Novel ini mengungkapkan masalah kehidupan anak-anak dalam sosok yang lebih lengkap. Gambaran Si Warji ditampilkan sebagaimana lazimnya kebanyakan anak-anak seusia dia di kampung-kampung. Novel ini mengandung unsur-unsur pendidikan yang mengetengahkan sifat-sifat kejujuran, kesabaran, dan kesetiaan yang terjalin dalam kehidupan orang desa.
Novel ini menceritakan kehidupan seorang anak yatim yang bernama Si Warji. Dia berumur kurang lebih sebelas tahun. Bersama ibunya, dia menempati sebuah rumah kecil yang sudah reyot. Walaupun mereka hidup dalam kemiskinan, ibu Warji tidak pernah kehilangan cinta kasih dan selalu menasehati Warji agar menjadi anak yang jujur, penyabar, pemaaf, dan mau mengalah demi kebaikan.
Cobaan demi cobaan harus dihadapi Warji dengan tabah. Dia sering mendapat perlakuan yang kurang senonoh hanya lantaran Warji bukan anak orang kaya. Warji dihina, dikucilkan, malahan teraniaya oleh anak-anak lain yang dimanja oleh orang tuanya seperti Si Begu dan Si utun.
Pada suatu ketika, Warji dapat menolong Asep Onon, anak Lurah yang terjerumus ke dalam sebuah sumur kering. Sejak itulah Warji menjadi kawan Asep Onon yang semula membencinya. Sebagai tanda terima kasih atas pertolongan Warji, Pak Lurah mengangkat Warji menjadi penggembala kerbau.
Keluarga Pak Lurah sangat menyayangi Warji dan Asep Onon menjadi teman akrab Warji. Warji sering diajari membaca dan menulis oleh Asep Onon. Oleh karena Warji rajin dan berotak encer, dalam waktu yang tidak begitu lama dia sudah dapat membaca dan menulis.
Kejahatan Si Begu dan Si Utun baru berhenti setelah Si Warji dengan teuneung dan penuh keberanian menangkap mereka dan menyerahkannya kepada yang berwajib. Sebagai tanda penghargaan. Warji menerima hadiah dari Bapak Lurah.
Ngad6ng6 anakna nSomong kitu, Afi1bu Warji nga- huleng ba6, teu l6m6k teu nyarr6k, kawas aya nu dipikiran atawa n6angan piomongeun. Si Warji pok nanya deui ka indungna, \"Ema, naha ari kuring teu meunang gelut? Geuning barudak s6j6n mah ari ayi kakeuheul ka baturna t6h, sok ger ba6 garelut, nepi ka aya salasaurang anu 616h. Budak nu meunang geiutna pohara senangeunana, kubabaturana4a tara pati Iih\"r.\"ryan teuing. Kumaha ari ka kuring? Beu,-ka ku- ring mah sumawonna budak saluhureun, sahandaPeun o96 kacida ngahinana, kacida nguntupna, da nyarahoeun y6n kuring tara ngalawan.\" 'Ih aniking,\" c6k indungna, \"jelema mah taya bayana nu sabar.\" \"Mending .-.,\" c6k Si Warii, \"geuning karasana ku ku- ring mah sa6ar teuing t6h pohara dinyenyerina jeung di- cacimpahna ku batur, sirikna teu nincak hulu ba6 batur t6h.' \"Keun ba6, da engk6 o96 mo burung meunang wa- wales,\" c6k indungna. \"Ih nu matak ... kamari 96 kuring pada nyar6kan t6h euweuh saurang-urang acan nu manglawankeun, suma- wonna nu mangmaleskeun- Engk6 deui mah mun aya nu harak, ku kuiing r6k dilawan ba6 sak6dah polah, nya Ma?\" \"Is ulah, keun ba6 ulah kapalang sabar,\" c6k indungna bari cumalimba. \"Leuwih had6 misah ba6 ulinna, ulah campur jeung barudak nu hararak.\" 'i.h, anggursi r6k misah ba6 ulinna, moal ngadeuk\"eouytaikn6tbaaht,ur,\" c1k Si Warji bari tuluy kaluar ti irirhou, sarta maw ag6g6r6l6ngan kal6ng beunang nyieun man6hna pribadi. **r* ----r
