, nek pasinte, pro “-as”. Kaj “batatis” ne okazis pasinte, pro “-at-“, nek nun, pro “-is”. La sama mikspoto okazas ĉe “batotas” kaj “batatos”. Kaj ankaŭ ĉe “batotos”kaj “batitis”, kie la ago okazas dufoje. Kaj ĉe “batatas”, kie la ago plenumiĝas kaj samtempe ne plenumiĝas. Ne mirindas, ke Kalocsay senespere deklaris, ke la participa sistemo adjektiva estas perfekta en Esperanto sed ke tiu sama sistemo Z’hofa por la Pasiva Voĉo estas nesolvebla mikspoto por la Verba Pasiva Voĉo.
Do ĝis la jaro 1983 oni havis kverelegojn pri la signifoj de la Z’hofa Pasiva Voĉo kaj ne trovis solvon, ĝis fine mi malkovris la Regulon pri Signiforeduktado, kiu permesis al mi deklari, ke la sufikso “-at-“, kaj nur tiu sufikso “-at-“, perdas siajn signiferojn de nuno kaj de nefiniteco, kaj retenas nur sian signifon de pasiveco, SED NUR KIAM ĜI ESTAS UZATA KIEL VERBO, do kun verbafinaĵo. Sekve tiu malkovro kaj uzo de la Regulo pri Signiforeduktado donis al mi la okazon formuli la verban Pasivan Voĉon, do batatas, batatis, batatos, batatus, batatu, kaj batati. Ripete: NUR la netempa sufikso“-at-“ kaj NUR kiam uzata kiel verbo.
Sekve la participoj “-ita” kaj “-ota” retenas siajn du signiferojn de ĵuspasinteco plus pasivo kaj de baldaŭ okazonteco plus pasivo, eĉ se ili uzatas kiel verboj, do ekz. “Kvar lingvoj nun lernitas de ŝi” = pasinto plus pasivo. Notu ke “lernatis” ĉi tie signifus “Estis iam en la estinteco finlernataj”.
Marcel Leereveld
Renato Corsetti, 117 Dukes Avenue, London N10 2QD, UK/Britujo
tel. +393286315655, +447399273515 renato....@gmail.com
Johano Karlo Rinaldo
______________________________
KIAL DUM OKDEK JAROJ ONI NE POVIS TROVI LA VERBAN PASIVAN VOĈON? - Marcel Leereveld
Esperanto, kiun mi juĝas kiel sanktan kaj formule neŝanĝeblan. Ŝanĝi la
Fundamenton estus la fino de Esperanto. Sed Zamenhof estis tiom genia, ke li
donis al ni multe da libereco en tiu Fundamento.
volas anstataŭ eluzi alian formon same obeantan la Fundamenton. Ekzemple li mem
subjektan predikativon en formo adjektiva kiam la subjekto estas infinitivo aŭ
suborda propozicio, se alie povus esti miskompreno, kontraŭ sia propra regulo ke
en similaj kazoj la predikativo devas esti adverbo, cetere mallogika regulo
en la kadro de la Fundamento plibonan solvon kaj simple ne plu uzas tiun
originan Fundamentaĵon. Tiel mi ne ŝanĝas laregulojn de la Fundamento, kiuj
ankaŭ pri la kelkaj, nur du aŭ tri, eraroj en la gramatiko. Sen ŝanĝi la
Fundamenton mi tamen alperfektigas Esperanton, kaj povas fari tion pro la
libereco donita de Zamenhof.
Premiso 2: Kio estas verbo?
