Kimyasal Maddelerde İş Sağlığı ve Güvenliği
kimya
Kimyasal Maddelerde İş Sağlığı ve Güvenliği
İş sağlığı ve güvenliği; işin yapılması
sırasında işyerindeki fiziki çevre şartları sebebiyle işçilerin maruz
kaldıkları sağlık sorunları ve mesleki risklerin ortadan kaldırılması veya
azaltılması ile ilgilenen bilim dalıdır. Bir kuruluşun gerçekleştirdiği
faaliyetlerden etkilenen tüm insanların (çalışanların, geçici işçilerin, alt
yüklenici çalışanlarının, ziyaretçilerin, müşterilerin ve işyerindeki herhangi
bir kişinin) sağlığına ve güvenliğine etki eden faktörleri ve koşulları
inceleyen bilim dalı olarak tanımlanmaktadır.
Kimyasal madde, doğal halde bulunan, üretilen, herhangi bir işlem sırasında
elde edilen veya atık olarak ortaya çıkan her türlü element, bileşik veya
karışımdır. Kimyasal maddeler; çevremizin ve yaşantımızın önemli
parçalarındandır. Kimyasalların ne oldukları hakkında yeterli bilgiye sahip
olmasak da hemen her gün çeşitli amaçlarla ve değişik miktarlarda
kullanmaktayız. Kimyasallar; gıdaları taze ve sağlıklı olarak korumak,
kendimizi veya çevremizi temiz tutmak, bitkilerin ve hayvanların büyüyüp
gelişmesine yardımcı olmak, daha uzun ve sağlıklı yaşamak, tedavi olmak,
eşyaların güzel görünmesi (Boya, vernik), hatta teknolojik cihazlarda (LCD ve
LED televizyonlarda) vb. birçok amaçla kullanılmaktadır. Belirli koşullarda ve
belirli oranlarda kullanıldığında yararlı olabilen kimyasal maddelerin; doğru
kullanılmaması veya aşırı dozda kullanılması ya da uygun şekilde muhafaza
edilmemesi, bilinçsiz olarak kullanılması durumunda tehlikeli ve zararlı
olabilecekleri unutulmamalıdır.
Sanayide hemen hemen tüm sektörlerde kimyasal madde kullanımı söz konusudur.
Dolayısıyla tüm firmalar kullandıkları kimyasalların zararları hakkında bilgi
sahibi olmalı ve bu kimyasalları kullanırken alınması gereken iş sağlığı
güvenliği tedbirlerini uygulamalıdır. Genel olarak iş sağlığı ve güvenliğinin
sağlanmasında 3 temel husus dikkate alınmalıdır:
1. İş yerinde alınması gereken tedbirler.
2. Kullanılan cihaz ve malzemeler üzerinde alınması gereken tedbirler.
3. Çalışan üzerinde alınması gereken tedbirler.
Kimyasallar tehlikelerine göre, alevlenebilir madde, patlayıcı madde,
aşındırıcı ve tahriş edici madde, toksik madde, basınçlı gazlar ve
karsinolojikler olarak sınıflandırılabilir.
Alevlenebilir Maddeler
Herhangi bir sebepten dolayı alevlenebilen maddelerdir. Bazı maddeler havanın
etkisi ile alevlenebilirler (Eterler ve bazı solventler vb.). Sıvının yüzeyine
yakın bir yerde, hava ile tutuşucu bir karışım oluşturduğu en düşük sıcaklığa
parlama noktası denir. Madenin parlama noktası düştükçe alevlenebilirliği
artmaktadır. Bazı tür kimyasallar ise belli sıcaklıkların üstünde kendiliğinden
yanabilirler bu sıcaklığa alevlenme sıcaklığı denir.
Tedbirler: Tüm kimyasallara karşı alınabilecek ilk tedbir, kullanılan
kimyasalın daha az zararlı olan bir başka kimyasal ile değiştirilmesidir. Bu
bazen mümkün olamayabilir. Bunun sebeplerinden bazıları değiştirildiğinde
alınacak olan kimyasalın pahalı olması, piyasa da az bulunması ve istenilen
sonucu ilk maddeye göre tam olarak vermemesidir.İkinci tedbir ise bu tür
kimyasallarla çalışan kişilere gerekli eğitimin verilmesidir. Eğitimde,
karşılaşılabilecek tehlikeler, alınması gereken tedbirler ve hangi tür kişisel
koruyucuları kullanması gerektiği anlatılmalıdır. Alevlenebilir maddeler için
alınması gereken iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri;
• Tehlikeli maddeleri çalışma ortamınızda minimum miktarda
bulundurmalıdır.
