etik davranış ilkeleri
45 views
Skip to first unread message
Message has been deleted
050410019 Aliye DEMİRHAN
Jul 15, 2009, 4:33:42 AM7/15/09
to İstatistiksel Danışmanlık
Haldun YAĞAN
Gümrük Başkontrolörü
KAMU YÖNETİMİNDE ETİK DAVRANIŞ İLKELERİ
Kamu görevlilerinin uymaları gereken etik davranış ilkelerini
belirlemek ve uygulamayı gözetmek üzere 25.05.2004 tarihli, 5176
sayılı Kanunla Başbakanlık bünyesinde "Kamu Görevlileri Etik Kurulu"
oluşturulmuştur. Kurulun üyeleri, Kanunun 2'nci maddesi uyarınca
Bakanlar Kurulu tarafından seçilerek atanmaktadır. Kamu Görevlileri
Etik Kurulu Başkan ve Üyeliklerine, anılan Kanunun 2'nci maddesi
gereğince Bakanlar Kurulunun 10.08.2004 tarihli, 2004/7791 sayılı
kararı ile atama yapılmıştır. Genel bütçeye dahil daireler, katma
bütçeli idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri, döner sermayeli
kuruluşlar, mahalli idareler ve bunların birlikleri, kamu tüzel
kişiliğini haiz olarak kurul, üst kurul, kurum, enstitü, teşebbüs,
teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş olan bütün kamu kurum ve
kuruluşlarında çalışan; yönetim ve denetim kurulu ile kurul, üst kurul
başkan ve üyeleri dahil tüm personeli Kanun kapsamındadır. Ancak,
Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Bakanlar Kurulu
üyeleri, Türk Silahlı Kuvvetleri ve yargı mensupları ile üniversiteler
hakkında bu Kanun hükümleri uygulanmayacaktır.
Yazımızda, etik kavramı, etik ve hukuk arasındaki ilişki, dünyada ve
ülkemizde kamu yönetimi etiği ile ilgili çalışmalar, Kamu Görevlileri
Etik Kurulu, kamu görevlileri etik ilkeleri ile ilgili genel bilgiler
verilmeye ve değerlendirilmeye çalışılacaktır.
Etik Kavramı ve Hukuk
Etik sözcüğü, Yunanca "karakter" anlamına gelen "ethos" sözcüğünden
türemiştir. Anlam olarak, toplumsal yaşamda insanlar arasındaki
ilişkilerin temelini teşkil eden değerleri ve kuralları kapsamaktadır.
TDK sözlüğünde Fransızca kökenli bir sözcük (éthique) olarak
belirtilmiş, Arapça kökenli ahlak sözcüğü ile aynı anlamda
kullanılmıştır. TDK sözlüğünde ahlak "Bir toplum içinde kişilerin
uymak zorunda oldukları davranış biçimleri ve kuralları" olarak
tanımlanmış, bir diğer anlamı da "iyi nitelikler, güzel huylar" olarak
yer almıştır. Ayrıca başka bir tanımlama yapılacak olursa "Bir
toplumda, belli bir yaşam anlayışından kaynaklanan ve mutlak olarak
iyi olduğu düşünülen davranış kurallarının tümü" şeklinde de ifade
edilebilir.
İlk çağlardan günümüze insanların yaşama şekli çeşitli değişim
süreçlerinden geçmiştir. Bu değişim ve gelişim süreci içerisinde toplu
olarak yaşamanın getirdiği ve gerektirdiği kural ve değerler insan
yaşamının vazgeçilmezleri haline gelmiştir. Ahlaki ve hukuki kurallar
bu zorunluluklardan doğmuştur. Günümüz toplumlarında, toplumsal yaşama
yön veren kurallar değerlendirilirken, hukuk kurallarının yanı sıra
ahlaki değer ve kuralların çok önemli bir yeri olduğu yadsınamaz.
Toplumsal yaşamın vazgeçilmezleri olan hukuk ve ahlak kuralları
arasında yakın ilişkiler bulunmakla birlikte, bu iki kavram arasında
ciddi farklılıklar bulunduğu da bir gerçektir. İnsanlık tarihinin
gelişim süreci içerisinde pek çok ahlak kuralı zamanla hukuki metinler
şekline dönüşmüş ve toplumsal yaşamı yönlendirmiştir. Toplumu
düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünü
olarak tanımlanan hukuk, insan davranışlarını ve insanlar arası
ilişkileri düzenler ve bir takım sınırlamalar getirir. Ahlak kuralları
da insan davranışlarını ve insanlar arası ilişkileri düzenleyerek, bir
takım sınırlamalar getirmektedir. Ancak, hukuk kurallarının yaptırımı
devlet tarafından sağlanmasına karşın, ahlak kurallarının devlet
tarafından uygulanan bir yaptırımı yoktur. Ayrıca hukuk kuralları
yazılı olmasına rağmen, genellikle ahlak kuralları yazılı değildir.
Bunlara ilave olarak hukuk kuralları devlet tarafından konulur, ahlak
kuralları ise toplumsal yaşam içerisinde kendiliğinden oluşur.
Hukuk kurallarına riayet etmemenin müeyyidesi bilindiği üzere çeşitli
ceza ve türlü yaptırımlar olarak devlet tarafından uygulanmaktadır.
Ahlak kurallarına uymamanın ise devlet tarafından uygulanan bir
müeyyidesi yoktur. Toplum tarafından takip edilir ve değerlendirilir.
Ayrıca birey açısından içsel bir değerlendirme söz konusu olabilir.
Günümüz toplumlarında etik değerler yaşamın türlü alanlarında çok
büyük önem taşımaya başlamıştır. Tabi ki her topluluk ve/veya toplum
için farklı değer yargılarının ön plana çıkması da kaçınılmazdır. Etik
kurallara uyulmasının temininde en önemli görev kamuoyuna düşmektedir.
Çağdaş toplumların büyük bir kısmında etik değerlere ve kurallara
büyük önem verilmekte, bir çok mesleğe ait etik davranış kurallarının
benimsendiği ve uygulandığı, hatta etik kuralların hukuki nitelik
taşıyan metinler haline dönüştüğü, bu kuralları takip eden kurum,
kurul veya kuruluşların oluşturulduğu bilinmektedir.
Çeşitli Ülkelerde Etik Davranış Kuralları İle İlgili Uygulamalar
Dünyada yaşanan sosyoekonomik ve kültürel gelişim ve değişim, kamuoyu
denetimine açıklık, teknolojik gelişimin sağladığı sınırsız iletişim
olanakları, devlet dışı organizasyonların gelişimi sonucunda kamu
yönetimi anlayışında çok önemli değişimler ortaya çıkmıştır. Bu
bağlamda, katılımcılığa önem veren, toplumun taleplerine duyarlı,
açıklık, şeffaflık, hesap verebilirlik, tarafsızlık, dürüstlük ve
objektiflik ilkelerine bağlı yeni bir kamu hizmeti anlayışı gelişmiş
ülkelerin bir çoğunda geçerli hale gelmiştir.
Yukarıda kısaca değinilen yeni kamu yönetimi anlayışında, kurumları ve
kamu görevlilerini yönlendiren etik değerlere büyük önem
verilmektedir. Etik değerlere bağlı bir kamu yönetimi sisteminin,
yolsuzluk ve usulsüzlüklerin önüne geçilmesinde, daha nitelikli kamu
hizmeti sunulmasında, çalışanların ve tüm bireylerin devlete ve
kurumlara güven duymasının sağlanmasında, tüm toplumun daha mutlu ve
müreffeh bir yaşam standardına kavuşmasında doğrudan etkisi olacağı
açıktır.
Kamu yönetimi anlayışındaki bu gelişim ve değişimlere paralel olarak,
uluslararası organizasyonların ve kuruluşların da katkısıyla, bir çok
ülkede kamu kuruluşları, bilimsel kuruluş ve organizasyonlar, sivil
toplum kuruluşları kamu yönetiminde etik değerler konusunda önemli
araştırma ve faaliyetlere girişmiş, bu çalışmaların sonucunda bu
konuda faaliyet gösteren kurum ve/veya kurullar oluşturulmuştur. Etik
değerlerle ilgili kurum ve kurullar, kamu görevlilerinin uymaları
gereken etik davranış kurallarının belirlenmesinde katkıda bulunmak,
bu kurallara uygun işleyişin sağlanmasını takip etmek, etik kuralların
ihlal edilmesi durumunda gerekli denetimi yapmak ve kamuoyuna
duyurmakla görevli kılınmışlardır. Çeşitli ülkelerde bu konuda
faaliyette bulunan kurum ve kuruluşlardan bir kısmına aşağıda yer
verilmiştir.
- Japonya'da National Public Service Ethics Board (Kamu Hizmetleri
Ulusal Etik Kurulu),
- Kanada'da The Office of the Ethics Counsellor (Etik Danışmanlığı
Ofisi).
- Amerika Birleşik Devletlerinde US Office of Government Ethics (ABD
Kamu Yönetimi Etiği Ofisi),
- İngiltere'de The Committee on Standards in Public Life (Kamusal
Yaşam Standartları Komitesi),
Uluslararası Örgütlenmeler ve Etik İlkeler
Daha önceki bölümlerde de belirtildiği üzere; Dünyada yaşanan sosyal,
ekonomik ve kültürel değişim neticesinde; toplumun taleplerine karşı
daha duyarlı, katılımcılığa önem veren, açıklık, saydamlık, hesap
verebilirlik, tarafsızlık, dürüstlük ve objektiflik ilkelerine bağlı
yeni bir kamu yönetimi anlayışı ortaya çıkmıştır. Kamu yönetimi
anlayışındaki bu değişim sonucunda ortaya çıkan yeni kavramlardan
birisi de etik davranış ilkeleridir. Bir çok uluslararası kuruluş kamu
yönetiminde etik kuralların oluşturulması ve bu kültürün
yerleştirilmesi için çeşitli faaliyetlerde bulunmaktadır. Bu konudaki
faaliyetler bir takım uluslararası belgelerde kendini göstermiştir.
Birleşmiş Milletler tarafından, kamu görevlilerinin belirlenen etik
kurallar çerçevesinde şeffaf hareket etmesini sağlamak amacıyla
"Yolsuzluğa Karşı Eylem ve Kamu Görevlileri İçin Uluslararası Davranış
Kuralları" isimli bildiri 1996 yılında kabul edilmiştir.
OECD tarafından, üye ülkelerin kamu hizmetlerinde etik davranış
ilkelerini hayata geçirmesi, bu çerçevede kurumsal yapılar oluşturması
ve gereken tedbirleri alması hususlarını içeren "Kamu Yönetiminde Etik
İlkeler" isimli 1998 yılında yayımlanan tavsiye kararı da bu konudaki
önemli uluslararası belgelerdendir.
Avrupa Ombudsman Enstitüsü, iyi bir yönetim için gereken etik davranış
kurallarını içeren "İyi Yönetim İçin Davranış Kodu" isimli belgeyi
1999 tarihinde kabul etmiştir.
Avrupa Konseyi ise tüm kamu görevlilerince uyulması gereken temel etik
davranış kurallarını belirleyen "Kamu Görevlileri İçin Davranış
Kuralları" isimli belgeyi 2000 yılında kabul etmiş bulunmaktadır.
Bunlara ilave olarak, gümrüklerle ilgili uluslararası örgütlerin de bu
konuda çeşitli faaliyetlerinin bulunduğu bilinmektedir. Gümrük
İşbirliği Konseyince, ülkelerin gümrük idarelerince uygulanacak etik
kurallarda dikkat edilmesi gereken faktörlerin belirlendiği Arusha
Deklarasyonu 1993 yılında kabul edilmiştir. Bilindiği üzere, Arusha
Deklarasyonu dikkate alınarak gümrük personelinin uyacakları ilke ve
kuralların tespiti amacıyla 2001 yılında Gümrük Personeli Davranış ve
Dürüstlük İlkeleri Genelgesi yayımlanmıştır.
Bu temel uluslararası belgeler haricinde de çeşitli uluslararası
örgütlerin bu ve benzer konularda bir çok faaliyeti ve deklere ettiği
belgeler bulunmaktadır. Bu çalışmaların temel ortak noktası tüm
dünyada kamu yönetiminde etik davranış kurallarının daya yaygın ve iyi
bir şekilde yerleşmesi ve uygulanmasının sağlanmasıdır.
Ülkemizde Kamu Görevlileri Etik İlkeleri İle İlgili Çalışmalar
Kamu görevlilerinin uymaları gereken etik davranış ilkelerini
belirlemek ve uygulamayı gözetmek üzere 25.05.2004 tarihli, 5176
sayılı Kanunla Başbakanlık bünyesinde Kamu Görevlileri Etik Kurulu
oluşturulmuştur.
