Haber Araştırma ve Uygulama / Sezin KIRDARLI

[papağan ve tüccar]

HABER ARAŞTIRMA VE UYGULAMA DERSİ
VİZE ÇALIŞMA NOTLARI

1-) Haberin Tanımı?

Haber; vaktinde verilen, toplumda çok sayıda kişiyi ilgilendiren ve
etkileyen, bu kişilerin anlayabileceği bir dilde yazılan olay, fikir
veya görüştür. Yani, ilgi çekici bir olay, düşünce, duyum veya
kanının; doğru, anlaşılır ve çabuk şekilde yayınlanır bir metin haline
getirilmesidir.

2-) Bir olay ne zaman haber niteliği kazanır?

Haber bir olay değildir, olayın bildirilişi haberdir. Yani olay
hakkında hazırlanmış olan bilgi (haber metni) yayınlanmadığı sürece, o
bilgi haber niteliği kazanamaz. Olay haber değil, haberin ham
maddesidir.

3-) Haberin üç temel özelliği nelerdir?

- Yenilik  Haber yeni olmalıdır, kolay iletilmelidir. Olayın gelişimi
ile iletimi arasındaki süre ne kadar kısa olursa, haberi haber yapan
ilgi de o derece büyük olur.

- İlginçlik  Haber konusu ilginç olmalıdır. Normal kabul edilenden
farklı olan her şey ilginçtir. Olumsuzluklar da insanlarda her zaman
daha fazla ilgi uyandırır. Bunun yanında, olumsuzluktan ziyade,
olağanüstü olan, normalin dışında seyreden olaylar tespit edilmelidir.

- Önemlilik  Bir haberin yayınlanmaya değer görülmesi için, olayın
etki alanı dışındaki yerlerde ve kişilerde de ilgi uyandıracak
nitelikte olması gerekir.

4-) Basın-yayın kuruluşları, iletişim araçları nelerdir?

Basın kuruluşları  Gazete, derdi, haber ajansları
(Yaygın süreli yayın, Bölgesel süreli yayın, Yerel süreli yayın)
Yayın kuruluşları  Radyo, TV
(Yerel yayın, Bölgesel yayın, Ulusal yayın)

5-) Haberleşmenin tanımı ve Haberleşme araçları nelerdir?

Haberleşme; bilgi, düşünce ve tutumların ortak semboller sistemi
aracılığıyla, kişiler arasında değiş tokuş edildiği bir süreçtir.

Haberleşme Araçları  Resim, Ses, Ateş, Yazı, Posta Arabaları,
Teleskop, Kamera, Telgraf, Telsiz, Radyo, TV, İnternet

6-) Haberi oluşturan temel etkenler nelerdir?

- Sezgi  Muhabirin, haberi yazanın olayları ve olası sonuçları
anlayabilme yeteneğidir. Bu özelliğe sahip olabilmek için; şüpheci,
kendi kendine soru sorup cevap arama ve acabaları çoğaltarak haber
konusuna ulaşma çabası olması gerekir.

- Birikim  Muhabirin genel kültür, tarih bilinci ve evrensel kimi
değerlere sahip olmasıdır. Bu özelliklere sahip olabilmek için; günlük
olayları takip etmek, konuları iyi değerlendirebilmek amacıyla tarih
bilincine sahip olmak gerekir.

- Takdir Hakkı  Muhabirin; olayın veya durumun önceliklerini
saptarken, ülkenin ve dünyanın güncel sorunlarına ilgili olması
halinde doğru kullanılabileceği bir belirleme hakkıdır.

7-) Bir haberin değeri nasıl anlaşılır, nasıl belirlenir? (Haber
değeri kavramı hakkında)

Habere konu olan olay ya da sorun, hedef kitle için nesnel anlamda bir
ilginin yanında, öznel ilgiyi de yaratabiliyorsa, o haberin değeri
yüksek demektir. Olayın nesnelliği ve anlamı, gerekli ilginçlikle bir
arada olmalıdır.

8-) Haberin kıstasları nelerdir?

- Aktarılan olayın; izleyicinin ve okuyucunun yaşamını doğrudan ya da
dolaylı olarak ne denli etkilediği önemlidir. Bu etki; izleyici ve
okuyucu farkında olmasa bile vardır.