kiel la substantivo “dormo” ne estas verbo, kvankam ĝi referencas al ago, tiel
same la adjektivoj “dormanta” kaj “punita” ne estas verboj, kvankam ili
referencas al agoj. Ege malmultaj Zamenhof’aj participoj, kiuj origine ja estas
adjektivoj, uzatas kiel verboj, kun verba finaĵo. Mi konas nur du, “lerninti”
perfektan kondicionalon kiel en “Se mi povintus trovi la solvon, mi gajnintus la
Premiso 3: La Regulo pri Signiforedukto
Signiforeduktado, sen formuli ĝin, verŝajne ĉar ĝi aplikiĝas tre malofte. Kiel
ĉe la Regulo pri Neceso kaj Sufiĉo, tiel ankaŭ ĉe la Regulo pri Signiforeduktado
iu ajn Esperantisto rajtas apliki la regulon al nova redukto kaj decidi kiel
kompreni la novan signifon. Zamenhof kreis jam mem la plej multon. Vidu mian
libron “Lingvaj Resondoj” por legi tiujn. Ĉar li ne formulis sian regulon pri
signiforedukto, mi en 1983 faris tion, publikigis ĝin en mia supre nomita verko,
kaj aplikis ĝin en tri kazoj, ankaŭ publikigitaj. Ĉar la regulo povas aplikati
nur ĉe vortkunmetaĵoj kun kelkaj specifaj sufiksoj, oni povas krei nur kelkajn
signifero, kiel ekzemple ĉe la ses participaj adjektivoj, kiuj signifas KAJ la
gramatikan voĉon KAJ la tempon, sed nur en alia vortkategorio ol la originala,
KAJ NUR SE TIU ALIA VORTKATEGORIO NE UZATIS ĜIS NUN KUN LA KONCERNA SUFIKSO.
Zamenhof aplikis la regulon ekzemple ĉe la substantivigitaj participoj,
decidante ke la signiferoj persono, aĵo, kaj eco reduktiĝu nur al persono, sed
nur ĉar aĵoj kaj ecoj preskaŭ neniam uzatas ĉe tiaj substantivoj. Rezulte de tiu
apliko de Zamenhof homo kaj aĵo kaj eĉ eco povas esti falantaj, sed
“falanto”povas esti nur homo, ne ekz. arbo.
situaciojn de substantivoj kaj ne por esprimi agojn kiel verbojn?
Ja estas necesa, ke unu ago, ĉu aktiva aŭ pasiva aŭ mediala aŭ faktitiva,
esprimatu per unu vorto, per unu verbo kun verba finaĵo, kaj kun specifaj
sufiksoj por diferencigi inter la kvar gramatikaj voĉoj. Dum la historio de
Esperanto la Esperantologoj, komprenante tion, penis trovi solvon, plej ofte per
sufikso, ante tiun problemon ke en la Z.hofa Esperanto ne ekzistas unuvorta
verba Pasiva Voĉo, nur adjektivoj indikantaj staton de ago, ne la agon mem, ne
la Verban Pasivan Voĉon.
Do ili kreis novajn sufiksojn por la Pasiva Voĉo, kiu ne havis tian ĉe Z’hof.
Sed bonŝance, kaj saĝe, la Esperantistoj ne akceptis tiujn neologismojn ĉar ili
“-it-“kaj“-at-“kaj“-ot-”. Sed tiuj ne taŭgas, ĉar KAJ “batitas” KAJ “batatas”
signifas nur parton de ago, nek pasinte, pro “-as”. Kaj “batatis” ne okazis
“batatos”. Kaj ankaŭ ĉe“batotos” kaj “batitis”, kie la ago okazas du foje. Kaj
ĉe “batatas”, kie la ago plenumiĝas kaj samtempe neplenumiĝas. Ne mirindas, ke
mikspoto por laVerba Pasiva Voĉo.
Voĉo kaj ne trovis solvon, ĝis fine mi malkovris la Regulon pri
nur sian signifon de pasiveco, SED NUR KIAM ĜI ESTAS UZATA KIEL VERBO, do kun
batatus, batatu, kaj batati. Ripete: NUR la ne tempa sufikso “-at-“ kaj NUR kia
m uzata kiel verbo.
Sekve la participoj “-ita” kaj “-ota” retenas siajn dusigniferojn de
kiel verboj, do ekz. “Kvar lingvoj nun lernitas de ŝi”=pasintoplus pasivo. Notu
Vere mi trovis ĝin malfacile komprenebla: ĉiuokaze mi ĝin relegos pli akurate.
Intertempe mi ĝin sendas por faciligi la vivon al ceterajn listanojn. Esperante
ke oni provos ĝin esprimi per pli simplaj vortoj... ja en Esperanto finfine la
principojn oni devus esprimi esence.
JoKo Rinaldo