Bu Kurul tarafından kamuda etik kültürünü yerleştirmek, kamu
görevlilerinin görevlerini yürütürken uymaları gereken etik davranış
ilkelerini belirlemek, bu ilkelere uygun davranış göstermeleri
açısından onlara yardımcı olmak ve görevlerin yerine getirilmesinde
adalet, dürüstlük, saydamlık ve tarafsızlık ilkelerine zarar veren ve
toplumda güvensizlik yaratan durumları ortadan kaldırmak suretiyle
kamu yönetimine halkın güvenini artırmak, toplumu kamu görevlilerinden
beklemeye hakkı olduğu davranışlar konusunda bilgilendirmek ve Kurula
başvuru usul ve esaslarını düzenlemek amacıyla hazırlanan "Kamu
Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik" 13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Söz konusu Yönetmelik de, 5176 sayılı Kanun'da olduğu gibi genel
bütçeye dahil daireler, katma bütçeli idareler, kamu iktisadi
teşebbüsleri, döner sermayeli kuruluşlar, mahalli idareler ve bunların
birlikleri, kamu tüzel kişiliğini haiz olarak kurul, üst kurul, kurum,
enstitü, teşebbüs, teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş olan bütün
kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan; yönetim ve denetim kurulu ile
kurul, üst kurul başkan ve üyeleri dahil tüm personeli kapsamakta,
Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Bakanlar Kurulu
üyeleri, Türk Silahlı Kuvvetleri, yargı mensupları ve üniversiteleri
ise kapsamamaktadır.
Ayrıca, bu konuda 01.12.2004 tarihli ve 25657 sayılı Resmi Gazete'de
yayımlanmış olan 30.11.2004 tarihli, 2004/17 sayılı Başbakanlık
Genelgesi ile Kamu Görevlileri Etik Kurulu ve çalışmaları hakkında
bilgi verilerek, tüm kurum ve kuruluşlar tarafından Kurul
çalışmalarında ihtiyaç duyulacak konularda etkin işbirliği içinde
bulunulması, Kurul tarafından istenen bilgi ve belgelerin süresi
içerisinde verilmesi ve Kurulun etkin ve verimli çalışmasını teminen
her türlü destek ve katkının sağlanması gerektiği belirtilmiştir.
Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik ile 5176 sayılı Kanunun 3'üncü maddesinden
kaynaklanan yetkiye istinaden kamu görevlilerinin görevlerini
yürütürken uymaları gereken "etik davranış ilkeleri" belirlenmiştir.
Bu ilkeler aşağıda kısa tanımları ile birlikte sıralanmıştır.
Etik Davranış İlkeleri
? Görevin yerine getirilmesinde kamu hizmeti bilinci: Kamu
hizmetlerinin yerine getirilmesinde, sürekli gelişim, katılımcılık,
saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, kamu yararını gözetmek, hesap
verebilirlik, öngörülebilirlik, hizmette yerindenlik ve beyana güvenin
esas alınması.
? Halka hizmet bilinci: Kamu hizmetlerinde, halkın günlük yaşamının
kolaylaştırılması, ihtiyaçların en etkin, hızlı ve verimli biçimde
karşılanması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi, halkın memnuniyetinin
artırılması, hizmetlerin ihtiyaç ve sonuç odaklı olması.
? Hizmet standartlarına uyma: Kamu kurum ve kuruluşlarının
yöneticileri ve diğer personelin, kamu hizmetlerini belirlenen
standartlara ve süreçlere uygun şekilde yürütmesi, hizmetten
yararlananların iş ve işlemlerle ilgili olarak aydınlatılması.
? Amaç ve misyona bağlılık: Kamu görevlilerinin, çalıştıkları kurum
veya kuruluşun amaç ve misyonuna uygun davranması, ülke çıkarları,
toplum refahı ve kurumlarının hizmet idealleri doğrultusunda hareket
etmesi.
? Dürüstlük ve tarafsızlık: Kamu görevlilerinin, tüm eylem ve
işlemlerinde yasallık, adalet, eşitlik ve dürüstlük ilkeleri
doğrultusunda, görevlerini yerine getirirken dil, din, felsefi inanç,
siyasi düşünce, ırk, cinsiyet gibi sebeplerle ayrım yapmaması, temel
hak ve özgürlüklere aykırı veya kısıtlayıcı muamelede ve fırsat
eşitliğini engelleyici davranış ve uygulamalarda bulunulmaması.
? Saygınlık ve güven: Kamu yönetimine güveni sağlayacak şekilde
davranılması ve görevin gerektirdiği itibar ve güvene layık
olunduğunun davranışlarıyla gösterilmesi, halkın kamu hizmetine güven
duygusunu zedeleyen, şüphe yaratan ve adalet ilkesine zarar veren
davranışlarda bulunmaktan kaçınılması.
? Nezaket ve saygı: Kamu görevlilerinin, üstleri, meslektaşları,
astları, diğer personel ile hizmetten yararlananlara karşı nazik ve
saygılı davranması ve gereken ilgiyi göstermesi, konu yetkilerinin
dışındaysa ilgili birime veya yetkiliye yönlendirmesi.
? Yetkili makamlara bildirim: Etik davranış ilkeleriyle bağdaşmayan
veya yasadışı iş ve eylemlerde bulunulmasının talep edilmesi halinde
veya hizmetler yürütülürken bu tür bir eylem veya işlemden haberdar
olunduğunda ya da görüldüğünde durumun yetkili makamlara bildirilmesi.
? Çıkar çatışmasından kaçınma: Kamu görevlilerinin, görevlerini
tarafsız ve objektif şekilde icra etmelerini etkileyen ya da
etkiliyormuş gibi gözüken ve kendilerine, yakınlarına, arkadaşlarına
ya da ilişkide bulunduğu kişi ya da kuruluşlara sağlanan her türlü
menfaat ve onlarla ilgili mali ya da diğer yükümlülükler ve benzeri
şahsi çıkarlar konusunda dikkatli davranması, çıkar çatışmasından
kaçınmak için gerekli tedbirleri alması.
? Görev ve yetkilerin menfaat sağlamak amacıyla kullanılmaması: Kamu
görevlilerinin, görev, unvan ve yetkilerini kullanarak kendileri,
yakınları veya üçüncü kişiler lehine menfaat sağlamaması ve aracılıkta
bulunmaması, akraba, eş, dost ve hemşehri kayırmacılığı, siyasal
kayırmacılık veya herhangi bir nedenle ayrımcılık veya kayırmacılık
yapmaması.
? Hediye alma ve menfaat sağlama yasağı: Kamu görevlisinin
tarafsızlığını, performansını, kararını veya görevini yapmasını
etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan, ekonomik değeri olan ya da
olmayan, doğrudan ya da dolaylı olarak her türlü eşya ve menfaat kabul
etmemesi, yani hediye almaması, kamu görevlisine hediye verilmemesi ve
görev sebebiyle çıkar sağlanmaması.
? Kamu malları ve kaynaklarının kullanımı: Kamu bina ve taşıtları ile
diğer kamu malları ve kaynaklarının kamusal amaçlar ve hizmet
gerekleri dışında kullanılmaması ve kullandırılmaması, bunların
korunması ve her an hizmete hazır halde bulundurulması için gerekli
tedbirlerin alınması.
? Savurganlıktan kaçınma: Kamu bina ve taşıtları ile diğer kamu
malları ve kaynaklarının kullanımında israf ve savurganlıktan
kaçınılması, mesai süresi, kamu malları, kaynakları, işgücü ve
imkanları kullanırken etkin, verimli ve tutumlu davranılması.
? Bağlayıcı açıklamalar ve gerçek dışı beyan: Kamu görevlilerinin,
görevlerini yerine getirirken yetkilerini aşarak çalıştıkları
kurumları bağlayıcı açıklama, taahhüt, vaat veya girişimlerde
bulunamaması, aldatıcı ve gerçek dışı beyanat vermemesi.
? Bilgi verme, saydamlık ve katılımcılık: Halkın bilgi edinme hakkını
kullanmasına yardımcı olunması, istenen bilgi veya belgelerin Bilgi
Edinme Hakkı Kanunu uyarınca usulüne uygun olarak verilmesi, üst
yöneticilerin, ilgili kanunların izin verdiği çerçevede, kurumlarının
ihale süreçlerini, faaliyet ve denetim raporlarını kamuoyunun
bilgisine sunması, kamu hizmetleri ile ilgili temel kararların
alınması ve uygulanmasında, yasal engel yoksa, doğrudan ya da dolaylı
olarak etkilenecek olanların katkıda bulunmasının sağlanması.
? Yöneticilerin hesap verme sorumluluğu: Kamu görevlilerinin, kamu
hizmetlerinin yerine getirilmesi sırasında sorumlulukları ve
yükümlülükleri konusunda hesap verebilir ve kamusal değerlendirme ve
denetime açık ve hazır olması, yöneticilerin kurumlarının amaç ve
politikalarına uygun olmayan işlem veya eylemleri ile yolsuzluğu
engellemek için gereken önlemleri zamanında alması, personelini etik
davranış ilkeleri konusunda eğitmesi, bu ilkelere uyulup uyulmadığını
gözetlemesi ve etik davranış konusunda rehberlik etmesi.
? Eski kamu görevlileriyle ilişkiler: Eski kamu görevlilerinin, kamu
hizmetlerinden ayrıcalıklı bir şekilde faydalandırılmaması,
ayrıcalıklı muamelede bulunulmaması, kamu görevlerinden ayrılan
kişilere, ilgili kanunlardaki hükümler ve süreler saklı kalmak
kaydıyla, daha önce görev yaptıkları kurum veya kuruluştan, doğrudan
veya dolaylı olarak herhangi bir yüklenicilik, komisyonculuk,
temsilcilik, bilirkişilik, aracılık veya benzeri görev ve iş
verilmemesi.
? Mal bildiriminde bulunma: Kamu görevlilerinin, kendileriyle eşlerine
ve velayeti altındaki çocuklarına ait taşınır ve taşınmazları, alacak
ve borçları hakkında, 3628 sayılı Kanun uyarınca, yetkili makama mal
bildiriminde bulunması.
Kamu Etik Kurulu tarafından Yönetmelikle belirlenen bu ilkeler
incelendiğinde de görüleceği üzere, belirlenen ilkelerin büyük bir
kısmı halen yürürlükte olan 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nda
hükme bağlanan devlet memurlarının ödev ve sorumlulukları ile
paralellik arz etmektedir.
Yönetmeliğin 23'üncü maddesinde; Kamu görevlilerinin, görevlerini
yürütürken bu Yönetmelikte belirtilen etik davranış ilkelerine uymakla
yükümlü oldukları, bu ilkelerin, kamu görevlilerinin istihdamını
düzenleyen mevzuat hükümlerinin bir parçasını oluşturduğu, 5176 sayılı
Kanun kapsamındaki kamu görevlilerinin bir ay içinde etik sözleşmesini
imzalamakla yükümlü bulundukları, bu belgenin personelin özlük
dosyasında muhafaza edileceği, kurum ve kuruluşların yetkili sicil
amirlerinin, personelin sicil ve performansını, etik davranış
ilkelerine uygunluk açısından da değerlendirecekleri hükme
bağlanmıştır. Yönetmelik ekinde yer alan Kamu Görevlileri Etik
Sözleşmesi metnine aşağıda yer verilmiştir.
Kamu Görevlileri Etik Sözleşmesi
Kamu hizmetinin her türlü özel çıkarın üzerinde olduğu ve kamu
görevlisinin halkın hizmetinde bulunduğu bilinç ve anlayışıyla;
? Halkın günlük yaşamını kolaylaştırmak, ihtiyaçlarını en etkin, hızlı
ve verimli biçimde karşılamak, hizmet kalitesini yükseltmek ve
toplumun memnuniyetini artırmak için çalışmayı,
? Görevimi insan haklarına saygı, saydamlık, katılımcılık, dürüstlük,
hesap verebilirlik, kamu yararını gözetme ve hukukun üstünlüğü
ilkeleri doğrultusunda yerine getirmeyi,
? Dil, din, felsefi inanç, siyasi düşünce, ırk, yaş, bedensel engelli
ve cinsiyet ayrımı yapmadan, fırsat eşitliğini engelleyici davranış ve
uygulamalara meydan vermeden tarafsızlık içerisinde hizmet gereklerine
uygun davranmayı,
? Görevimi, görevle ilişkisi bulunan hiçbir gerçek veya tüzel kişiden
hediye almadan, maddi ve manevi fayda veya bu nitelikte herhangi bir
çıkar sağlamadan, herhangi bir özel menfaat beklentisi içinde olmadan
yerine getirmeyi,
? Kamu malları ve kaynaklarını kamusal amaçlar ve hizmet gerekleri
dışında kullanmamayı ve kullandırmamayı, bu mal ve kaynakları israf
etmemeyi,
? Kişilerin dilekçe, bilgi edinme, şikayet ve dava açma haklarına
saygılı davranmayı, hizmetten yararlananlara, çalışma arkadaşlarıma ve
diğer muhataplarıma karşı ilgili, nazik, ölçülü ve saygılı hareket
etmeyi,
? Kamu Görevlileri Etik Kurulunca hazırlanan yönetmeliklerle
belirlenen etik davranış ilke ve değerlerine bağlı olarak görev
yapmayı ve hizmet sunmayı taahhüt ederim.