- Habere konu olacak olayın içerdiği önemliliğin genelin ne kadarına
hitap ettiği de önemlidir. Habere konu olacak olayların etkilediği
kitle ne ölçüde büyükse, olayın haber değeri o denli artacaktır.
Etkilenen kitle ile haberin değeri doğru orantılıdır.

9-) Ham haber ve açıklayıcı haber nedir?

Ham haber; herhangi bir açıklama yapmaksızın ya da olayın geçmişine
ilişkin bilgi vermeksizin sunulan haberlerdir. Ham haber somut ve
soyut olarak ikiye ayrılır:
- Somut Haber  Ayrı bir açıklama gerektirmeyen türden haberlerdir.
(kaza, sel, yangın vb.)
- Soyut Haber  Açıklayıcı bilgi verilmeden, dinleyicinin ve
okuyucunun anlayamayacağı türden haberlerdir.

Açıklayıcı haber; bir mesajın yerine oturtulması, gerçek yaşamla
ilişkisinin kurulması için gerekli bilgilerdir. Bunlar ham haberi
anlaşılabilir, kavranabilir yapan açıklamalar içerir.

10-) Haberciliğin temel ilkeleri nelerdir?

- Zamanlılık  Haber çok kısa sürede tazeliğini ve önemini
yitirebilmektedir. Bir haber metnini hazırlamaya çalışırken, başka bir
olay onun önüne geçerse, o haber metni eskimiş değeri taşır.Bu nedenle
haber en kısa sürede hazırlanıp iletilebilmelidir.Zamanında verilmeyen
haber, hiçbir zaman haber değeri taşımaz.

- Yakınlık  Hedef kitle, yakınlarında olan olaylarla daha fazla
ilgilenir. Tanık oldukları, etkilendikleri konuları daha fazla merak
ederler.

- Önemlilik  Bir haberin önemli olmasını sağlayan, zaman ve
yakınlıktan ziyade sonuçtur. Haberin önemine karar verdiren sonuç
ilkesidir. Haberin önemli olması bir sonuçtan dolayıdır. Yani neden ve
nasıl sorularını yanıtlama, haberciliğin en önemli ilkelerinden biri
olmaktadır.

- Sonuç  Haberi haber yapan sonuç ilkesidir. Haberin sonucu, haberin
önemini de ortaya koyar. Bu nedenle sonuç ve önemlilik ilkeleri bir
bütündür. Tartışmalı sorunlar, olağanüstü durumlar, önemli kişiler
sonuç ilkesinin belirlenmesine yol açar.

- İnsanın ilgisini çekme  Haber iyi bir flaşa ve flaşı tamamlayan bir
gövdeye sahip olmalıdır. Haberi ilgi çekici hale getirmek muhabirin
işidir. Haber bir ürünse, üreten muhabir, tüketen de hedef kitledir
denilebilir. Muhabir, haberini ilgi çekici hale getirmek için bütün
gayretini göstermek zorundadır.

11-) Haberde bulunması gereken temel özellikler nelerdir? (Ya da
“Haber yazarken dikkat edilmesi gereken durumlar nelerdir?” diye de
sorulabilir.)

- Doğruluk  Doğruluk prensibinden yola çıkarak hazırlanmayan haberler
toplumu yanıltır, yanlış görüşlere saptırır. Bu haberi düzeltmek de
zordur. Çünkü TV ve radyolarda hedef kitle sürekli değişir. Mesajlar
her defasında aynı kitleye ulaşamayacağından, düzeltme amacına da
ulaşılabileceği söylenemez. Bu nedenle, muhabir bir haberi en az iki
kaynağa doğrulatmalıdır ve ancak ondan sonra haber metnini
hazırlamalıdır. Haberin doğru olduğuna kesin karar vermeden, yayına
geçirmek yanlış bir harekettir. Haberde şüpheye yer yoktur.

