Dtv Idrak
Roseanne Devon
XIX əsrdə Artur Şopenhauer ağlı "Kainatın əngəli" adlandırmış, onun insan biliyinin ən qaranlıq hissəsi olduğunu vurğulamışdır. Ağıl fəlsəfəsi XX əsrdə ən populyar mvzulardan birinə evrilmişdir. Bu mvzu haqqında hər il oxlu ədəbiyyat nmunələri nəşr olunurdu. Masir ABŞ filosofu Riard Rorti bildirmişdir ki, təfəkkr fəlsəfəsi indiki dvrdə əlverişli olan tək fəlsəfi fənndir.
Ağıl fəlsəfəsi antik dvrə qədər gedib ıxır. Platon və Aristotel dualizmin ilk mtəfəkkirlərindəndir, nki onlar dşnrdlər ki, ağıl materiyadan ayrı bir ontoloji reallıqdır. Monizm ənənəsinin kkndə başqa bir qədim yunan filosofu olan Parmenid dayanır. O, iddia edirdi ki, varlıq və ağıl birdir. Dualizm Qərb fəlsəfəsinə 17-ci əsrdə Rene Dekart sayəsində daxil oldu.[5] Dekart kimi substansiya dualistləri ağılın mstəqil mvcud olan substansiya olduğunu iddia edirdilər, xsusiyyət dualistləri isə ağılın beyində zə ıxan və beyinə reduksiya edilə bilməyən bir sıra mstəqil xsusiyyətlər olduğunu, ancaq ayrı bir substansiya olmadığını mdafiə edirlər.[6] Spinoza, Lokk və Yum kimi modern dvrn filosoflarının toxunduğu ən əhəmiyyətli mvzulardan birinə evrilir.
İdrak nəzəriyyəsi idrak, insan biliklərinin hdudları, bu biliyin əldə edilməsi sulları və onun yəqinlik meyarları haqqında fəlsəfi təlimdir. Yunan dilinə tərcmədə bu nəzəriyyə qnoseologiya (yunanca gnosis-bilik və logos-təlim deməkdir) və ya epistemologiya (yunanca episteme-bilik, logos-təlim deməkdir) adlanır. Bu gn "epistemologiya" termini daha tez-tez istifadə edilir və "qnoseologiya" termini ilə mqayisədə onun elmi mənası ox aydın şəkildə ifadə olunmuşdur[7].İdrak şur daşıyıcısı olan subyektlə, onun mraciət etdiyi obyekt arasında yaranan bir əlaqədir. İdrak prosesində bir şurun (subyekt) və bir obyektin varlığı zəruridir. Nə obyektsiz bir subyekt, nə də subyektsiz bir obyekt ola bilər. Belə bir idrak əlaqəsi, zndə idrak nəzəriyyəsi ilə bağlı (epistemoji) mxtəlif məsələlər daşıyır. Bunların ən başlıcası, biliyin doğru olub olmaması məsələsidir.
İdrak nəzəriyyəsinin şərhləri mxtəlifdir. Fəlsəfi məktəblərin fəlsəfədə idrakın obyekti, reallığı dərk etməyin metodları, alınmış nəticələrin həqiqiliyinin yoxlanılması sulları və digər problemlərə yanaşmalar arasında ciddi fərqlər vardır. Bu fərqlərlə bağlı klassik fəlsəfə, marksizm və masir mumfəlsəfi cərəyanlar ziddiyyətli yer tuturlar.
İdrak tarixən inkişaf edən və bununla da sırf insani proses kimi biliyin saxlanması, yığılması, oxalmasıdır. Beləliklə, idrakinsan şəxsiyyətinin mənəvi inkişafıdır. İdrak həm də həqiqətin dşnlmş şəkildə başa dşlməsi və praktikada tətbiq edilməsidir. İdrak da praktika kimi bəzi hallarda bir başa, bəzi hallarda dolayı yolla btn insan fəaliyyətini xarakterizə edir.
Subyekt və obyektin qarşılıqlı mnasibəti fəlsəfənin əbədi problemidir. Fəlsəfə n idrakın obyekti btvlkdə dnya, bu dnyaya aid olan bu və ya digər nəticələrin ıxarılması imkanıdır. Obyektin dərk edilməsi konkret obyekt və subyekt arasında qarşılıqlı təsir prosesində baş verir.
İdrakın predmeti kimi həmin obyektin konkret təzahrlərindən biri ıxış edir.Deməli, obyekt tədqiqat predmetindən daha genişdir. Eyni bir obyekt oxlu tədqiqatların predmeti ola bilər. Dərketmə fəaliyyətinin subyekti kimi fəlsəfədə ilk nvbədə idrak prosesini məqsədynl həyata keirən bir adam (və ya qrup) nəzərdə tutulur. Obyekt dərk edilən, subyekt dərk edəndir. Ağıllı subyekti başqalarından fərqləndirən cəhət odur ki, o, vəziyyəti btvlkdə tam şəklində gtrə bilir, başqaları n bir-biri ilə əlaqəsi olmayan oxlu fakt və hadisələrin arxasında gizlənən yolu grr və həmin yolla getməyi gstərir.İdrak prosesində subyekt və obyektin qarşılıqlı təsirini iki aspektdə şərh etmək olar: birinciy marksistlərin irəli srdy fəlsəfənin əsas məsələsi ərivəsində, yəni materiyanın şura mnasibəti daxilində. Obyekt birinci, subyekt ikincidir. İkincisi, subyekt və obyektin qarşılıqlı təsiri reallığın znn qarşılıqlı təsirdə olan iki formasıdır. Bu reallıqda isə dərketmə fəaliyyəti nəticədə mənəvi proses kimi ıxış edir.Obyektiv və subyektivliyin dialektikası ilk baxışda grndyndən daha mrəkkəb problemdir, qnoseoloji, sosial, məntiqi, psixoloji və başqa aspektləri zndə birləşdirin Ona grə də obyektiv və subyektivliyin dialektikasını amaq yalnız fəlsəfə n deyil, həmişə konkret şəraitdə konkret təhlil tələb etdiyindən başqa elmlər n də ox vacibdir[9].
59fb9ae87f