Kamu Etik Kurulunun Çalışma Yapısı
5176 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan Kamu Görevlileri Etik
Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile
kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilen her düzeydeki personelin,
etik davranış ilkeleri ve bu ilkelere ilişkin sorumlulukları hakkında
bilgilendirilmesi gerektiği, etik kültürün yerleştirilmesi ve
geliştirilmesi konusunda her türlü çalışmanın Kurul tarafından
gerçekleştirilmesi, bakanlıklar, diğer kamu kurum ve kuruluşları,
üniversiteler, mahalli idareler ve konusunda uzman sivil toplum
kuruluşlarıyla gereken işbirliğinin Kurul tarafından yapılması, etik
davranış ilkelerinin, kamu görevlilerine uygulanan temel, hazırlayıcı
ve hizmet içi eğitim programlarında yer almasının, kurum ve kuruluş
yöneticilerince sağlanması gerektiği de düzenlenmiştir. Ayrıca,
Yönetmelikle belirlenen etik davranış ilkeleri dışında, yürütülen
hizmet veya görevin niteliğine göre kurum ve kuruluşların kendi
kurumsal etik davranış ilkelerini belirlemek üzere Kurulun inceleme ve
onayına sunabilecekleri de açıkça belirtilmiştir.
Yönetmeliğe göre, bakanlıklar ve diğer kamu kurum ve kuruluşları,
Kurulun başvuru konusu ile ilgili olarak istediği bilgi ve belgeleri
süresi içinde vermek zorundadırlar. Ayrıca Kurulun, kapsam dahilinde
olan kuruluşlardan ve özel kuruluşlardan ilgili temsilcileri çağırıp
bilgi alma yetkisi bulunmaktadır. Kamu Etik Kurulu, etik davranış
ilkelerine aykırı davranış ve uygulamalar hakkında, resen veya
yapılacak başvurular üzerine inceleme ve araştırma yapmaya yetkilidir.
İnceleme ve araştırma etik davranış ilkelerinin ihlal edilip
edilmediği çerçevesinde yürütülecek ve en geç üç ay içinde
sonuçlandırılacaktır. Ayrıca, Kurula kurum ve kuruluşlarda etik
davranış ilkelerinin yerleştirilmesi ve geliştirilmesi konusunda
faaliyet, inceleme ve araştırma yapma, kurum ve kuruluşlara etik
davranış ilkeleri konusunda uygulamada karşılaşılan sorunlara yönelik
olarak görüş bildirme yetkisi de verilmiştir.
Kurum ve kuruluşlarda, etik kültürünü yerleştirmek ve geliştirmek,
personelin etik davranış ilkeleri konusunda karşılaştıkları sorunlarla
ilgili olarak tavsiyelerde ve yönlendirmelerde bulunmak ve etik
uygulamaları değerlendirmek üzere kurum veya kuruluşun üst yöneticisi
tarafından kurum içinden en az üç kişilik bir etik komisyonu
oluşturulması, komisyon üyelerinin ne kadar süreyle görev yapacağı ve
diğer hususların, üst yönetici tarafından belirleneceği, komisyon
üyelerinin özgeçmiş ve iletişim bilgilerinin, üç ay içinde Kurula
bildirileceği, komisyonun Kurul ile işbirliği içinde çalışacağı da
yönetmelikle detaylı olarak düzenlenmiştir.
Başvuru Usulü ve Resen İnceleme
Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip Türkiye Cumhuriyeti
Vatandaşları ile Türkiye'de oturan yabancı gerçek kişiler başvuru
hakkına sahiptir. Herhangi bir nedenle Türkiye'de bulunup da başvuru
nedeni sayılan etik ilkelerden birisine aykırı davranıldığına tanık
olan yabancılara da bu hak verilmiştir.Başvuruda bulunabilmek için
başvuranın menfaatinin etkilenmesi koşulu aranmamaktadır. Kamu
görevlilerini karalama amacı güttüğü açıkça anlaşılan ve başvuranın
kimliği tespit edilemeyen başvurular değerlendirmeye alınmamaktadır.
Yargıya intikal eden veya karara bağlanmış bulunan uyuşmazlıklar
hakkında başvuru yapılamayıp, inceleme sırasında yargı yoluna
gidildiği anlaşılan başvuruların işlemi durdurulacaktır. Kurulca daha
önce incelenen şikayet konularının, yeni kanıtlar gösterilmedikçe
tekrar şikayete konu edilmesi ve incelenmesi söz konusu değildir.
Başvurular, yazılı dilekçe, elektronik posta ve tutanağa geçirilen
sözlü başvuru yolları ile yapılabilmektedir. Başvurunun isim, adres ve
imza bulunan dilekçelerle, en az genel müdür ve genel müdür düzeyinde
oldukları kabul edilen unvanlarda bulunanlar için Kurul Başkanlığına,
diğer görevliler için ise kurum yetkili disiplin kurullarına
yöneltilmek üzere ilgili kurum amirliğine yapılması gerekmektedir.
Başvuru dilekçesinde, etik ilkeye aykırı davranış iddiasına ilişkin
bilgi ve belgeler açık ve ayrıntılı olarak belirtilecek, gerektiğinde
elde bulunan belgeler eklenecek, başvuru konusu aykırı davranış
iddiası, kişi, zaman ve yer belirtilerek somut biçimde
gösterilecektir.
Oluştuğu tarihi izleyen günden başlayarak iki yıl içinde yapılmayan
etik ilkelere aykırı davranışlar hakkında yapılan başvurular
incelenmeyecektir.
Kamu Görevlileri Etik Kurulu Başkanlığına yapılan başvuruların,
yönetmeliğe göre Kurul Başkanı veya görevlendireceği üye tarafından
bir raportöre verileceği, raportörün başvuruyu görev, konu ve kabul
edilebilirlik yönlerinden inceleyerek, başvuranın adı, soyadı, şikayet
edilen kamu görevlisinin adı, soyadı, görevi, başvuru konusu,
raportörün önerisi, adı, soyadı ile tarih ve imzasının yer aldığı bir
ön rapor ile Başkana sunacağı, Başkan veya ilgili üye tarafından,
gerekirse ilgili yerlerden gerekli ek bilgi ve belgeler de istenerek
görüşülmek üzere Kurul gündemine alınacağı, raporun görüşülerek
gerekirse detaylı inceleme yapılarak, başvurunun kabul edilebilir
bulunması durumunda, şikayet edilen kamu görevlisinin savunmasının
alınacağı hükme bağlanmıştır. Savunma süresi, istem yazısının ilgiliye
bildirildiği tarihi izleyen günden itibaren 10 gündür. İncelemenin
başvurunun kayda alındığı tarihten itibaren en geç üç aylık süre
içinde bitirilerek üye tam sayısının salt çoğunluğu ile karar
verilmesi gerekmektedir. Kurula gönderilen bilgi ve belgeler ile
değerlendirme ve incelenmede gizlilik ilkesine uyulması zorunludur.
Başvuru usulü haricinde, inceleme yetkisi dahilinde bulunan bir kamu
görevlisinin etik ilkelere aykırı davrandığının çeşitli yollarla
öğrenilmesi halinde Kurulun resen inceleme yetkisi de bulunmaktadır.
Kamu Etik Kurulu Kararları
Kurul, Başkan veya özrü nedeniyle toplantıya katılamaması durumunda
vekil olarak belirlediği üyenin Başkanlığında üye tam sayısının salt
çoğunluğu ile toplanır ve aynı çoğunlukla karar verir. Kararlarda,
başvuranın adı, soyadı ile şikayet edilen kamu görevlisinin adı,
soyadı, görevi, karar tarih ve sayısı ile kararın dayandığı belge ve
bilgiler, savunma ve inceleme sonucu ile karara katılan Başkan ve
Üyelerin ad ve imzaları, varsa azlık oyu, raportörün adı, soyadı yer
alır. Kararlar, başkan ve üyeler tarafından imzalanmakla kesinleşir ve
Başbakanlık Makamına sunulur. Kararlara karşı idari yargı yolu
açıktır.
Başvuruya konu işlem veya eylemi gerçekleştiren kamu görevlisinin etik
davranış ilkelerine aykırı işlem ve eylemi olduğunun tespit edilmesi
halinde bu durum Başbakanlıkça Resmi Gazete aracılığıyla kamuoyuna
duyurulur. Kurul kararlarının yargı tarafından iptali halinde yargı
kararı yerine getirilir ve Resmi Gazete'de yayımlatılır. Etik ilkelere
aykırı davranışın saptanamamasına ilişkin kararlar kamuoyuna
duyurulmayıp, Başbakanlık Makamına ve ilgililere yazılı olarak
bildirilir. Kabul edilmeyen başvurular hakkında verilen kararlar ise
sadece başvuru sahibine iletilir.
5176 sayılı Kanun ile buna ilişkin Yönetmelik kapsamında bulunan ve
Kurulun görev alanı dışındaki kamu görevlilerinin etik ilkelere aykırı
davrandığı yolunda disiplin kurullarına yapılan başvurular, yetkili
disiplin kurullarınca bu Yönetmelikte düzenlenen etik davranış
ilkeleri ile başvuru usul ve esasları çerçevesinde incelenecektir.
Disiplin kurullarının verdiği etik ilkeye aykırı davranışın varlığı
veya yokluğu konusundaki kararlar ilgili kurum veya kuruluş
yetkilisine, hakkında başvuru yapılan kamu görevlisine ve başvuru
sahibine bildirilir. Bu kararlar kamuoyuna duyurulmaz.
Sonuç
Dünyada yaşanan sosyoekonomik ve kültürel gelişim ve değişim
neticesinde, kamu yönetimi anlayışında da önemli değişimler
yaşanmıştır. Uluslararası organizasyonların ve kuruluşların da
katkısıyla, bir çok ülkede kamu kuruluşları, bilimsel kuruluşlar,
sivil toplum kuruluşları kamu yönetiminde etik değerler konusunda
önemli araştırma ve faaliyetlere girişmiş, bu çalışmaların sonucunda
bu konuda faaliyet gösteren kurum ve/veya kurullar oluşturulmuştur.
Etik değerlerle ilgili kurum ve kurullar, kamu görevlilerinin uymaları
gereken etik davranış kurallarını belirlenmesinde katkıda bulunmak, bu
kurallara uygun işleyişin sağlanmasını takip etmek, etik kuralların
ihlal edilmesi durumunda gerekli denetimi yapmak ve kamuoyuna
duyurmakla görevli kılınmışlardır.
Ülkemizde de bu gelişmelere paralel olarak, kamu görevlilerinin
uymaları gereken etik davranış ilkelerini belirlemek ve uygulamayı
gözetmek üzere 5176 sayılı Kanunla, Kamu Görevlileri Etik Kurulu
oluşturulmuş, bu Kurul tarafından hazırlanan Kamu Görevlileri Etik
Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak
yürürlüğe girmiştir. Tüm kamu kurum ve kuruluşları ile kamu
görevlilerinin, Kurul çalışmalarında işbirliği içinde bulunması, etik
değerlerin yerleştirilebilmesi için gereken destek ve katkının
sağlanması gerekmektedir.
Etik değerlere bağlı bir kamu yönetimi sisteminin, yolsuzluk ve
usulsüzlüklerin önlenmesinde, sunulan kamu hizmetinin niteliğinin
artırılmasında, çalışanların ve tüm bireylerin devlete ve kamu
kurumlarına güven duymasının sağlanmasında, tüm toplumun daha mutlu ve
müreffeh bir yaşam standardına kavuşmasında çok önemli katkıları
olacaktır.
Tüm kamu görevlilerinin, kamu yönetiminde etik değerleri oluşturan
temel ilkelerden ödün vermeksizin, görevlerini tarafsız, dürüst ve
objektif olarak, toplumun taleplerine duyarlı, katılımcı, hukuka,
insana, temel hak ve hürriyetlere saygılı bir şekilde yerine getirmesi
daha sağlıklı toplum oluşturabilmenin temel şartlarındandır.
Etik kuralların yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılması için atılacak
her adımın, daha mutlu ve müreffeh yaşamanın ön koşullarından birisi
olduğu unutulmadan, her kamu görevlisinin, özellikle kamu
yöneticilerinin, etik davranış kurallarının benimsenmesi ve
uygulanması konusunda üzerine düşen görev ve sorumlulukların
bilincinde olması gerekmektedir. Bu anlamda tüm bireylerin etik
değerlerin toplumun her kesimine yerleşmesi için istekli olması, etik
kurallara riayet edilip edilmediğini takip etmesi daha mutlu
yarınların garantisi olacaktır.