- Tarafsızlık  Haber, olayı olduğu gibi yansıtmalıdır. Dinleyici veya
izleyiciyi ilgilendiren muhabirin kişisel görüşü değil, olayların
kendisidir. Haberde açıklayıcı bilgiler bulunabilir ama yorum
yapılmasına izin verilemez. Yorumun, tahminin yeri haber metinleri
değildir. Haberin gerçeği yansıtabilmesi için muhabir, kaynaklardan
topladığı bilgilerden bile subjektif yargıları ayıklamaya
çalışmalıdır.

- Çabukluk  Medyada artık bir yarış söz konusudur. Bu yarış haberin
en kısa sürede en doğru biçimde yayınlanması yarışıdır. Çünkü haber
günlüktür, hatta saatliktir. Haberin öğrenildiği zamanın belirtilmesi
bir kuraldır. Çabukluk ilkesinde yenilik ilkesinin de yeri vardır.
Buradaki hedef, unutulan bilgiyi gün ışığına çıkararak, ona yenilik
kazandırabilmektir.

- İlgi çekicilik  Haberi oluşturan muhabir, haberi izletmek veya
dinletmek istiyorsa, harbi ilgi çekici hale getirmenin yollarını
aramalıdır. Haberin giriş cümlesi, dinleyici veya izleyiciyi
çarpmalıdır. Giriş cümlesi kurarken, “ben bu olayı arkadaşıma nasıl
anlatırdım” kaygısı taşınmalıdır. Mümkün olduğunca basit ve anlaşılır
olma amacı güdülmelidir.

- Anlaşılırlık  Radyo-TV haberciliğinde muhabir, haberini gelenek ve
kurallara göre yazarken, anlaşılır ve sade bir dil kullanmak
zorundadır. Dünyanın hiçbir yerinde, radyo televizyoncuların dilde
öncülük yaptığı görülmemiştir. Bu, onların işi değildir. Haber dili
nötrdür. Haber metni; yalın, bilinen, anlaşılır sözcükleri içeren,
girift olmayan tümcelerden oluşmalıdır. Gereksiz sözcüklerden
kaçınılmalıdır. Haber metninde olduğunca az satırla, olduğunca çok
bilgi iletmek gerekir. Haber dili kısa ve açıktır.

12-) Haber yazımında 5N1K kuralının önemi nedir?

Haberi oluşturabilmek için haberin unsurlarını ortaya çıkartabilmek
için uygulanan kurala 5N1K kuralı denir. Bu kural “ne, nerede, neden,
ne zaman, nasıl” ve “kim” kelimelerinin baş harflerinden oluşur.
Dünyada geçerli kural budur. Bütün bunlar yerli yerinde
kullanıldığında haberin girişi, haberin esasını verecek biçimde
düzenlenmiş olur. Muhabir, haberini oluşturmak için mutlaka bu
soruların karşılığını bulmak zorundadır. Bunların cevapları
verildiğinde dinleyici veya izleyicinin kafasında hiçbir soru işareti
kalmaz. Bu cevaplar mümkün olduğunca haberin girişinde yer almalıdır.
Özellikle “ne” sorusunun cevabı bulunmadan haberin konusunun ortaya
çıkması mümkün değildir. Buna göre haber şunlardan oluşur:

Haber  kim, ne, ne zaman
Olayı aktarma  neden, nerede
İçerdiği diğer unsurlar  nasıl, neden
Geçmişe dönük bilgi  neden

13-) “Nereden” sorusu hakkında?

Bazı iletişim bilimcilerinin ortaya attığı bir görüştür. 5N1K’nın
içine “nereden” sorusunu da ekleyerek 6N olması gerektiğini
savunurlar. Nereden sorusu bizim kaynağa ait bilginin cevabına
ulaşmamızı sağlar. Fakat “nereden” sorusu, haber sorumlusunun muhabire
sorması gereken bir soru olarak düşünülebilir. Muhabir zaten haber
kaynağını bilmektedir. Kaynağı haber metninde belirtip belirtmeme
kararı muhabire aittir. Bazen belirtilmemesi gerektiği durumlar ortaya
çıkabilir. Haberin gizliliği temel ilkesine göre; hiçbir gazeteci
kaynağını açıklamaklar yükümlü tutulamaz.

14-) Haberin yapısı nasıldır?

Haber; flaş, gövde ve sonuç bölümlerinden oluşur.