Onon ngaringkuk dina lombang urut sumtrr nu deukeut dapuran awi. Kawasna mah man6hna t6h tadi susum- putan jeung baturna, r6k nyumput kana dapuran awi, tuluy tigebrus.\" Ambu Warji pohara bungaheunana, dum6h anakna geus kat6mbongboga watek beresih hat6, da6k tutulung ka nu meunang cilaka; padahal Si Warji t6h sirahna o96 barenjut k6n6h urut pada nar6kr6an jeung ditampilingan ku Onon. \"Tah,piluangeun, ari ulin kudu ati-ati, ulah k6na-k6na resep, mun lalawora deukeut pisan cilakana,\" omong Ambu Warji. \"Lah,ku lapar u\"rr\"rj*n,' .uo si warji, \"geus di- akeul r6ta sangu t6h, Ema?\" \"Puguh ba6,\" t6mbal indungna, \"pdk geura mandi heula ka ditu sing beresih, amb6h ponyo.\" Waktu Si Warji balik ti cai tas mandi, nyampak tua kampung keur cacarita jeung indungna, man6hna ka- g6teun pisan, kawanfu saumurna o96 ka imahna mah tara aya nu lumanto. C6k dina pikirna, 'tdaha aya naon 6ta tua kampung t6h, bet sisinarieun lunta-lanto ka imah aing?\" \"Ieu anak Embok teh?\" c6k tua kampung bari nunjuk ka Si Warji. \"Sumuhun,\" jawab Ambu Warji. 'Jalu! D6w6k t6h dipiwarang ku Juragan Lurah, mi- keun ieu baju jeung calana lungsuran As6p Onon, luma- yan ba6 euy!\" omong tua kampung. Sajongjongan mah Si Warji teu ngajawab, neuteup ba6 ka indungna, kawas-kawas m6nta dipangjawabkeun. \"Naha sisinarieun teuing Juragan.Lurah t6h mak6 maparin qapak6an lungsuran?\" c1k Ambu Warji ka tua t2
kampung \"Ih, meureun panarima ba6, p6dah As6p Onon geus ditulungan ku ieu anak Embok. Da cacakan mun teu katulungan mah, beu, tiwas, meureun As6p Onon moal aya di kieuna.\" \"Emang, kuring mah nulungan sot6h san6s pisan aya pangarah, wantun disumpahna, teu ngarep-ngarep kana pamulang tarima.\" \"Edas,lucu euy, budak-budak geus boga pikiran nu sakitu had6na,\" omong tua kampung. \"sukurlalu, bener pisan 6ta pikiran man6h t6h. Tapi sakur jul*u anu meu- nang pitulung ti saha ba6,ltaperlu mulang tarima atawa nganuhunkeun. Tah, ieu o96 pamulang tarima ti As6p Onon, ku silaing perlu ditampa, sabab jadi kawajiban As6p Onon.\" \"Nya nuhun ari kitu mah,\" jawab Si Warji. \"Top atuh geura rawatan, d6w6k r6k balik, geus burit \" c6k tua kampung bari tuluy indit. Sanggeus tua kampung balik, Si Warji deker ba6 dahar, sabab geus kacida laparna. Ari deungeun sanguna uyah lembut jeung peuteuy s6long ngora. Biasana mun man6hna dadaharan dina keur meu- jeuhna lapa1, sanajan deungeun sanguna ngan ukur uyah o96 sok pohara ponyona. Tapi harita mah daharna ngan ukur b6ak satengah piring, lantaran sanguna beueuy. \"Naha Ema sangu t6h bet rada haseum?\" \"Ih pantes ba6 da puguh sangu mangkukna,\" jawab indungna bari cumalimba. \"Naha atuh Ema henteu nyangu deui?\" \"Eh anaking ..... na naon anu disangu? Apan aing t6h geus sababaraha po6 teu balangsiar,\" c6k indungna. \"Heug, isukan mah urang ng6jo deui, sugan meunang b6asna, urang nganjuk heula kawarung.\" O 13
NANDONKEUN BAIU eus jadi kabiasaan, samangsa-mangsa neut hu- dang Si Warji sok tuluy ka cai, mandi, balik ti cai terus ka dapur ngadon siduru bari ngasur- ngasur seuntiu, ngadagoan sangu asak. Thpi ti sabarang Ambu Warji gering, geus sababaraha po6 tara nyangu isuk-isuk, lantaran teu aya sangueunana. Si Warji pohara ngarasa kalumaneunana n6njo dapur- na cam6ok tiiseun, teu ngad6ng6-d6ng6 s66ng ny6ngsr6ng kawas sasari. Ku sabab 6ta, pok man6hna nanya ka indungna, \"Ema t6h lain r6k nitah kuring t6a ka warung Ma Ijem meuli b6as?\" \"Ih, lain r6k meuli,\" jawab indungna , \"r6k nganjuk, sugan dibdr6;' \"Naha Ema mak6 nganjuk? Apan car6kEma teu had6 kacida jalma nu sok unjak-anjuk teh, lain?\" \"Enya bener teu had6 t6a mah,\" c6k indungna bari ngalimba, \"tapi ayeuna mah kapaksa ..., sabab taya keur meulina.\" \"Ah, keun ba6 Ma, tong unjak-anjuk teuing,\" c6k Si Warji, \"sangu nu kamari t6a ba6 seupankeun deui, keun ba6 haseum-haseum o96 lumayan.\" '\"Ih, sangu nu geus haseum mah sok jadi kasakit c6k indungna. \"Mending nganjuk ba6 b6asna sabatok mah l4