Kaynakça :
- Gümrük Müsteşarlığı Daire Başkanı T.Bora ERDENGİ, Güvenilirlik ve
Dürüstlük, Gümrük Dünyası, Sayı: 32
- Bilal ERYILMAZ, Kamu Yönetimi, İstanbul, 1998
- Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, Ankara
- Prof. Dr. Ejder YILMAZ, Hukuk Sözlüğü, Ankara, 2001
- Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun (25.05.2004 tarihli ve 5176 sayılı),
08.06.2004 tarihli, 25486 sayılı Resmi Gazete
- Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik, 13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete
- Gümrük Personeli Davranış ve Dürüstlük İlkeleri Genelgesi, Gümrük
Müsteşarlığı, 2001
- Kamu Görevlileri Etik Kurulu ile ilgili Genelge (2004/27 sayılı),
Başbakanlık, 2004
- Yargıtay Tetkik Hakimi Emrullah AYCI, Yargı Etiği Açısından Ulusal
Yargı Ağı Projesi (UYAP), Adalet Dergisi, Sayı: 22
Gümrük Başkontrolörü
KAMU YÖNETİMİNDE ETİK DAVRANIŞ İLKELERİ
Kamu görevlilerinin uymaları gereken etik davranış ilkelerini
belirlemek ve uygulamayı gözetmek üzere 25.05.2004 tarihli, 5176
sayılı Kanunla Başbakanlık bünyesinde "Kamu Görevlileri Etik Kurulu"
oluşturulmuştur. Kurulun üyeleri, Kanunun 2'nci maddesi uyarınca
Bakanlar Kurulu tarafından seçilerek atanmaktadır. Kamu Görevlileri
Etik Kurulu Başkan ve Üyeliklerine, anılan Kanunun 2'nci maddesi
gereğince Bakanlar Kurulunun 10.08.2004 tarihli, 2004/7791 sayılı
kararı ile atama yapılmıştır. Genel bütçeye dahil daireler, katma
bütçeli idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri, döner sermayeli
kuruluşlar, mahalli idareler ve bunların birlikleri, kamu tüzel
kişiliğini haiz olarak kurul, üst kurul, kurum, enstitü, teşebbüs,
teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş olan bütün kamu kurum ve
kuruluşlarında çalışan; yönetim ve denetim kurulu ile kurul, üst kurul
başkan ve üyeleri dahil tüm personeli Kanun kapsamındadır. Ancak,
Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Bakanlar Kurulu
üyeleri, Türk Silahlı Kuvvetleri ve yargı mensupları ile üniversiteler
hakkında bu Kanun hükümleri uygulanmayacaktır.
Yazımızda, etik kavramı, etik ve hukuk arasındaki ilişki, dünyada ve
ülkemizde kamu yönetimi etiği ile ilgili çalışmalar, Kamu Görevlileri
Etik Kurulu, kamu görevlileri etik ilkeleri ile ilgili genel bilgiler
verilmeye ve değerlendirilmeye çalışılacaktır.
Etik Kavramı ve Hukuk
Etik sözcüğü, Yunanca "karakter" anlamına gelen "ethos" sözcüğünden
türemiştir. Anlam olarak, toplumsal yaşamda insanlar arasındaki
ilişkilerin temelini teşkil eden değerleri ve kuralları kapsamaktadır.
TDK sözlüğünde Fransızca kökenli bir sözcük (éthique) olarak
belirtilmiş, Arapça kökenli ahlak sözcüğü ile aynı anlamda
kullanılmıştır. TDK sözlüğünde ahlak "Bir toplum içinde kişilerin
uymak zorunda oldukları davranış biçimleri ve kuralları" olarak
tanımlanmış, bir diğer anlamı da "iyi nitelikler, güzel huylar" olarak
yer almıştır. Ayrıca başka bir tanımlama yapılacak olursa "Bir
toplumda, belli bir yaşam anlayışından kaynaklanan ve mutlak olarak
iyi olduğu düşünülen davranış kurallarının tümü" şeklinde de ifade
edilebilir.
İlk çağlardan günümüze insanların yaşama şekli çeşitli değişim
süreçlerinden geçmiştir. Bu değişim ve gelişim süreci içerisinde toplu
olarak yaşamanın getirdiği ve gerektirdiği kural ve değerler insan
yaşamının vazgeçilmezleri haline gelmiştir. Ahlaki ve hukuki kurallar
bu zorunluluklardan doğmuştur. Günümüz toplumlarında, toplumsal yaşama
yön veren kurallar değerlendirilirken, hukuk kurallarının yanı sıra
ahlaki değer ve kuralların çok önemli bir yeri olduğu yadsınamaz.
Toplumsal yaşamın vazgeçilmezleri olan hukuk ve ahlak kuralları
arasında yakın ilişkiler bulunmakla birlikte, bu iki kavram arasında
ciddi farklılıklar bulunduğu da bir gerçektir. İnsanlık tarihinin
gelişim süreci içerisinde pek çok ahlak kuralı zamanla hukuki metinler
şekline dönüşmüş ve toplumsal yaşamı yönlendirmiştir. Toplumu
düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünü
olarak tanımlanan hukuk, insan davranışlarını ve insanlar arası
ilişkileri düzenler ve bir takım sınırlamalar getirir. Ahlak kuralları
da insan davranışlarını ve insanlar arası ilişkileri düzenleyerek, bir
takım sınırlamalar getirmektedir. Ancak, hukuk kurallarının yaptırımı
devlet tarafından sağlanmasına karşın, ahlak kurallarının devlet
tarafından uygulanan bir yaptırımı yoktur. Ayrıca hukuk kuralları
yazılı olmasına rağmen, genellikle ahlak kuralları yazılı değildir.
Bunlara ilave olarak hukuk kuralları devlet tarafından konulur, ahlak
kuralları ise toplumsal yaşam içerisinde kendiliğinden oluşur.
Hukuk kurallarına riayet etmemenin müeyyidesi bilindiği üzere çeşitli
ceza ve türlü yaptırımlar olarak devlet tarafından uygulanmaktadır.
Ahlak kurallarına uymamanın ise devlet tarafından uygulanan bir
müeyyidesi yoktur. Toplum tarafından takip edilir ve değerlendirilir.
Ayrıca birey açısından içsel bir değerlendirme söz konusu olabilir.
Günümüz toplumlarında etik değerler yaşamın türlü alanlarında çok
büyük önem taşımaya başlamıştır. Tabi ki her topluluk ve/veya toplum
için farklı değer yargılarının ön plana çıkması da kaçınılmazdır. Etik
kurallara uyulmasının temininde en önemli görev kamuoyuna düşmektedir.
Çağdaş toplumların büyük bir kısmında etik değerlere ve kurallara
büyük önem verilmekte, bir çok mesleğe ait etik davranış kurallarının
benimsendiği ve uygulandığı, hatta etik kuralların hukuki nitelik
taşıyan metinler haline dönüştüğü, bu kuralları takip eden kurum,
kurul veya kuruluşların oluşturulduğu bilinmektedir.
Çeşitli Ülkelerde Etik Davranış Kuralları İle İlgili Uygulamalar
Dünyada yaşanan sosyoekonomik ve kültürel gelişim ve değişim, kamuoyu
denetimine açıklık, teknolojik gelişimin sağladığı sınırsız iletişim
olanakları, devlet dışı organizasyonların gelişimi sonucunda kamu
yönetimi anlayışında çok önemli değişimler ortaya çıkmıştır. Bu
bağlamda, katılımcılığa önem veren, toplumun taleplerine duyarlı,
açıklık, şeffaflık, hesap verebilirlik, tarafsızlık, dürüstlük ve
objektiflik ilkelerine bağlı yeni bir kamu hizmeti anlayışı gelişmiş
ülkelerin bir çoğunda geçerli hale gelmiştir.
Yukarıda kısaca değinilen yeni kamu yönetimi anlayışında, kurumları ve
kamu görevlilerini yönlendiren etik değerlere büyük önem
verilmektedir. Etik değerlere bağlı bir kamu yönetimi sisteminin,
yolsuzluk ve usulsüzlüklerin önüne geçilmesinde, daha nitelikli kamu
hizmeti sunulmasında, çalışanların ve tüm bireylerin devlete ve
kurumlara güven duymasının sağlanmasında, tüm toplumun daha mutlu ve
müreffeh bir yaşam standardına kavuşmasında doğrudan etkisi olacağı
açıktır.
Kamu yönetimi anlayışındaki bu gelişim ve değişimlere paralel olarak,
uluslararası organizasyonların ve kuruluşların da katkısıyla, bir çok
ülkede kamu kuruluşları, bilimsel kuruluş ve organizasyonlar, sivil
toplum kuruluşları kamu yönetiminde etik değerler konusunda önemli
araştırma ve faaliyetlere girişmiş, bu çalışmaların sonucunda bu
konuda faaliyet gösteren kurum ve/veya kurullar oluşturulmuştur. Etik
değerlerle ilgili kurum ve kurullar, kamu görevlilerinin uymaları
gereken etik davranış kurallarının belirlenmesinde katkıda bulunmak,
bu kurallara uygun işleyişin sağlanmasını takip etmek, etik kuralların
ihlal edilmesi durumunda gerekli denetimi yapmak ve kamuoyuna
duyurmakla görevli kılınmışlardır. Çeşitli ülkelerde bu konuda
faaliyette bulunan kurum ve kuruluşlardan bir kısmına aşağıda yer
verilmiştir.
- Japonya'da National Public Service Ethics Board (Kamu Hizmetleri
Ulusal Etik Kurulu),
- Kanada'da The Office of the Ethics Counsellor (Etik Danışmanlığı
Ofisi).
- Amerika Birleşik Devletlerinde US Office of Government Ethics (ABD
Kamu Yönetimi Etiği Ofisi),
- İngiltere'de The Committee on Standards in Public Life (Kamusal
Yaşam Standartları Komitesi),
Uluslararası Örgütlenmeler ve Etik İlkeler
Daha önceki bölümlerde de belirtildiği üzere; Dünyada yaşanan sosyal,
ekonomik ve kültürel değişim neticesinde; toplumun taleplerine karşı
daha duyarlı, katılımcılığa önem veren, açıklık, saydamlık, hesap
verebilirlik, tarafsızlık, dürüstlük ve objektiflik ilkelerine bağlı
yeni bir kamu yönetimi anlayışı ortaya çıkmıştır. Kamu yönetimi
anlayışındaki bu değişim sonucunda ortaya çıkan yeni kavramlardan
birisi de etik davranış ilkeleridir. Bir çok uluslararası kuruluş kamu
yönetiminde etik kuralların oluşturulması ve bu kültürün
yerleştirilmesi için çeşitli faaliyetlerde bulunmaktadır. Bu konudaki
faaliyetler bir takım uluslararası belgelerde kendini göstermiştir.
Birleşmiş Milletler tarafından, kamu görevlilerinin belirlenen etik
kurallar çerçevesinde şeffaf hareket etmesini sağlamak amacıyla
"Yolsuzluğa Karşı Eylem ve Kamu Görevlileri İçin Uluslararası Davranış
Kuralları" isimli bildiri 1996 yılında kabul edilmiştir.
OECD tarafından, üye ülkelerin kamu hizmetlerinde etik davranış
ilkelerini hayata geçirmesi, bu çerçevede kurumsal yapılar oluşturması
ve gereken tedbirleri alması hususlarını içeren "Kamu Yönetiminde Etik
İlkeler" isimli 1998 yılında yayımlanan tavsiye kararı da bu konudaki
önemli uluslararası belgelerdendir.
Avrupa Ombudsman Enstitüsü, iyi bir yönetim için gereken etik davranış
kurallarını içeren "İyi Yönetim İçin Davranış Kodu" isimli belgeyi
1999 tarihinde kabul etmiştir.
Avrupa Konseyi ise tüm kamu görevlilerince uyulması gereken temel etik
davranış kurallarını belirleyen "Kamu Görevlileri İçin Davranış
Kuralları" isimli belgeyi 2000 yılında kabul etmiş bulunmaktadır.
Bunlara ilave olarak, gümrüklerle ilgili uluslararası örgütlerin de bu
konuda çeşitli faaliyetlerinin bulunduğu bilinmektedir. Gümrük
İşbirliği Konseyince, ülkelerin gümrük idarelerince uygulanacak etik
kurallarda dikkat edilmesi gereken faktörlerin belirlendiği Arusha
Deklarasyonu 1993 yılında kabul edilmiştir. Bilindiği üzere, Arusha
Deklarasyonu dikkate alınarak gümrük personelinin uyacakları ilke ve
kuralların tespiti amacıyla 2001 yılında Gümrük Personeli Davranış ve
Dürüstlük İlkeleri Genelgesi yayımlanmıştır.
Bu temel uluslararası belgeler haricinde de çeşitli uluslararası
örgütlerin bu ve benzer konularda bir çok faaliyeti ve deklere ettiği
belgeler bulunmaktadır. Bu çalışmaların temel ortak noktası tüm
dünyada kamu yönetiminde etik davranış kurallarının daya yaygın ve iyi
bir şekilde yerleşmesi ve uygulanmasının sağlanmasıdır.