Haberin giriş bölümünde flaş bulunur. Haberi dinleyiciye veya
izleyiciye izleten haberin flaşıdır. Bu bölüm, haber içindeki en
önemli, ilginç, etkin öğeleri içermelidir. Okunduğunda haberin
içeriği hakkında bilgi sahibi olunabilmelidir. Kısa ve öz olması daha
iyidir ama bazen uzun olması da gerekebilir.Böyle flaşlara
habercilikte ikili flaş ya da çift flaş denir.

Haberin gövdesi, flaşı destekleyen bölümlerden oluşur. Habere konu
olan olayın önceliklerine uyarak oluşturulur. Olay, hikâye edilir.

Haberin sonuç bölümü ise, verilebilecek mesajların noktalandığı
bölümdür.

15-) Haberde flaş ya da gövde oluşturulurken dikkat edilecek
önceliklerin belirlenmesinde neler önemlidir?

Haberde flaş ve gövde oluşturulurken içerisinde neler yer alması
gerektiğini kararlaştıran muhabirin önceliklerinin belirlenmesinde;

- Olayın kendisi,
- Olayın yurttaki ve dünyadaki konumu,
- İnsanların o olaydan beklentileri ve olaya bakış açıkları

göz önüne alınır.

16-) Haberde istenilen etkinin elde edilebilmesi, mesajın etkili
olabilmesi için yapılması gerekenler nelerdir?

- Haber, hedef kitlenin dikkatini çekecek biçimde hazırlanmalıdır.
Doğru bir flaşa; flaşı destekleyen, açıklayan bir gövdeye sahip
olmalıdır. 5N1K kuralına göre soruların cevapları verilmelidir.
- Haber, hedef kitlenin deney ve birikimi göz önüne alınarak
yazılmalıdır. Genç kesime farklı, yetişkin kesime farklı dille hitap
etmek gibi…
- Haber, hedef kitlede kişilik ihtiyacı uyandırmalı ve bu ihtiyacın
giderilmesinde önerilerde bulunmalıdır. Şiddet olaylarının toplumsal
barışı tehdit etmesi gibi…
- Haber, hedef kitlenin eğilim ve inançlarına aykırı tutumlar
önermemelidir. Müslümanlardan oluşan bir ülkede domuz etinin
yenmesinin önerilmesi gibi…

17-) Haber yazımında uygulanan kurallar nelerdir?

- Ters piramit Kuralı  Bu kuralın temeli, 18. yy’da Amerika’da iç
savaş sırasında atılmıştır. Cepheye gönderilen muhabirler,
topladıkları bilgileri bir anda veremeyecekleri korkusuyla, haberlerin
girişine olabildiğince en önemli bilgileri yazarak haberlerini
geçmişlerdir. Yani bu kuralın temeli, haberin önemli bilgilerinin en
üste yazılmasıdır.

Yararları ve Tercih Sebepleri
o Okumayı kolaylaştırır, tekrarı önler
o Merakı giderir.
o Sayfa düzenini kolaylaştırır.
o Haber metnini kısaltma veya genişletme olanaklarını hazırlar.
o Haber metnini hızlı biçimde yeniden oluşturabilmeye olanak sağlar.

- Dörtgen Kuralı  Bazı haberlerde daha fazla yorumlayıcı olmak
gerekebilir. Ama böyle haber metinlerinde genellikle haberlerin tamamı
okunmadan anlaşılmaz. Bu nedenle bu kural pek tercih edilmemektedir.
Bu kurala göre; ilk karedeki paragrafların önemi okuyucu, seyirci,
dinleyici bakımından eşdeğerdir.

- Normal Piramit Kuralı  Genellikle magazin haberlerinin yazılışında
kullanılır. Ayrıntıdan başlayıp esasa ulaşmayı esas alır. Önemsiz
bilgilerden önemli bilgilere doğru yazılır ve bu kitleyi
meraklandırmayı sağlar.

- Konuşan Tarzda Haber Yazma  Özellikle radyo ve TV’lerde geçerlidir.
Anlatımda basit bir dille haberi anlatmayı prensip edinmiştir. Çünkü
cümleler kısa tutulmalı ve en basit biçimde haberin konusu kitlelere
aktarabilmektir.