|
Ve
heyet-i mecmuasındaki vahdet-i tedbir ve vahdet-i idare ve vahdet-i
nev’iye ve vahdet-i cinsiye ve umumun yüzlerinde göz, kulak, ağız gibi
noktalarda ittifak cihetinde müşahede edilen sikke-i fıtratta birlik ve
herbir nev’in efradı simalarında görülen sikke-i hikmette ittihad ve
iaşede ve icadda beraberlik ve birbirinin içinde bulunmak gibi
keyfiyetlerinden hiçbirisi yoktur ki, Senin vahdetine kat’î şehadette
bulunmasın ve herbir ferdinde kâinata bakan bütün isimlerin cilveleri
bulunmakla, vâhidiyet içinde, Senin ehadiyetine işareti
olmasın.
Hem nasıl ki insan ile beraber hayvanatın, zeminin bütün
yüzünde yayılan yüz bin envâı, muntazam bir ordu gibi teçhiz ve talimat ve
itaat ve musahhariyetle ve en küçükten tâ en büyüğe kadar, rububiyetin
emirleri intizamla cereyanlarıyla o rububiyetinin derece-i haşmetine ve
gayet çoklukla beraber gayet kıymetli ve gayet mükemmel olmakla beraber
gayet çabuk yapılmaları ve gayet san’atlı olmakla beraber gayet kolay
yapılışlarıyla, kudretinin derece-i azametine delâlet ettikleri gibi;
şarktan garba, şimalden cenuba kadar yayılan mikroptan tâ gergedana kadar,
en küçücük sinekten tâ en büyük kuşa kadar bütün onların rızıklarını
yetiştiren rahmetinin hadsiz vüs’atine ve herbiri emirber nefer gibi
vazife-i fıtriyesini yapmak ve zemin yüzü her baharda, güz mevsiminde
terhis edilenler yerinde yeniden taht-ı silâha alınmış bir orduya ordugâh
olmak cihetiyle, hâkimiyetinin nihayetsiz genişliğine kat’î delâlet
ederler.
Hem nasıl ki hayvanâttan herbirisi kâinatın bir küçük
nüshası ve bir misal-i musağğarı hükmünde gayet derin bir ilim ve gayet
dakik bir hikmetle, karışık eczaları karıştırmayarak ve bütün hayvanların
ayrı ayrı suretlerini şaşırmayarak hatasız, sehivsiz, noksansız
yapılmalarıyla, ilminin herşeye ihatasına ve hikmetinin herşeye şümulüne,
adetlerince işaretler ederler. Öyle de, herbiri birer mu’cize-i san’at ve
birer harika-i hikmet olacak kadar san’atlı ve güzel yapılmasıyla, çok
sevdiğin ve teşhirini istediğin san’at-ı Rabbâniyenin kemâl-i hüsnüne ve
gayet derecede güzelliğine işaret ve herbirisi, hususan yavrular, gayet
nazdar, nâzenin bir surette beslenmeleriyle ve heveslerinin ve arzularının
tatmini cihetiyle, Senin inayetinin gayet şirin cemâline hadsiz işaretler
ederler.
|
Lügatler :
cemâl : güzellik
cenub : güney
cereyan : akım,
hareket
cihet : yön, taraf
cilve : görüntü,
yansıma
dakik : ince, derin
delâlet etmek : delil
olmak, işaret etmek
derece-i azamet : büyüklük
derecesi
derece-i haşmet : heybet ve görkemin
derecesi
ecza : cüzler, parçalar
efrad : fertler,
bireyler
ehadiyet : Allah’ın her bir varlıkta görünen birlik
tecellisi
emirber : emre hazır
envâ : neviler,
türler
garb : batı
hadsiz :
sınırsız
hâkimiyet : egemenlik, hükümranlık
harika-i
hikmet : hikmet harikası
hayvanat : hayvanlar
heyet-i mecmua : hepsi birden, fertlerin
tamamı
hikmet : herşeyin belirli gayelere yönelik olarak mânâlı,
faydalı ve tam yerli yerinde olması
hususan : özellikle
iaşe :
besleme
icad : var etme, yaratma
ihata : içine alma,
kapsama
inayet : Allah’ın herşeyi düzen altına alıp huzur ve
saadet veren sıfatı
intizam : düzen, tertip
ittifak :
birleşme
ittihad : birlik
kâinat : evren, bütün
yaratılmışlar
kemâl-i hüsün : mükemmel
güzellik
keyfiyet : durum, asıl nitelik, asıl
özellik
kudret : güç, kuvvet ve iktidar
misal-i
musağğar : küçültülmüş örnek
mu’cize-i san’at : san’at
mu’cizesi
muntazam : düzenli, intizamlı
musahhariyet :
boyun eğmişlik
müşahede etmek : görmek, gözlemlemek
nazdar : nazlı
nâzenin : ince,
nâzik
nefer : asker, er
nev’i : tür,
cins
nihayetsiz : sınırsız, sonsuz
ordugâh : ordunun
barındığı yer
rahmet : şefkat, merhamet
rububiyet :
Allah’ın bütün varlık âlemini kuşatan egemenliği, yaratıcılığı, idaresi ve
terbiyesi
san’at-ı Rabbâniye : herşeyi terbiye edip idaresi
altında bulunduran Allah’ın san’atı
sehivsiz :
hatasız
sikke-i fıtrat : yaratılış mührü
sikke-i
hikmet : hikmet mührü
sima : yüz
suret :
şekil
şark : doğu
şehadet : şahitlik,
tanıklık
şimal : kuzey
şümûl : kapsamlılık,
kuşatıcılık
taht-ı silâh : silâh altı
talimat :
bildiriler, emirler
teçhiz : cihazlanma, donanım
terhis
etmek : vazifeye son vermek
teşhir : ilân etme,
duyurma
umum : bütün, genel
vahdet :
birlik
vahdet-i cinsiye : tür birliği
vahdet-i idare : idare birliği
vahdet-i
nev’iye : tür birliği
vahdet-i tedbir : tedbir, idare
birliği
vâhidiyet : birlik
vazife-i fıtriye :
yaratılıştan gelen görev
vüs’at : genişlik
zemin :
yer
|