Ülkemizde Kamu Görevlileri Etik İlkeleri İle İlgili Çalışmalar
Kamu görevlilerinin uymaları gereken etik davranış ilkelerini
belirlemek ve uygulamayı gözetmek üzere 25.05.2004 tarihli, 5176
sayılı Kanunla Başbakanlık bünyesinde Kamu Görevlileri Etik Kurulu
oluşturulmuştur.
Bu Kurul tarafından kamuda etik kültürünü yerleştirmek, kamu
görevlilerinin görevlerini yürütürken uymaları gereken etik davranış
ilkelerini belirlemek, bu ilkelere uygun davranış göstermeleri
açısından onlara yardımcı olmak ve görevlerin yerine getirilmesinde
adalet, dürüstlük, saydamlık ve tarafsızlık ilkelerine zarar veren ve
toplumda güvensizlik yaratan durumları ortadan kaldırmak suretiyle
kamu yönetimine halkın güvenini artırmak, toplumu kamu görevlilerinden
beklemeye hakkı olduğu davranışlar konusunda bilgilendirmek ve Kurula
başvuru usul ve esaslarını düzenlemek amacıyla hazırlanan "Kamu
Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik" 13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Söz konusu Yönetmelik de, 5176 sayılı Kanun'da olduğu gibi genel
bütçeye dahil daireler, katma bütçeli idareler, kamu iktisadi
teşebbüsleri, döner sermayeli kuruluşlar, mahalli idareler ve bunların
birlikleri, kamu tüzel kişiliğini haiz olarak kurul, üst kurul, kurum,
enstitü, teşebbüs, teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş olan bütün
kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan; yönetim ve denetim kurulu ile
kurul, üst kurul başkan ve üyeleri dahil tüm personeli kapsamakta,
Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Bakanlar Kurulu
üyeleri, Türk Silahlı Kuvvetleri, yargı mensupları ve üniversiteleri
ise kapsamamaktadır.
Ayrıca, bu konuda 01.12.2004 tarihli ve 25657 sayılı Resmi Gazete'de
yayımlanmış olan 30.11.2004 tarihli, 2004/17 sayılı Başbakanlık
Genelgesi ile Kamu Görevlileri Etik Kurulu ve çalışmaları hakkında
bilgi verilerek, tüm kurum ve kuruluşlar tarafından Kurul
çalışmalarında ihtiyaç duyulacak konularda etkin işbirliği içinde
bulunulması, Kurul tarafından istenen bilgi ve belgelerin süresi
içerisinde verilmesi ve Kurulun etkin ve verimli çalışmasını teminen
her türlü destek ve katkının sağlanması gerektiği belirtilmiştir.
Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik ile 5176 sayılı Kanunun 3'üncü maddesinden
kaynaklanan yetkiye istinaden kamu görevlilerinin görevlerini
yürütürken uymaları gereken "etik davranış ilkeleri" belirlenmiştir.
Bu ilkeler aşağıda kısa tanımları ile birlikte sıralanmıştır.
Etik Davranış İlkeleri
? Görevin yerine getirilmesinde kamu hizmeti bilinci: Kamu
hizmetlerinin yerine getirilmesinde, sürekli gelişim, katılımcılık,
saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, kamu yararını gözetmek, hesap
verebilirlik, öngörülebilirlik, hizmette yerindenlik ve beyana güvenin
esas alınması.
? Halka hizmet bilinci: Kamu hizmetlerinde, halkın günlük yaşamının
kolaylaştırılması, ihtiyaçların en etkin, hızlı ve verimli biçimde
karşılanması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi, halkın memnuniyetinin
artırılması, hizmetlerin ihtiyaç ve sonuç odaklı olması.
? Hizmet standartlarına uyma: Kamu kurum ve kuruluşlarının
yöneticileri ve diğer personelin, kamu hizmetlerini belirlenen
standartlara ve süreçlere uygun şekilde yürütmesi, hizmetten
yararlananların iş ve işlemlerle ilgili olarak aydınlatılması.
? Amaç ve misyona bağlılık: Kamu görevlilerinin, çalıştıkları kurum
veya kuruluşun amaç ve misyonuna uygun davranması, ülke çıkarları,
toplum refahı ve kurumlarının hizmet idealleri doğrultusunda hareket
etmesi.
? Dürüstlük ve tarafsızlık: Kamu görevlilerinin, tüm eylem ve
işlemlerinde yasallık, adalet, eşitlik ve dürüstlük ilkeleri
doğrultusunda, görevlerini yerine getirirken dil, din, felsefi inanç,
siyasi düşünce, ırk, cinsiyet gibi sebeplerle ayrım yapmaması, temel
hak ve özgürlüklere aykırı veya kısıtlayıcı muamelede ve fırsat
eşitliğini engelleyici davranış ve uygulamalarda bulunulmaması.
? Saygınlık ve güven: Kamu yönetimine güveni sağlayacak şekilde
davranılması ve görevin gerektirdiği itibar ve güvene layık
olunduğunun davranışlarıyla gösterilmesi, halkın kamu hizmetine güven
duygusunu zedeleyen, şüphe yaratan ve adalet ilkesine zarar veren
davranışlarda bulunmaktan kaçınılması.
? Nezaket ve saygı: Kamu görevlilerinin, üstleri, meslektaşları,
astları, diğer personel ile hizmetten yararlananlara karşı nazik ve
saygılı davranması ve gereken ilgiyi göstermesi, konu yetkilerinin
dışındaysa ilgili birime veya yetkiliye yönlendirmesi.
? Yetkili makamlara bildirim: Etik davranış ilkeleriyle bağdaşmayan
veya yasadışı iş ve eylemlerde bulunulmasının talep edilmesi halinde
veya hizmetler yürütülürken bu tür bir eylem veya işlemden haberdar
olunduğunda ya da görüldüğünde durumun yetkili makamlara bildirilmesi.
? Çıkar çatışmasından kaçınma: Kamu görevlilerinin, görevlerini
tarafsız ve objektif şekilde icra etmelerini etkileyen ya da
etkiliyormuş gibi gözüken ve kendilerine, yakınlarına, arkadaşlarına
ya da ilişkide bulunduğu kişi ya da kuruluşlara sağlanan her türlü
menfaat ve onlarla ilgili mali ya da diğer yükümlülükler ve benzeri
şahsi çıkarlar konusunda dikkatli davranması, çıkar çatışmasından
kaçınmak için gerekli tedbirleri alması.
? Görev ve yetkilerin menfaat sağlamak amacıyla kullanılmaması: Kamu
görevlilerinin, görev, unvan ve yetkilerini kullanarak kendileri,
yakınları veya üçüncü kişiler lehine menfaat sağlamaması ve aracılıkta
bulunmaması, akraba, eş, dost ve hemşehri kayırmacılığı, siyasal
kayırmacılık veya herhangi bir nedenle ayrımcılık veya kayırmacılık
yapmaması.
? Hediye alma ve menfaat sağlama yasağı: Kamu görevlisinin
tarafsızlığını, performansını, kararını veya görevini yapmasını
etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan, ekonomik değeri olan ya da
olmayan, doğrudan ya da dolaylı olarak her türlü eşya ve menfaat kabul
etmemesi, yani hediye almaması, kamu görevlisine hediye verilmemesi ve
görev sebebiyle çıkar sağlanmaması.
? Kamu malları ve kaynaklarının kullanımı: Kamu bina ve taşıtları ile
diğer kamu malları ve kaynaklarının kamusal amaçlar ve hizmet
gerekleri dışında kullanılmaması ve kullandırılmaması, bunların
korunması ve her an hizmete hazır halde bulundurulması için gerekli
tedbirlerin alınması.
? Savurganlıktan kaçınma: Kamu bina ve taşıtları ile diğer kamu
malları ve kaynaklarının kullanımında israf ve savurganlıktan
kaçınılması, mesai süresi, kamu malları, kaynakları, işgücü ve
imkanları kullanırken etkin, verimli ve tutumlu davranılması.
? Bağlayıcı açıklamalar ve gerçek dışı beyan: Kamu görevlilerinin,
görevlerini yerine getirirken yetkilerini aşarak çalıştıkları
kurumları bağlayıcı açıklama, taahhüt, vaat veya girişimlerde
bulunamaması, aldatıcı ve gerçek dışı beyanat vermemesi.
? Bilgi verme, saydamlık ve katılımcılık: Halkın bilgi edinme hakkını
kullanmasına yardımcı olunması, istenen bilgi veya belgelerin Bilgi
Edinme Hakkı Kanunu uyarınca usulüne uygun olarak verilmesi, üst
yöneticilerin, ilgili kanunların izin verdiği çerçevede, kurumlarının
ihale süreçlerini, faaliyet ve denetim raporlarını kamuoyunun
bilgisine sunması, kamu hizmetleri ile ilgili temel kararların
alınması ve uygulanmasında, yasal engel yoksa, doğrudan ya da dolaylı
olarak etkilenecek olanların katkıda bulunmasının sağlanması.
? Yöneticilerin hesap verme sorumluluğu: Kamu görevlilerinin, kamu
hizmetlerinin yerine getirilmesi sırasında sorumlulukları ve
yükümlülükleri konusunda hesap verebilir ve kamusal değerlendirme ve
denetime açık ve hazır olması, yöneticilerin kurumlarının amaç ve
politikalarına uygun olmayan işlem veya eylemleri ile yolsuzluğu
engellemek için gereken önlemleri zamanında alması, personelini etik
davranış ilkeleri konusunda eğitmesi, bu ilkelere uyulup uyulmadığını
gözetlemesi ve etik davranış konusunda rehberlik etmesi.
? Eski kamu görevlileriyle ilişkiler: Eski kamu görevlilerinin, kamu
hizmetlerinden ayrıcalıklı bir şekilde faydalandırılmaması,
ayrıcalıklı muamelede bulunulmaması, kamu görevlerinden ayrılan
kişilere, ilgili kanunlardaki hükümler ve süreler saklı kalmak
kaydıyla, daha önce görev yaptıkları kurum veya kuruluştan, doğrudan
veya dolaylı olarak herhangi bir yüklenicilik, komisyonculuk,
temsilcilik, bilirkişilik, aracılık veya benzeri görev ve iş
verilmemesi.
? Mal bildiriminde bulunma: Kamu görevlilerinin, kendileriyle eşlerine
ve velayeti altındaki çocuklarına ait taşınır ve taşınmazları, alacak
ve borçları hakkında, 3628 sayılı Kanun uyarınca, yetkili makama mal
bildiriminde bulunması.
Kamu Etik Kurulu tarafından Yönetmelikle belirlenen bu ilkeler
incelendiğinde de görüleceği üzere, belirlenen ilkelerin büyük bir
kısmı halen yürürlükte olan 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nda
hükme bağlanan devlet memurlarının ödev ve sorumlulukları ile
paralellik arz etmektedir.
Yönetmeliğin 23'üncü maddesinde; Kamu görevlilerinin, görevlerini
yürütürken bu Yönetmelikte belirtilen etik davranış ilkelerine uymakla
yükümlü oldukları, bu ilkelerin, kamu görevlilerinin istihdamını
düzenleyen mevzuat hükümlerinin bir parçasını oluşturduğu, 5176 sayılı
Kanun kapsamındaki kamu görevlilerinin bir ay içinde etik sözleşmesini
imzalamakla yükümlü bulundukları, bu belgenin personelin özlük
dosyasında muhafaza edileceği, kurum ve kuruluşların yetkili sicil
amirlerinin, personelin sicil ve performansını, etik davranış
ilkelerine uygunluk açısından da değerlendirecekleri hükme
bağlanmıştır. Yönetmelik ekinde yer alan Kamu Görevlileri Etik
Sözleşmesi metnine aşağıda yer verilmiştir.
Kamu Görevlileri Etik Sözleşmesi
Kamu hizmetinin her türlü özel çıkarın üzerinde olduğu ve kamu
görevlisinin halkın hizmetinde bulunduğu bilinç ve anlayışıyla;
? Halkın günlük yaşamını kolaylaştırmak, ihtiyaçlarını en etkin, hızlı
ve verimli biçimde karşılamak, hizmet kalitesini yükseltmek ve
toplumun memnuniyetini artırmak için çalışmayı,
? Görevimi insan haklarına saygı, saydamlık, katılımcılık, dürüstlük,
hesap verebilirlik, kamu yararını gözetme ve hukukun üstünlüğü
ilkeleri doğrultusunda yerine getirmeyi,
? Dil, din, felsefi inanç, siyasi düşünce, ırk, yaş, bedensel engelli
ve cinsiyet ayrımı yapmadan, fırsat eşitliğini engelleyici davranış ve
uygulamalara meydan vermeden tarafsızlık içerisinde hizmet gereklerine
uygun davranmayı,
? Görevimi, görevle ilişkisi bulunan hiçbir gerçek veya tüzel kişiden
hediye almadan, maddi ve manevi fayda veya bu nitelikte herhangi bir
çıkar sağlamadan, herhangi bir özel menfaat beklentisi içinde olmadan
yerine getirmeyi,
? Kamu malları ve kaynaklarını kamusal amaçlar ve hizmet gerekleri
dışında kullanmamayı ve kullandırmamayı, bu mal ve kaynakları israf
etmemeyi,
? Kişilerin dilekçe, bilgi edinme, şikayet ve dava açma haklarına
saygılı davranmayı, hizmetten yararlananlara, çalışma arkadaşlarıma ve
diğer muhataplarıma karşı ilgili, nazik, ölçülü ve saygılı hareket
etmeyi,
? Kamu Görevlileri Etik Kurulunca hazırlanan yönetmeliklerle
belirlenen etik davranış ilke ve değerlerine bağlı olarak görev
yapmayı ve hizmet sunmayı taahhüt ederim.