ka warung, engk6 o96 ari geus boga duii mo burung di- bayar;' Si Warji l6os indit ka warung bari mawa boboko leutik keur wadah b6as. poh_aDreamcietcueklnaangjeuwnagruknogr6at ndueur6ihk, dianjukan t6h jalma cadu kana tutulung, tara pisan ibadah ka papada kaula, anu diingetkeun ku man6hanana salilana ngan tina perkara kauniungan ba6. Thpi sanajan Ambu Ijem sakitu cecelna, jelema t6h teu burung rabul ba6 barangbeuli ka man6hanana,lantaran ngawarungna taya musuh, kawuwuh s6r6w6l bisa nyarita, bisa ngolo-ngolo nu barang beuli, jaba ti kitu t6h kuatsumpah deui. Upama daganganana aya nu nyebut- keun mahal teuing, man6hna sok tara inggis sumpah kieu, \"Da6k medu, da6k busung, da6k di66ntar geiap, ieu t6h pameulianana o96 mahal.', . Amby Ijem geus apaleun pisan ka sakur nu sok nga- langgan b_a1ang beuli ka man6hna, komo ka Ambu Wirji ijeeuunngg ka Si Warji mah pohara lomana, bubuhan tatangga sok remen tutah-titah deuih. \"Tah Si alu kakara kajeueung!,, c6k Ambu Ijem ka Si sababaraha poe taya Warji. '\\la ka mana Elu, bet geus t6mbong-t6mbong balanja ka dieu?,, 'Ih,_apan indung kuring t6h gering,,, c6kSi Warji. l'El!, atuh paingan geus sababaraha po6 taya embol- embol datang, mayar hhuatnadneguebuall.an,,jAaarinEklau dieu,,, c6k Ijem bari semu ayeuna ka {mbu dieu t6h dititah mayar hutang?r, \"Ih, lain dititah mayar hutang, tapi .... dititah nganjuk b6as sabatok.\" \"Ah, piraku ngahayoh ba6,,, c6k Ambu Ijem, ,,ari naurna can sap6s6r-p6s6r acan.,, \"Engk6 o96 ari Ema geus cageur sarta geus bisa deui 1s
kuli, moal burung dibayar,\" omong Si Wirji. \"Ah, moal, moal dib6r6 nganjuk deui, ari tacan nga- lunasan hutang nu ti heula mah.\" \"Naha sabaraha hutang indung kuring teh?\" c6k Si Warji ka Ambu Ijem. \"Ih, gd6,\" c6k Ambu ljem. \"Hutang b6as lima benggol, hutang sambeleun dua s6n jadi opat welas s6n sap6s6r.\" Si Warji ngahuleng ngad6ng6 omong Ambu Ijem kitu t6h, dina hat6na pohara ngeneseunana, p6dah kakara o96 boga hutang sakitu, geus teu dib6r6 nganjuk deui, padahal can tangtu teu dibayar. \"Embi,u c6k Si Warji, \"atuh ari sieun teu dibayar mah, ieu ba6 baju kuring tandonna.\" \"Baju tandonna?\" c6k Ambu Ijem bari neuteup kana baju Si Warji. \"Ah, ba1'u kitu mah moal sabaraha hargana. Ti mana Elu meunang baju kitu?\" \"Paparin uragan Lurah, kamari, lungsuran As6p Onon.\" \"Beuli ba6 atuh ku Embi satal6n, nya?\" c6k Ambu Ijem. \"Lumayan sugan meujeuhna keur Si Utun.\" \"Ah, moal dijual,\" c6k SiWarji, \"kurang had6 ngajual barang pam6r6 mah, pamali. Mun ditarima keur tandon mah nya ditandonkeun ba6.\" \"Heug ba6 r6k ditandonkeun cr96,,\" c6k Ambu Ijem, \"tapi lamun dina 1'ero saminggu hutangna can dibayar k6n6h ba6,6ta baju kapimilik ku Embi, nya?\" \"Kitu, nya kitu,\" c6k Si Warji. \"Kadieukeun atuh bobokona urang eusian b6as!\" c6k Ambu Ijem, \"P6k geura laan bajuna!\" Si Warji tuluy ngalaan bajuna, sok dibikeun ka tukang warung. \"Tapi.... k6 urang sina diajaran heula ku Si tltun,\" c6k Ambu Ijem bari tuluy nyelu(an anakna: \"IJtun! Utun! 16
c80f0f1006