• Yangına dayanıklı güvenlik dolaplarında depolanmalıdır (Büyük
kapasiteli dolaplar; havalandırma sistemine, çelik panel dış gövde, çift
cidarlı konstrüksiyon, duvarlar arası izolasyon, dökülen kimyasallar için
toplama tepsisi, özel kilitleme sistemine sahip olmalıdır).
• Aynı zamanda topraklama bağlantısı yapılmış, ısısigortalı ve özel
kilitleme sistemine sahip olmalıdır.
• İyi havalandırılmış ortamlarda, tüm kurallara uygun çalışılmalıdır.
• Solventler lavaboya deşarj edilmemelidir. Bertaraf kurallarına
uyulmalıdır.
Patlayıcı Maddeler
Atmosferik oksijen olmadan da ani gaz yayılımı ile ekzotermik reaksiyon
verebilen ve/veya kısmen kapatıldığında ısınma ile kendiliğinden patlayan veya
belirlenmiş test koşullarında patlayan, çabucak parlayan katı, sıvı, macunumsu,
jelatinimsi haldeki maddelere patlayıcı madde denir. Patlamanın oluşma
nedenlerinden bazıları, havadaki alevlenir buharların patlayıcı karışımları,
aşırı oksitleyici ajanlarla karışmış alevlenir maddeler, Sürtünme, şok ve
sıcaklığa maruz kalmış organik peroksitler, bazı kimyasallar depolama sırasında
kararsız forma dönüşmesidir. Yanıcı ve patlayıcıların bulunduğu odalar özel
tasarıma sahip olmalıdırlar.
Bu odalara girerken özel önlemler alınması gerekir. Bunlar:
• Alev kaynakları bulunmamalıdır.
• Kıvılcım ve ısı kaynakları uzaklaştırılmalıdır.
• Sigara içilmemelidir.
• Açık alevle kesinlikle çalışılmamalıdır.
• Cep telefonu kullanılmamalıdır.
• Statik yüklemeler için önlem alınmalıdır,
• Ex-Proof olmayan elektrikli donanımları kullanılmamalıdır.
• Mobil ekipmanlardaki statik atlamalar dikkate alınmalıdır.
• Yanıcı patlayıcı solvent ve tozların aktarımında kullanılacak
ekipmanların mutlaka topraklaması yapılmalıdır.
Peroksitler: Patlayıcı peroksitleri oluşturan, havadaki oksijen ile reaksiyona
giren maddelerdir. (Dietil eter, asetaldehit, tetrahidrofuran, siklohegzan,
dioksan, di-isopropil eter, 1,2dimetoksietan, isopropilbenzen, Alkoller
(2-propanol, 2-bütanol), Potasyum, Organometalikler, Alil ve vinil monomerler.)
Alınması Gereken Tedbirler:
• Eğer mümkünse bütillenmiş hidroksitoluen (BHT) ilave edilmelidir.
• Hava sızdırmaz, amber renkli şişelerde ve karanlıkta depolanmalıdır.
• Bir kere açılmışsa hemen kullanılmalı veya bertaraf edilmelidir.
Kullanım:
• Kullanmadan önce test edilmelidir.
• Isıtma, evaporasyon veya distilasyon işlemleri sırasında
dikkatli olunmalıdır.
• Kesinlikle metal spatül kullanılmamalıdır.
• Sürtünme, çalkalama / öğütme ve güçlü etkiye maruz
bırakmaktan sakınılmalıdır.
• Serin yerde muhafaza edilmelidir.
Diğer Bazı Patlayıcı Kimyasallar: Pikrik Asit, Asetilen Tuzları, Fulminik Asit
Tuzları (Fulminatlar), Azidler, Nitrik Asit Esterleri, Nitrosove Nitro
Bileşikler, Organik Peroksitler, Perkarboksilik Asitler Gümüş ve Altın
Tuzları.
Aşındırıcı ve Tahriş Edici Maddeler
Canlı doku ile temasında, dokunun tahribatına neden olabilen maddelere
aşındırıcı madde denir. Tahriş edici madde ise, Mukoza veya cilt ile direkt
olarak ani, uzun süreli veya tekrarlanan temasında lokal eritem, eskar veya
ödem oluşumuna neden olabilen, aşındırıcı olarak sınıflandırılmayan
maddelerdir. Aşındırıcı ve tahriş edici maddeler ile temas edildiğinde derhal
müdahale edilerek zarar en aza indirilebilir. Bunun için maruz kalınan bölge
bol soğuk su ile yıkanmalıdır ve daha sonra kesinlikle doktora başvurulmalıdır.