Kamu Etik Kurulunun Çalışma Yapısı
5176 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan Kamu Görevlileri Etik
Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile
kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilen her düzeydeki personelin,
etik davranış ilkeleri ve bu ilkelere ilişkin sorumlulukları hakkında
bilgilendirilmesi gerektiği, etik kültürün yerleştirilmesi ve
geliştirilmesi konusunda her türlü çalışmanın Kurul tarafından
gerçekleştirilmesi, bakanlıklar, diğer kamu kurum ve kuruluşları,
üniversiteler, mahalli idareler ve konusunda uzman sivil toplum
kuruluşlarıyla gereken işbirliğinin Kurul tarafından yapılması, etik
davranış ilkelerinin, kamu görevlilerine uygulanan temel, hazırlayıcı
ve hizmet içi eğitim programlarında yer almasının, kurum ve kuruluş
yöneticilerince sağlanması gerektiği de düzenlenmiştir. Ayrıca,
Yönetmelikle belirlenen etik davranış ilkeleri dışında, yürütülen
hizmet veya görevin niteliğine göre kurum ve kuruluşların kendi
kurumsal etik davranış ilkelerini belirlemek üzere Kurulun inceleme ve
onayına sunabilecekleri de açıkça belirtilmiştir.
Yönetmeliğe göre, bakanlıklar ve diğer kamu kurum ve kuruluşları,
Kurulun başvuru konusu ile ilgili olarak istediği bilgi ve belgeleri
süresi içinde vermek zorundadırlar. Ayrıca Kurulun, kapsam dahilinde
olan kuruluşlardan ve özel kuruluşlardan ilgili temsilcileri çağırıp
bilgi alma yetkisi bulunmaktadır. Kamu Etik Kurulu, etik davranış
ilkelerine aykırı davranış ve uygulamalar hakkında, resen veya
yapılacak başvurular üzerine inceleme ve araştırma yapmaya yetkilidir.
İnceleme ve araştırma etik davranış ilkelerinin ihlal edilip
edilmediği çerçevesinde yürütülecek ve en geç üç ay içinde
sonuçlandırılacaktır. Ayrıca, Kurula kurum ve kuruluşlarda etik
davranış ilkelerinin yerleştirilmesi ve geliştirilmesi konusunda
faaliyet, inceleme ve araştırma yapma, kurum ve kuruluşlara etik
davranış ilkeleri konusunda uygulamada karşılaşılan sorunlara yönelik
olarak görüş bildirme yetkisi de verilmiştir.
Kurum ve kuruluşlarda, etik kültürünü yerleştirmek ve geliştirmek,
personelin etik davranış ilkeleri konusunda karşılaştıkları sorunlarla
ilgili olarak tavsiyelerde ve yönlendirmelerde bulunmak ve etik
uygulamaları değerlendirmek üzere kurum veya kuruluşun üst yöneticisi
tarafından kurum içinden en az üç kişilik bir etik komisyonu
oluşturulması, komisyon üyelerinin ne kadar süreyle görev yapacağı ve
diğer hususların, üst yönetici tarafından belirleneceği, komisyon
üyelerinin özgeçmiş ve iletişim bilgilerinin, üç ay içinde Kurula
bildirileceği, komisyonun Kurul ile işbirliği içinde çalışacağı da
yönetmelikle detaylı olarak düzenlenmiştir.
Başvuru Usulü ve Resen İnceleme
Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip Türkiye Cumhuriyeti
Vatandaşları ile Türkiye'de oturan yabancı gerçek kişiler başvuru
hakkına sahiptir. Herhangi bir nedenle Türkiye'de bulunup da başvuru
nedeni sayılan etik ilkelerden birisine aykırı davranıldığına tanık
olan yabancılara da bu hak verilmiştir.Başvuruda bulunabilmek için
başvuranın menfaatinin etkilenmesi koşulu aranmamaktadır. Kamu
görevlilerini karalama amacı güttüğü açıkça anlaşılan ve başvuranın
kimliği tespit edilemeyen başvurular değerlendirmeye alınmamaktadır.
Yargıya intikal eden veya karara bağlanmış bulunan uyuşmazlıklar
hakkında başvuru yapılamayıp, inceleme sırasında yargı yoluna
gidildiği anlaşılan başvuruların işlemi durdurulacaktır. Kurulca daha
önce incelenen şikayet konularının, yeni kanıtlar gösterilmedikçe
tekrar şikayete konu edilmesi ve incelenmesi söz konusu değildir.
Başvurular, yazılı dilekçe, elektronik posta ve tutanağa geçirilen
sözlü başvuru yolları ile yapılabilmektedir. Başvurunun isim, adres ve
imza bulunan dilekçelerle, en az genel müdür ve genel müdür düzeyinde
oldukları kabul edilen unvanlarda bulunanlar için Kurul Başkanlığına,
diğer görevliler için ise kurum yetkili disiplin kurullarına
yöneltilmek üzere ilgili kurum amirliğine yapılması gerekmektedir.
Başvuru dilekçesinde, etik ilkeye aykırı davranış iddiasına ilişkin
bilgi ve belgeler açık ve ayrıntılı olarak belirtilecek, gerektiğinde
elde bulunan belgeler eklenecek, başvuru konusu aykırı davranış
iddiası, kişi, zaman ve yer belirtilerek somut biçimde
gösterilecektir.
Oluştuğu tarihi izleyen günden başlayarak iki yıl içinde yapılmayan
etik ilkelere aykırı davranışlar hakkında yapılan başvurular
incelenmeyecektir.
Kamu Görevlileri Etik Kurulu Başkanlığına yapılan başvuruların,
yönetmeliğe göre Kurul Başkanı veya görevlendireceği üye tarafından
bir raportöre verileceği, raportörün başvuruyu görev, konu ve kabul
edilebilirlik yönlerinden inceleyerek, başvuranın adı, soyadı, şikayet
edilen kamu görevlisinin adı, soyadı, görevi, başvuru konusu,
raportörün önerisi, adı, soyadı ile tarih ve imzasının yer aldığı bir
ön rapor ile Başkana sunacağı, Başkan veya ilgili üye tarafından,
gerekirse ilgili yerlerden gerekli ek bilgi ve belgeler de istenerek
görüşülmek üzere Kurul gündemine alınacağı, raporun görüşülerek
gerekirse detaylı inceleme yapılarak, başvurunun kabul edilebilir
bulunması durumunda, şikayet edilen kamu görevlisinin savunmasının
alınacağı hükme bağlanmıştır. Savunma süresi, istem yazısının ilgiliye
bildirildiği tarihi izleyen günden itibaren 10 gündür. İncelemenin
başvurunun kayda alındığı tarihten itibaren en geç üç aylık süre
içinde bitirilerek üye tam sayısının salt çoğunluğu ile karar
verilmesi gerekmektedir. Kurula gönderilen bilgi ve belgeler ile
değerlendirme ve incelenmede gizlilik ilkesine uyulması zorunludur.
Başvuru usulü haricinde, inceleme yetkisi dahilinde bulunan bir kamu
görevlisinin etik ilkelere aykırı davrandığının çeşitli yollarla
öğrenilmesi halinde Kurulun resen inceleme yetkisi de bulunmaktadır.
Kamu Etik Kurulu Kararları
Kurul, Başkan veya özrü nedeniyle toplantıya katılamaması durumunda
vekil olarak belirlediği üyenin Başkanlığında üye tam sayısının salt
çoğunluğu ile toplanır ve aynı çoğunlukla karar verir. Kararlarda,
başvuranın adı, soyadı ile şikayet edilen kamu görevlisinin adı,
soyadı, görevi, karar tarih ve sayısı ile kararın dayandığı belge ve
bilgiler, savunma ve inceleme sonucu ile karara katılan Başkan ve
Üyelerin ad ve imzaları, varsa azlık oyu, raportörün adı, soyadı yer
alır. Kararlar, başkan ve üyeler tarafından imzalanmakla kesinleşir ve
Başbakanlık Makamına sunulur. Kararlara karşı idari yargı yolu
açıktır.
Başvuruya konu işlem veya eylemi gerçekleştiren kamu görevlisinin etik
davranış ilkelerine aykırı işlem ve eylemi olduğunun tespit edilmesi
halinde bu durum Başbakanlıkça Resmi Gazete aracılığıyla kamuoyuna
duyurulur. Kurul kararlarının yargı tarafından iptali halinde yargı
kararı yerine getirilir ve Resmi Gazete'de yayımlatılır. Etik ilkelere
aykırı davranışın saptanamamasına ilişkin kararlar kamuoyuna
duyurulmayıp, Başbakanlık Makamına ve ilgililere yazılı olarak
bildirilir. Kabul edilmeyen başvurular hakkında verilen kararlar ise
sadece başvuru sahibine iletilir.
5176 sayılı Kanun ile buna ilişkin Yönetmelik kapsamında bulunan ve
Kurulun görev alanı dışındaki kamu görevlilerinin etik ilkelere aykırı
davrandığı yolunda disiplin kurullarına yapılan başvurular, yetkili
disiplin kurullarınca bu Yönetmelikte düzenlenen etik davranış
ilkeleri ile başvuru usul ve esasları çerçevesinde incelenecektir.
Disiplin kurullarının verdiği etik ilkeye aykırı davranışın varlığı
veya yokluğu konusundaki kararlar ilgili kurum veya kuruluş
yetkilisine, hakkında başvuru yapılan kamu görevlisine ve başvuru
sahibine bildirilir. Bu kararlar kamuoyuna duyurulmaz.
Sonuç
Dünyada yaşanan sosyoekonomik ve kültürel gelişim ve değişim
neticesinde, kamu yönetimi anlayışında da önemli değişimler
yaşanmıştır. Uluslararası organizasyonların ve kuruluşların da
katkısıyla, bir çok ülkede kamu kuruluşları, bilimsel kuruluşlar,
sivil toplum kuruluşları kamu yönetiminde etik değerler konusunda
önemli araştırma ve faaliyetlere girişmiş, bu çalışmaların sonucunda
bu konuda faaliyet gösteren kurum ve/veya kurullar oluşturulmuştur.
Etik değerlerle ilgili kurum ve kurullar, kamu görevlilerinin uymaları
gereken etik davranış kurallarını belirlenmesinde katkıda bulunmak, bu
kurallara uygun işleyişin sağlanmasını takip etmek, etik kuralların
ihlal edilmesi durumunda gerekli denetimi yapmak ve kamuoyuna
duyurmakla görevli kılınmışlardır.
Ülkemizde de bu gelişmelere paralel olarak, kamu görevlilerinin
uymaları gereken etik davranış ilkelerini belirlemek ve uygulamayı
gözetmek üzere 5176 sayılı Kanunla, Kamu Görevlileri Etik Kurulu
oluşturulmuş, bu Kurul tarafından hazırlanan Kamu Görevlileri Etik
Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak
yürürlüğe girmiştir. Tüm kamu kurum ve kuruluşları ile kamu
görevlilerinin, Kurul çalışmalarında işbirliği içinde bulunması, etik
değerlerin yerleştirilebilmesi için gereken destek ve katkının
sağlanması gerekmektedir.
Etik değerlere bağlı bir kamu yönetimi sisteminin, yolsuzluk ve
usulsüzlüklerin önlenmesinde, sunulan kamu hizmetinin niteliğinin
artırılmasında, çalışanların ve tüm bireylerin devlete ve kamu
kurumlarına güven duymasının sağlanmasında, tüm toplumun daha mutlu ve
müreffeh bir yaşam standardına kavuşmasında çok önemli katkıları
olacaktır.
Tüm kamu görevlilerinin, kamu yönetiminde etik değerleri oluşturan
temel ilkelerden ödün vermeksizin, görevlerini tarafsız, dürüst ve
objektif olarak, toplumun taleplerine duyarlı, katılımcı, hukuka,
insana, temel hak ve hürriyetlere saygılı bir şekilde yerine getirmesi
daha sağlıklı toplum oluşturabilmenin temel şartlarındandır.
