آفتابگردان

[TFH]

آفتابگردان
خصوصیات گیاهی: آفتابگردان با نام علمی Helianthus annuus L . گیاهی است
یکساله از تیره مرکبه Compositae که بصورت بوته ای استوار رشد می کند .
طول دوره رشد آفتابگردان بسته به رقم و کلیه عوامل محیطی از 90 تا 150
روز می باشد . آفتابگردان ریشه مستقیم و توسعه یافته ای دارد که پتانسیل
نفوذ آن در خاک به سه متر می رسد . پهنک برگهای که در معرض نور است همراه
با خورشید تغییر جهت داده و همواره به حالت تقریباً عمود بر اشعه آفتاب
قرار می گیرد . پهنک برگ هنگام صبح بسوی شرق ،‌هنگام غروب بطرف غرب و ظهر
رو به بالا می باشد . گل آذین آفتابگردان طبق یا کپه ای است . لقاح به
دلیل اینکه پرچمها زودتر بلوغ می یابد غالباً از نوع دگرگشنی است . میوه
آفتابگردان نوعی فندقه است که در اینجا با دانه مترادف گرفته می شود .
رنگ دانه از سفید تا سیاه با خاکستری خط دار و بسته به رقم تغییر می
کند . هر چه درصد وزنی پوسته کمتر باشد درصد وزنی روغن بیشتر خواهد بود .
سازگاری: آفتابگردان از نظر عکس العمل نسبت به طول روز بی تفاوت بشمار می
رود ولی به نور فراوان نیاز دارد . آفتابگردان ریشه توسعه یافته ای دارد
که گیاه را به خشکی مقاوم می سازد ، مشروط بر آنکه خاک عمیق بوده و تراکم
و ساختمان خاک محدود کننده رشد ریشه نباشد . آفتابگردان به شوری خاک
نسبتاً مقاوم است و در محدوده ای از اسیدیتیه خنثی رشد خوبی دارد . تناوب
زراعی:موقعیت آفتابگردان در تناوب زراعی مشابه ذرت است و معمولاً بعد از
بقولات علوفه ای بعنوان اولین یا دومین محصول وجینی کاشته می شود ، در
صورت وجود و گسترش بیماریهای ریشه ای نبایستی با گیاهانی مانند نخود ،
چغندر قند و سیب زمینی که بیماریهای ریشه ای مشابه دارد در تناوب قرار
گیرد . مثالهایی از تناوب آن در شرایط آبیاری بشرح زیر است . علوفه چند
ساله ـ پنبه ـ آفتابگردان ـ گندم ـ جو ـ آیش ـ شبدر ـ آفتابگردان ـ گندم
ـ جو کود شیمیایی: تولید هر تن دانه آفتابگردان موجب خروج 40 تا 60 کیلو
ازت ، 15 تا 33 کیلو اکسید فسفر( p2o5) و 75 تا 120 کیلو اکسید پتاسیم
(K2o) از خاک می گردد . معمولاً ثلث تا نصب کود از ته را قبل از کاشت و
بقیه را همراه با آخرین وجین مکانیزه به خاک اضافه و بلافاصله آبیاری می
کنند . تاریخ کاشت: حداقل حرارت لازم برای جوانه زدن بذر آفتابگردان حدود
8 تا 10 درجه سانتیگراد در خاک است . معمولاً این حرارتها در خاک با
رسیدن میانگین شبانه روزی حرارت هوا به 10 تا 15 درجه سانتیگراد تأمین می
گردد . کنترل علفهای هرز: کنترل علفهای هرز با استفاده از علف کشها بسیار
مطلوبست . از علف کشهایی که بصورت قبل از کاشت جهت کنترل بذر علفهای هرز
مختلف در آفتابگردان قابل مصرف است می توان اپتام (Eptam) و تریفلور الین
Ttifluralin را مورد اشاره قرار داد . این علف کشها را می توان قبل از
پشته بندی روی خاک پاشید ، با دیسک تا عمق 10 سانتی متری با خاک مخلوط و
سپس پشته بندی کرد . میزان مصرف اپتام 4 تا 5 لیتر از مولسیون 75 درصد و
میزان مصرف تریفلورالین حدود 2/1 لیتر در خاکهای سبک ، 8/1 لیتر در
خاکهای متوسط و 4/2 لیتر در خاکهای سنگین از امولسین 48 درصد می باشد .