Bu tür kimyasallarla çalışılırken kişisel koruyucu ve donanımların kullanılması
en önemli iş sağlığı ve güvenliği tedbiridir. Bunlar, Güvenlik gözlükleri,
Koruyucu maske, Laboratuvar önlüğü (kesinlikle önü kapalı), Uzun pantolon,
Kapalı ve deliksiz ayakkabı, uygun eldiven ve uzun saçların arkada
toplanmasıdır. Aşındırıcı ve tahriş edici maddeler gözle temas ettiğinde 15-20
dakika boyunca temiz ve soğuk suyla yıkanmalıdır. Bu yüzden böyle maddeler ile
çalışılan yerlerde göz banyoları olmalıdır. Ovuşturma yapılmamalıdır.
Zehirlenme belirtileri olup olmadığı kontrol edilerek derhal doktora
başvurulmalıdır. Bu sıçrama risklerinden dolayı kesinlikle kontak lens
kullanılmamalıdır.
Buharların solunma: Etkisi, maddenin vücut sıvılarındaki çözünürlüğüne
bağlıdır. Yüksek çözünürlüğe sahip gazlar burun, boğaz tahrişine neden olur.
(ör.: Amonyak, Hidroklorik Asit dumanları) Az çözünür gazlar, akciğerlere-burna
derinliklerine nüfuz edebilir, boğaz tahrişi hissedilmeyebilir, hiçbir uyarı
işareti görülmez [ör. NO2, SO2, Hidroflorik Asit dumanları, Karsinojenik gazlar
(boğulma)]
Tedbirler: İyi havalandırılmış ortamlarda çalışın. Gaz çıkışı varsa çeker ocak
kullanın. Maruziyet kaynağından uzaklaşın ve temiz hava alın
Yutma: Nadir oluşan kazalardır. Laboratuvar içerisine kesinlikle gıda maddesi
veya su konulmamalıdır. Laboratuvarda çalışma esnasında buharlaşan kimyasallar
bu yiyeceklerin üzerine absorblanmaktadır. Daha sonra yenildiğinde bu kimyasallar
vücuda alınmış olur. Kimyasallar kesinlikle etiketlenmeli ve özel şişelerde
olmalıdır. Laboratuvar ortamı hariç bir yerde çalışıldıktan sonra bırakılan
kimyasallar su ve benzeri içecekler sanılarak içilmesi en çok karşılaşılan
kazalardandır. Kesinlikle ağız ile kimyasal çekilmemelidir. Her zaman puar veya
diğer pipetleme cihazları kullanılmalıdır.
Toksik Maddeler
Az miktarlarda solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deri yoluyla emildiğinde
insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olan
maddelere toksik madde denir. Tüm kimyasallar son derce zehirli gibi kabul
edilerek çalışılmalıdır. Kullanılan kimyasalın özellikleri hakkında bilgi
sahibi olunmalıdır. Örneğin kloroform depolanması sırasında fosgen gazı
oluşturur. Kimyasal maddelerin malzeme bilgi güvenlik formları (MSDS)
okunmalıdır. Risk ve güvenlik tedbirlerine dikkat edilmelidir. Civa en çok
kullanılan toksik maddelerdendir. Yüksek yoğunluk, yüksek yüzey gerilimi,
havada yüksek konsatrasyon ve yüksek buhar basıncına sahiptir. Civa giderek
artan toksik etkiye sahiptir. Sinir sistemini tahrip eder. Bu yüzden civa
termometreler tercih edilmemelidir. Dökülmesi durumunda kimyasal toplama kiti
kullanılmalıdır. Kesinlikle elle dokunulmamalıdır. Etidyum bromür; Mutojen,
karsinojen ve teratojendir. Gözlerde, ciltte ve mukozada irritasyona (tahriş)
sebep olur. Toz ve aerosolleri çeker ocakta kullanılmalıdır.
Kişisel koruyucu olarak nitril eldiven tercih edilmelidir. Yüksek konsantrasyon
veya uzun süreli çalışmalarda çift kat eldiven kullanılmalıdır. Akrilamit ve
Bis Akrilamit; Toksik, karsinojenik ve mutojeniktir. Solunması ve cilde teması
zararlıdır. Gözlerde ve ciltte irritasyona sebep olur. Uzun süreli maruziyetin
de ciddi rahatsızlıklara sebep olmaktadır. Üreme bozukluğuna sebep olabilir.
Jelleri, boya çözeltilerini ve tamponlanmış boyaları toksik atık olarak
bertaraf edilmelidir. Az miktarda boya içeren jelleri, filtrelenmiş boya
çözeltilerini ve filtrelenmiş tamponları (UV lamba ile kontrol et) kalıntı
tampon veya boya çözeltisi miktarına göre tehlikeli olmayan atık olarak
bertaraf edilmelidir.
Kimyasallarla Çalışırken Dikkat Edilmesi Gereken Genel Tedbirler
• Meydana getirdikleri reaksiyonlar genelde ekzotermik olduğundan, asit
ve bazlar ayrı ayrı depolanmalıdır.
• Bazı asitler de aralarında geçimsiz olduklarından Asit/ asit
geçimliliği ile ilgili bilgi için malzeme bilgi güvenlik formu (MSDS) ve diğer
kimyasal veri tabanına bakılmalıdır.
• Kaynama, fokurdama ve şiddetli kimyasal tepkimelerin önlenmesi için
asitler suya katılmalıdır. Tersi yapılmamalıdır.
• Korozif (aşındırıcılar) veya solventler (çözücüler) yavaş
karıştırılmalı, parçalar bunların içerisinde çok yavaş batırılmalıdır.
• Kullanılan maddenin ambalaj veya etiketi üzerindeki veya malzeme
güvenlik formlarındaki açıklamalar dikkatle okunmalıdır. Sözgelimi üzerine
“kaynak yapmadan ya da metal kesme işleminden önce maddenin tam olarak
kurumasını bekleyiniz” açıklaması hayati önem taşımaktadır ve aynen
uyulmalıdır.
• Herhangi bir kimyasal türü için kullanılan kaplar karıştırmaya yol
açabilecek biçimde diğer kimyasallar için kullanılmamalıdır.
• Kimyasal malzeme kapları, kesinlikle malzeme, yiyecek vb. koymak için
kullanılmamalıdır. İşyeri dışına başka amaçla kullanılmak üzere
çıkarılmamalıdır.
• Bilinmeyen bir kimyasal koklanarak ya da tadılarak tanınmaya
çalışılmamalıdır.
• İşyeri ortamında açığa çıkabilecek gaz, toz, buhar halindeki
kimyasalların çalışılan ortama yayılmadan emilmesini ve işyerinin
havalandırılmasını sağlayan fanlar, çekme bacaları ve vantilatörler ile diğer
havalandırma sistemleri çalıştırılmadan işe başlanmamalıdır. Bunlarda meydana
gelen arızalar giderilinceye kadar çalışılmamalı, arıza onarımıyla görevli
kişilerde çalışırken kişisel koruyucu ve donanılar kullanılmalıdır.
• Çalışılan kimyasallarla ilgili ilk yardım kuralları bilinmeli ve acil
durumda yapılacak ilkyardım için her türlü malzeme hazır bulundurulmalıdır.
• Kimyasallar ısıdan ve darbeden uzak tutulmalı.
• Açığa çıkan küçük miktarlardaki kimyasallar bağlayıcı madde ile
emdirilmeli.
• Çevrede sadece eğitilmiş personel bulundurulmalı. Tüm Çalışanlar
gerekli olan tüm kişisel koruyucu ve donanımları kullanmalıdır.
• Kimyasallarla çalışılan bölgelerde herhangi bir şey yenilmemeli ve
kesinlikle sigara kullanılmamalıdır.
• Çalışma bittikten sonra bir şey yemeden ve içmeden önce eller
yıkanmalı, gerekiyorsa banyo yapılmalı ve her vardiya sonrası tüm vücut
yıkanmalıdır.
• Tutuşabilir çözücülerin yanında alev ve elektrik kıvılcımı çıkaran
araçlar kullanılmamalı ve bu tür işler yapılmamalıdır.
Kaynaklar
• Kocaeli Üni. Hereke Ö.İ.U. MYO. İş Sağlığı ve Güvenliği Programı.
Kimyasal Maddeler ve Tehlikeleri Ders Notları. Ögr.Gör. Ömer Güngör.
• İş Güvenliği. Prof. Dr. Nazmi Bilir. Hacettepe Üni. Yayınları.
• Çalışma Bakanlığı. Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği.
Ögr. Gör. Ömer Güngör
Kocaeli Üni. Hereke Ö.İ.U. MYO
Kimya ve Kimyasal İşleme Teknikleri Bölümü
İşyeri Hekimliği ve İş Güvenliği Uzmanlığı Eğiticisi