Etik kuralların yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılması için atılacak
her adımın, daha mutlu ve müreffeh yaşamanın ön koşullarından birisi
olduğu unutulmadan, her kamu görevlisinin, özellikle kamu
yöneticilerinin, etik davranış kurallarının benimsenmesi ve
uygulanması konusunda üzerine düşen görev ve sorumlulukların
bilincinde olması gerekmektedir. Bu anlamda tüm bireylerin etik
değerlerin toplumun her kesimine yerleşmesi için istekli olması, etik
kurallara riayet edilip edilmediğini takip etmesi daha mutlu
yarınların garantisi olacaktır.
Kaynakça :
- Gümrük Müsteşarlığı Daire Başkanı T.Bora ERDENGİ, Güvenilirlik ve
Dürüstlük, Gümrük Dünyası, Sayı: 32
- Bilal ERYILMAZ, Kamu Yönetimi, İstanbul, 1998
- Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, Ankara
- Prof. Dr. Ejder YILMAZ, Hukuk Sözlüğü, Ankara, 2001
- Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun (25.05.2004 tarihli ve 5176 sayılı),
08.06.2004 tarihli, 25486 sayılı Resmi Gazete
- Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik, 13.04.2005 tarihli, 25785 sayılı Resmi Gazete
- Gümrük Personeli Davranış ve Dürüstlük İlkeleri Genelgesi, Gümrük
Müsteşarlığı, 2001
- Kamu Görevlileri Etik Kurulu ile ilgili Genelge (2004/27 sayılı),
Başbakanlık, 2004
- Yargıtay Tetkik Hakimi Emrullah AYCI, Yargı Etiği Açısından Ulusal
Yargı Ağı Projesi (UYAP), Adalet Dergisi, Sayı: 22
050410029 Melih GÖRMEZOĞLU
Jul 21, 2009, 5:14:11 PM7/21/09
to İstatistiksel Danışmanlık
Anahtar Kelimeler : etik , etik davranış ilkeleri ,etik davranış
standartları
ETİK KODLARININ MAHİYETİ VE FONKSİYONLARI
Etik Kodlarının Tanımı
Banks'a göre (2003: 133) etik kodu genellikle bir meslek örgütü,
mesleki düzenleme
organı veya başka bir profesyonel organ tarafından oluşturulan ve
meslek mensuplarına
kılavuzluk etmek, hizmetten yararlananları korumak ve mesleğin
itibarını
yüceltmek amaçlarını taşıyan yazılı bir belgedir. Ancak, kodların
yazılı olması zorunlu
değildir ve bazen işveren kurumlar etik kodu denen belgeler
üretebilir. Bir
mesleğin ne yaptığını tanımlamada yardımcı olacak önemli unsurlardan
biri o mesleğin
etik veya davranış kodudur. Bu bağlamda bir kod işverenlere,
müşterilere,
halka, bireysel olarak profesyonellere ve meslek örgütüne mesleğin
nasıl olması
gerektiğini söyler. Kullanışlı bir kodun şu sorulara cevap vermesi
gerekir: Mesleğin
varlık sebebi nedir? Bireysel olarak profesyoneller ne yapar veya
yapmalıdır? Profesyonel
olmayanlar koda bağlı olarak çalışan bir profesyonelden neler
bekleyebilir?
Eğer bir profesyonel yanlış yaparsa ne olur (Hendler, 2005: 54)?
İngilizce'de deontolojik kodlardan daha çok etik kodlardan söz edilir.
Her iki tür de
aynı unsurları taşıdığı için bu ayrım önemli görünmeyebilir. Ne var
ki, etik ve deontolojinin
anlamları farklıdır. Etik genellikle doğru ve yanlış, iyi ve kötüye
ilişkin
meseleleri kapsayan daha genel terim kabul edilirken, deontoloji
özellikle görevlere/
sorumluluklara ilişkindir. Profesyonel bağlamda bunlar, profesyonel
sorumluluklar,
özellikle profesyonel olarak bir işi yapan kişi ile ilgili
sorumluluklardır. Planlama
mesleğinde ahlakla ilgili iki tür kural ve ilkeler listesi vardır:
Davranış veya
görgü kurallarını içeren davranış kodu ve etik kuralları içeren etik
kodu. Bir etik
kodu, mesleğin normatif ve etik yönlerine ilişkin ideallerden oluşur.
Diğer yandan
davranış kodu ise, profesyonel yeterlik (liyakat) ve çıkar çatışması
(bir kamu görevlisinin
kendi görevlerini dürüstçe yapmasını zorlaştırabilecek rekabet eden
profesyonel
veya kişisel mükellefiyetlere, kişisel veya mali çıkarlara sahip
olduğu durum)
dâhil profesyonel davranış konusunda bir takım yol gösterici ilkeler
ihtiva eder.
(Flatman, 1997: 16).
Etik Kodlarının İçeriği
Banks (2003: 134), farklı meslek gruplarının etik kodlarını
inceleyerek çağdaş kodların
genellikle aşağıdaki unsurların bazılarını veya hepsini ihtiva
ettiğini saptamıştır:
(1) "İnsanların refahını geliştirmek" gibi mesleğe temel teşkil eden
genel etik
ilkeler, (2) "Bilginin ayrımcı politikalar için kullanımına izin
verme", "tüm gizli
bilgileri koru" gibi bazı genel "yap" ve "yapma" biçiminde etik
kurallar, (3) "Meslektaşlarınla
işbirliği yap" gibi hizmet edilenlerin faydasını sağlamaya yönelik
profesyonel
pratik ilkeleri, (4) "Reklam üstünlük iddiasında bulunmamalıdır" gibi
profesyonel
pratikle ilgili olarak spesifik yol gösterici profesyonel pratik
kuralları (5)
"Profesyonel pratisyenler, dürüst ve güvenilir olmalıdır" gibi
profesyonelde bulunması
gereken temel nitelikler konusunda kesin yargılar.
İlkeler, kurallardan daha geniş kapsamlı, tüm şartlarda tüm insanlara
uygulanma
eğilimindedir. Ahlaki mahiyetteki ilkeler (etik ilkeler), insanların
refahı hakkında
tavırlar, haklar ve sorumluluklarla ilgilidir; örneğin "insan onuruna
saygı", "sosyal
adaleti geliştirme" gibi. Profesyonel pratik ise, daha az doğrudan
ahlaki içeriklidir.
Bunlar, hatta meslek töresini (etiquette), profesyonel meslek
sahiplerinin uyması
geren kuralları ihtiva eder, örneğin nasıl giyileceği, nasıl reklâm
yapılacağı gibi.
Yazılma tarzı bakımından kodlar büyük ölçüde birbirinden farklı olsa
bile, genellikle
şu etik ilkeleri ihtiva eder: Kişilere saygı, hizmet kullananların
özerkliğine saygı,
insan refahını geliştirme, sosyal adalet ve profesyonel dürüstlük.
Pratisyenlerin
karakteri veya erdemine ilişkin ilkelerde erdem terimleri, çoğu zaman
davranış veya
eylemi tasvir eden bir sıfat biçiminde görünmektedir.
Etik Kodların Fonksiyonları
Etik veya davranış kodları aşağıdaki işlevleri yerine getirebilir.
Müşterileri korumak: Kodlar profesyonel pratisyenden ne
beklenebileceğini açıkça
ifade ederek müşterileri koruma işlevini yerine getirir. Çünkü kodlar
mesleğin ne
yaptığını söyler.
Profesyonellere yol göstermek: Kodlar, açık kurallar koyarak veya etik
bilinci artırarak
nasıl etik kararlar alınacağı veya hareket edileceği konusunda
pratisyenlere
yol gösterir. Kodların meslek mensuplarının farklı sorumlulukları
arasındaki gerilimleri
çözme niteliğine sahip olması beklenir (Howe, 1980: 183).
Profesyonel statüyü geliştirmek: Etik kodunun mesleğin kalitesini
gösteren en
önemli unsurlardan birisidir. En iyi durumda etik kodları bir mesleğin
ne olduğuna
ilişkin normatif bir anlayış kazandırır. En kötü durumda ise, kodlar
sadece göz boyamaya
yarayan bir vitrin malzemesidir. Bu bakımdan kodlar, mesleğin varlık
sebebi
ve gelişme derecesini anlamaya yardımcı olur (Hendler, 2005: 54).
Profesyonel kimlik yaratmak ve onu korumak: Kodlar, temel amaçları,
yol gösterici
etik ilkeleri, meslek erbabından beklenen ve onda olması gereken
nitelikleri
açıkça ifade etmek suretiyle profesyonel kimlik yaratmaya ve onu
korumaya yardımcı
olur.
Profesyonel tüzel düzenleme aracı olmak: Etik kodlarının başka bir
fonksiyonu,
bütün çalışanların uyması gereken profesyonel standartları sıralamak
yoluyla profesyonel
davranışı tanzim etmektir. Bazı etik kodları ilke, kural veya
standartların
ihlal edilmesini cezalandıracağını belirtmiştir. Ne var ki, ideal
olarak görülen ilkelerden
dolayı cezalandırmak mümkün değildir. Dolayısıyla, etik kodların bir
kısmı
icra edilebilir, bir kısmı ise, icra edilebilir değildir (Banks, 2003:
141).
Retorik oluşturmak: Bu açıdan kodların mesleğin özerkliğini ve
ayrıcalıklarını
meşrulaştırmaya hizmet ettiğini ileri sürülebilir. Kod oluşturmada iyi
niyetli profes-
yonel gruplar bile kodu pratisyenlere yol göstermek, hizmetten
faydalananları korumak
kadar profesyonel statü ve güvenilirlik kazanmak aracı olarak
değerlendirebilir.
Bu bakımdan kodlar halkın meslek hakkındaki görüşünü şekillendirmeye
yönelik
sembolik belgelerdir (Howe, 1980: 183).
İdeal sunmak: Birçok etik kodu iyi toplumun mahiyeti konusunda
evrensel ifadeler
ihtiva etmektedir. Fakat bunları tamamen uygulamak mümkün değildir.
Bunlar
ideal veya ülkü olarak kabul edilmelidir. Eğer bunlar pratikte
başarılamayacaksa,
kodlara almanın ne anlamı var diye sorulabilir. Ancak, aynı durum
İnsan Hakları
Evrensel Beyannamesi için de geçerlidir. Nitekim günümüzde bile
dünyanın birçok
yerinde bu beyannameyi tatbik etmek kabil değildir. Fakat bu belge
uğrunda mücadele
edilmesi gereken bir ideali göstermektedir (Banks, 2003: 140).
Eğitim aracı olmak: Kodun karşılaşılabilecek her muhtemel durum
hakkında ayrıntılı
kılavuzluk yapması beklenemez. Bir etik kodu, o toplulukta etik
düşünce standardı
ve ruhu yaratır ve potansiyel etik çatışma ve ikilem alanlarını
aydınlatır
(Banks, 2003: 140-141).
Etik Kodlara Yönelik Eleştiriler
Etik kodları gerek felsefi gerekse pratik açıdan birçok eleştiriye
maruz kalmıştır. Bu
eleştiriler aşağıdaki gibi sıralanabilir.
Etik kodu kavramı saçmadır: Ahlak felsefesi açısından etik kodu
kavramı saçmadır.
Çünkü etik temelde ucu açık, derin düşünmeye dayanan ve eleştirel
entelektüel
bir faaliyettir. Etik ilkeler ancak düşünme ve tartışma yoluyla
belirlenebilir. Bu
ilkelere anlaşma, otorite veya resmi emir yoluyla varılamaz. Böyle
olacağını düşünmek
etiği kanun yapma, kural koyma, politika belirleme gibi diğer karar
alma
türleri ile karıştırmaktır. Etik ilkeler cemiyetler, organizasyonlar
veya üyelerinin
konsensüsü ile belirlenemez (Banks, 2003: 137). Zaten kodların etkisiz
olmasının
en önemli nedenlerinden biri, onun meslek mensuplarınca
içselleştirilmemesidir
(Grundstein-Amado, 2001: 467).
Etik kodları Kant'ın etik ilkelerinin hatalı ifadeleridir: Etik
kodlarının birçok
örneğine bakıldığı zaman birçok cümlenin evrensel etik ilkesi,
koşulsuz buyruk
(categorical imperatives) formunda olduğu ve Kant'ın deontolojik ahlak
teorisine
uyduğu ileri sürülebilir. Kant'ın teorisine göre bir eylem sonucuna
bakmaksızın
doğru veya yanlıştır. Fakat kodlarda birçok cümleyi Kant'ın teorisiyle
uyuşturmak
zordur. Kant'a göre önemli olan bireyin kendi başına sorumluluğunun ne
olduğuna
karar vermesidir, dış bir organın (örneğin meslek örgütünün) değil.
Kant'ın evrensel
etik ilkeleri, münhasıran belli bir meslek grubu için değil, bütün
insanlar için uygulanmalıdır
(Banks: 2003: 138).