آفات و امراض: مهمترین آفت اختصاصی آفتابگردان در ایران پروانه دانه خوار
آفتابگردان با نام علمی Homoeosoma nebulella است . لارو این پروانه به
رنگ عمومی شکری و سر قهوه ای رنگ از برگ و گلها تغذیه و سپس به دانه حمله
می کند . در هر حال می توان از سموم تیودان و دیازینون در دو نوبت یکی
همزمان با تشکیل گلها و دیگری حجدود 10 روز بعد استفاده نمود . انهدام
بقایای گیاهی آلوده از طریق سوزانیدن یا شخم بقایا جهت از بین بردن
لاروها و شفیره های زمستان گذران مفید است . مؤثرترین روش مبارزه با این
آفت استفاده از ارقام مقاوم است . حشرات دیگری که در ایران به آفتابگردان
حمله می کند عبارتند از شب پره زمستانی ، سوسکهای گرده خوار و پروانه کار
ادربنا . این آفت اهمیت اقتصادی زیادی ندارد . از بیماریهای مهم
آفتابگردان در ایران می توان سفیدک داخلی وزنگ آفتابگردان را نام برد .
عامل بیماری سفیدک داخلی قارچی است بنام Plasmopora helianthi که بوسیله
خاک و بذر آلوده انتقال ،‌از طریق ریشه به نبات سرایت و بحال سیستمیک در
می آید . مبارزه با این بیماری انتخاب بذر غیر آلوده ، ضد عفونی بذر با
سموم قارچ کش مانند گرانوزان یا مرکوران به میزان 2 در هزار ، تناوب
زراعی ، کندن و سوزاندن بقایای گیاهی آلوده و کشت ارقام مقاوم انجام پذیر
است . عامل بیماری زنگ آفتابگردان قارچی است بنام Puccinia helianthi رشد
و نمو این قارچ سب پیدایش لکه های برچسته و پراکنده ای به رنگ قهوه ای
تیره در پشت برگها می گردد که در نهایت منجر به رد شدن و ریزش برگها می
شود . مهمترین راه مقابله با این بیماری استفاده از ارقام مقاوم است .
سمپاشی محصول با گل گوگرد یا ترکیبات قارچ کش دیگر در صورت اقتصادی بودن
مؤثر است . برداشت:رسیدگی دانه ها بتدریج و از خارج طبق آغاز و بسمت داخل
ادامه می یابد . برداشت زود هنگام موجب افت عملکرد و تأخیر در برداشت
موجب ریزش و افزایش خسارت پرندگان ، بخصوص گنجشک می گردد . بطور کلی ،
برداشت هنگامی انجام می شود که پشت طبق به رنگ زرد مایل به قهوه ای
درآمده و برگکهای کناری طبق قهوه ای شده باشد . موارد استفاده: دو مصرف
اصلی دانه آفتابگردان بصورت روغن گیری و مصرف آجیلی است .انواع آجیلی
دانه درشت تری نسبت به انواع روغنی داشته و حدود 25 تا 20 در صد روغن
دارد . میزان پروتئین دانه در آفتابگردان حدود 17 درصد است . ظاهراً هر
چه دوران رسیدگی دانه با هوای خنک تری روبرو گردد بر درصد اکسید چرب
اشباع لینولائیک در روغن اضافه می شود و بر ارزش غذایی آن افزوده می
گردد . ساقه آفتابگردان فیبر زیادی داشته و در صنعت کاغذ سازی و تهیه
سلولز مصرف دارد . ساقه از نظر ازت ، کلسیم و پتاسیم نیز غنی است و اضافه
کردن آن به خاک موجب افزایش ماده آلی و حاصلخیزی خاک می گردد .