Etik kodları ahlaki duyarsızlığa yol açar: Profesyonellere kodlarının
profesyonel
organlar tarafından verilmesi, onları, ahlaki düşünme ve tartışmaya
yer vermeksizin
kuralları izlemeye sevk eder. Bu şekilde eylemlerinden dolayı
profesyonellerin
sorumluluğunu azalttığı için, etik kodları gayri ahlakidir. Kodların
ülkü sunma işlevi, birçok saygın meslek mensubunun kodları ciddiye
almamasına yol açabilir. Halkın
uzmanlara ve profesyonellere güveninin azaldığı dünyada, "Kutsal
görevimin
bütün insanlara hizmet etmek olduğuna inanıyorum" gibi ifadeler ne
kadar ciddidir?
(Banks, 2003: 140).
Kodlar profesyoneller için yeterli kılavuzluk sağlamaz: Kodlar çok
geniş ilkeleri
belli durumlarda yardımcı olmayacak biçimde bir araya getirir. Somut
kılavuzluğa
ihtiyaç duyulduğu zaman, en iyi durumda kodların ahlaki açıdan yol
göstericiliği
rekabet eden yorumlara bağlıdır, belirsizdir. (Grundstein-Amado, 2001:
464). Bu
bakımdan bazı pratisyenler ilkelerin çok soyut ve idealist olması
nedeniyle profesyonel
karar vermede kodların hiç faydası olmadığını belirtmektedir. (Banks,
2003:
142).
Kodların hazırlanma süreci katılımcı değildir: Etik kodları genellikle
seçilmiş bir
politika belirleyici grubu tarafından alt düzey çalışanlara
danışılmadan tasarlanır.
Bu kodlar, çalışanların deneyimlerinden daha çok politika
belirleyicilerin kendi
kişisel görüşlerini ve mevcut organizasyon kurallarını yansıtır.
Hâlbuki çalışanların
tecrübelerinin kodlara yansıtılması gerekir (Grundstein-Amado, 2001:
465).
Kodlar gayri ahlaki davranışı engellemez: Sistematik yolsuzluklar
konusunda
kodlar etkisizdir. Profesyonel etik kodları gayri ahlaki davranışı
engellemez
(Grundstein-Amado, 2001: 466). Bir kodun yazılı amaçları ile fiili
amaçları arasında
hiçbir ilişki yoktur. Genel olarak etik kodlarının somut etik
ilkelerle desteklendiğine,
etik koduna bağlı kalmanın ahlaki davranışı garanti ettiğine ve etik
standartlar
konusunda yaygın bir mutabakatın olduğuna dair kabullerin hepsi
yanlıştır
(Seedhouse, 2002: 249).
Kodlar halkı gayri ahlaki davranışa karşı korumaz: Kodlar halkı gayri
ahlaki
davranışa karşı korumaktan ziyade mesleğin ekonomik çıkarlarını
korumaya hizmet
etmektedir. İmaj, prestij, halk desteği ve meşruiyet sağlamak için
organizasyonlar
bir hizmet "miti" yaratmaktadır (Grundstein-Amado, 2001: 467).
KAYNAKÇA
AICP (AMERICAN INSTITUTE OF CERTIFIED PLANNERS) (2005), "AICP
Code of Ethics and Professional Conduct", http://www.planning.org/
ethics/conduct.html (25.04.2005).
BANKS, S. (2003), "From Oaths to Rulebooks: A Critical Examination of
Code of
Ethics for the Social Professions", European Journal of Social Work,
vol.6 no.2 ss. 133-144.
BARRETT, Carol D. (1997), "Is It Time to Polish up the AICP Code of
Ethics",
http://www.asu.edu/caed/proceedings97/barrett.html (25.04.2005).
BEATLEY, T. (1994), Ethical Land Use Principles of Policy and
Planning, Baltimore
and London: The Johns Hopkins University Pres.
BROWN, C., C. Cloydon, ve V. Nadin, (2002), "RTPI Education Commission
Background Paper 2 - Planning, Planners and Professionalism", Bristol,
University of the West of England, Centre for Environment and
Planning,
http://www.uwe.ac.uk/fbe/RTPI/ planners.pdf (22.03.2005).
CAMPBELL, H. (2002). "Planning: An Idea of Value", Town Planning
Review,
vol.73 no.3 ss. 271-288.
CAMPBELL, H. ve R. Marshall (1999), "Ethical Frameworks and Planning
Theory", International Journal of Urban and Regional Research, vol.23,
no.3, ss. 464-478.
CAMPBELL, H. ve R. Marshall (1998), "Acting on Principle: Dilemmas in
Planning Practice", Planning Practice and Research, vol.13, no.2, ss.
117-
128.
FLATMAN, A. (1997), "Ethical Issues for Planners in Practice",
Experts, Ethics
and Enabling in the Current Planning Context, (ed. Flatman, A., Ross,
A.
ve Summerfield, J.), Newcastle upon Tyne: Department of Town and
Country Planning, University of Newcastle Working Paper No.65, ss.15-
21, http://www.ncl.ac.uk/guru/Working%20Papers/EWP%2032.pdf
(28.04.2005).
FELD, M. M. (1995), "Education Planning: Ethical Dilemmas Arising in
Public
Policy Decision Making", Plannig Ethics: A Reader in Planning
Philosophy, Practice and Education, (ed. Hendler, S.), New Brunswick,
New Jersey: Center for Urban Policy, ss. 221-243 .
GRUNDSTEIN-AMADO, R. (2001), "A Strategy for Formulation and
Implementation of Codes of Ethics in Public Service Organizations",
International Journal of Public Administration, vol.24 no.5 ss.
461-478.
HENDLER, S. (2005), "Towards a Feminist Code of Planning Ethics",
Planning
Theory and Practice, vol.6 no.1 ss. 53-69.
HOWE, E. (1990), "Normative Ethics in Planning", Journal of Planning
Literature,
vol.5. no.2, ss. 123-150.
HOWE, E. (1980), "Public Professions and the Private Model of
Professionalism",
Social Work, vol.25, no.3, ss.179-186.
KAUFMAN, J. (1993), "Reflections on Teaching Three Versions of a
Planning
Ethics Course", Journal of Planning Education and Research vol. 12,
no.2, ss. 107-115.
RTPI (ROYAL TOWN PLANNING INSTITUTE) (2001), "Code of Professional
Conduct", http://www.rtpi.org.uk/about-the-rtpi/codecond.pdf
(22.03.2005).
SEEDHOUSE, D. (2002), "Commitment to Health: A Shared Ethical Bond
Between Professions", Journal of Interprofessional Care, vol.16, no.3,
ss.249-260.
UPTON, R. (2002), "Planning Praxis, Ethics, Values and Theory", Town
Planning
Review, vol.73 no.3 ss. 253-269.
TEKELİ, İ. (1998), "Planlamanın Meşruiyetini Oluşturmada Etik
Sorunlar", I.
Planlama Kongresi Planlamanın Meşruiyeti ve Plancıların Konumları,
haz. Serdar Karaduman ve Gülten Kubin, Ankara: TMMOB Şehir Plancıları
Odası, ss. 17-25.
Dr. Mustafa DEMİRCİ ' nin "Şehir planlamasında etik kodları bağlamında
etik davranış ilkeleri ve standartları " adlı yazısından alınmıştır
020415012 Çiğdem COŞAR
Jul 24, 2009, 9:17:00 AM7/24/09
to İstatistiksel Danışmanlık
Anahtar Kelimeler : etik, iletişim etiği, gazetecilik meslek
ilkeleri
İLETİŞİM ETİĞİ
" İletişim etiği, son derece geniş bir konu olarak
yüz yüze iletişimden kitle iletişimine,
tek yönlü iletişimden interaktif iletişime,
megafondan multimedya teknolojilerine kadar
akla gelen her tür iletişim biçimini ve aracını
kapsar.
Kitap, kayıt, film, bilgisayar, yazılım,televizyon,
halkla ilişkiler endüstrilerinin herbirinde etiksel sorunlardan
söz edilebileceği gibi, eğitimden siyasete, sanattan bilime
iletişim öğesinin yeraldığı her tür etkinlik de etik ilişkilere
konu olabilir." [1 : 5]
"İletişim alanındaki her sorunun etiğe indirgenmesi,
etiğin bir gözden saklama stratejisi olarak kullanılması
tehlikesini de beraberinde getirmektedir.
Bu noktada iletişim etiği konusundaki tartışmalara
bakıldığında, bir yanda iletişimciyi kararlarını vermede
son derece özgür bir birey gibi sunan görüşlere,
diğer yanda da büyük medya kuruluşlarının işleyiş çarkında
kendi eylemlerinin sorumluluğunu üstlenerek
hareket edemeyecek bir konumda sunan
görüşlere rastlanmaktadır.
İlk görüşte iletişimci bir meslek etiğinin öznesi durumundayken,
ikincisinde dev şirketlerin neredeyse insani eylem ve
kararlardan tamamen bağımsız işleyişinin
bir nesnesi durumundadır." [1 : 5]
"Her ne kadar etik bilişsel olduğu sürece nesnel
olabilse de bilimle arasında kökten bir fark vardır. Ancak,
bu fark etikle bilimleri karşı uçlara koymaz. Bilim ne kadar
ilerlerse ilerlesin, etiğe duyulan gereksinim ortadan
kalkmayacaktır. Çünkü Koslovski'nin (2000 : 40) de
belirttiği gibi bilim ve teknik, kendi bilgilerinin kullanımında
neyin iyi olduğunu, kendilerinden yola çıkarak veremezler.
"Bilim sorunları net bir şekilde ortaya koyabilir, çeşitli alternatif
eylem çizgilerinin göreceli bedellerini hesaplayabilir, uygulamanın
en iyi yolunu gösterebilir. Ama bilim bizi seçim yapma ve karar verme
gibi insani sorumluluklardan kurtaramaz.(Mayor ve Forti, 2004:65-66)"
[1 : 13]
GAZETECİLİK MESLEK İLKELERİ
"Gazetecilik etiğinden söz edilmesinin başlangıcı
19. yüzyıla kadar gider.Bir gazetecilik etiği koduna en eski
referans 1840'larda görülür. ( Iggers, 1998 : 58)
1896 yılında Galiçya' daki Polonyalı gazeteciler kendileri için
bir görevler listesi ve bir onur mahkemesi oluşturdular.
1910 yılında, Kansas'ta bir basın derneği yayıncılara ve editörlere
uygulanan bir dizi kuralı benimsedi.
1923'te Amerikan Gazete Editörleri Derneği gazeteciliğin
yürütülmesine ilişkin bir dizi ilke benimsedi ve izleyen yılda
Kansas Devlet Üniversitesi'nden Nelson Crawford, basının
kamusal sorumluluğun ve kamusal hizmetin bir aracı olduğunu
öne sürdüğü, gazetecilik etiği konusundaki ilk ders kitabını yazdı.
(Richards, 2005 : 7)" [1 : 38]
"Gazetecilik etik kodlarında yer alan gerçekleri aktarmak,
nesnellik,
tarafsızlık,
dengelilik,
doğruluk,
kesinlik,
tamlık
gibi ilkeleri kurgulayan hükümler, haberlerin hitap ettiği
okuyucu,
dinleyici,
izleyici
çıkarlarını korumaya yönelik olarak ortaya çıkmaktadır. Böylece
okuyucu, dinleyici, izleyicilerin yönlendirilmekten korunup
kendi günlük kararlarını verirken bu haberlerdeki bilgilerden
yararlanmalarının sağlanması amaçlanmaktadır." [1 : 40]
"Gazeteciliği kamusal bir görev olarak niteleyen ve
özel amaç ve çıkarlara alet edilemeyeceğini vurgulayan;
başka medya kuruluşlarından alınan haber ve görüntülerin
kaynak belirtilmeden yayınlanamayacağını belirten;
gazetecinin görevini, taşıdığı sıfatın saygınlığına gölge
düşürebilecek
yöntem ve tutumlarla yapmaktan sakınmasını öğütleyen
ilkeler, gazetecilik mesleğinin saygınlığını ve güvenilirliğini
korumaya yönelik olarak geliştirilmiştir." [1 : 41]
"Basın meslek ilkelerinde, sözü geçen ödev, yükümlülük,
hak gibi kavramlar hem etik hem de hukuk alanında yer almaktadır.
Ancak hukukla etik aynı şey değildir. Bugün bir yargı etiğinden
söz edilmesinin nedeni de budur. Medya yasaları çiğnemeden de
ciddi zararlara yol açabilir: Gazetecinin haber kaynaklarından
hediye alması gibi. Bazen de etik, yasal olmayan davranışlara
hoşgörüyle yaklaşabilir: Kamuoyunun genel çıkarlarına zarar veren
bir yolsuzluğu ortaya çıkartmak için gazetecinin bir belgeyi çalması
gibi." [1 : 42]
[1] Uzun, Ruhdan (2007). İletişim Etiği, Sorunlar ve Sorumluluklar,
Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Basımevi, Ankara
http://www.ilet.gazi.edu.tr/kitaplar/etik
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages