|
Ve umum
eşcârın ve nebatatın cezbedârâne hareket-i zikriyede bulunan
yapraklarından ve ziynetleriyle Sâniinin isimlerini tavsif ve tarif eden
çiçeklerinden ve letâfet ve cilve-i merhametinden tebessüm eden
meyvelerinden herbirisi, tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkânı olmayan
harika san’at içindeki nizam ve nizam içindeki mizan ve mizan içindeki
ziynet ve ziynet içindeki nakışlar ve nakışlar içindeki güzel ve ayrı ayrı
kokular ve kokular içindeki meyvelerin muhtelif tatlarıyla, nihayetsiz
Rahîm ve Kerîm bir Sâniin vücub-u vücuduna bedâhet derecesinde şehadet
ettikleri gibi; heyet-i mecmuasıyla, bütün zemin yüzünde birlik ve
beraberlik, birbirine benzemeklik ve sikke-i hilkatte müşabehet ve tedbir
ve idarede münasebet ve onlara taallûk eden icad fiilleri ve Rabbânî
isimlerde muvafakat ve o yüz bin envâın hadsiz efradlarını birbiri içinde
şaşırmayarak birden idareleri gibi noktalar, o Vâcibü’l-Vücud Sâniin
bilbedâhe vahdetine ve ehadiyetine dahi şehadet ederler.
Hem nasıl
ki, onlar Senin vücub-u vücuduna ve vahdetine şehadet ediyorlar. Öyle de,
rû-yi zeminde dört yüz bin milletlerden teşekkül eden zîhayat ordusundaki
hadsiz efradın yüz binler tarzda iaşe ve idareleri, şaşırmayarak
karıştırmayarak mükemmel yapılmasıyla, Senin rububiyetinin vahdâniyetteki
haşmetine ve bir baharı bir çiçek kadar kolay icad eden kudretinin
azametine ve herşeye taallukuna delâlet ettikleri gibi; koca zeminin her
tarafında, hadsiz hayvanatına ve insanlara, hadsiz taamların çeşit çeşit
aksamını ihzar eden rahmetinin hadsiz genişliğine ve o hadsiz işler ve
in’âmlar ve idareler ve iaşeler ve icraatlar kemâl-i intizamla cereyanları
ve herşey, hattâ zerreler o emirlere ve icraata itaat ve
musahhariyetleriyle hâkimiyetinin hadsiz vüs’atine kat’î delâlet etmekle
beraber; o ağaçların ve nebatların ve herbir yaprak ve çiçek ve meyve ve
kök ve dal ve budak gibi herbirisinin herbir şeyini, herbir işini bilerek,
görerek faidelere, maslahatlara, hikmetlere göre yapılmakla, Senin ilminin
herşeye ihatasına ve hikmetinin herşeye şümulune pek zâhir bir surette
delâlet ve hadsiz parmaklarıyla işaret ederler. Ve Senin gayet kemâldeki
cemâl-i san’atına ve nihayet cemâldeki kemâl-i nimetine hadsiz dilleriyle
senâ ve medhederler.
|
Lügatler :
aksam : kısımlar
azamet : büyüklük,
yücelik
bedâhet : açıklık, aşikâr olma
bilbedâhe :
açık bir şekilde
cemâl : güzellik
cemâl-i san’at : sanat
güzelliği
cereyan : akım, hareket
cezbedârâne : kendinden geçmiş bir
şekilde
cihet-i imkân : mümkün olma yönü
cilve-i
merhamet : merhamet cilvesi, görüntüsü
delâlet etmek : delil
olmak, işaret etmek
efrad : fertler, bireyler
ehadiyet
: Allah’ın birliğinin ve isimlerinin herbir varlıkta ayrı ayrı tecellî
etmesi
envâ : neviler, türler
eşcâr : ağaçlar
hadsiz : sayısız,
sınırsız
hâkimiyet : egemenlik, hükümranlık
hareket-i zikriye : zikir hareketi
haşmet :
görkem, büyüklük
hayvanat : hayvanlar
heyet-i mecmua :
fertlerin tamamı; hepsi birden
hikmet : fayda, gaye; herşeyin
belirli gayelere yönelik olarak, mânâlı, faydalı ve tam yerli yerinde
yaratılması
iaşe : besleme, yedirip içirme
icad etmek
: yoktan yaratmak, var etmek
ihata : içine alma,
kapsama
ihzar etmek : hazırlamak
in’âm :
nimetlendirme
kemâl : kusursuzluk, mükemmellik
kemâl-i
intizam : mükemmel bir düzenlilik
kemâl-i nimet : nimetin tam ve mükemmel
olması
Kerîm : cömert, ikram sahibi Allah
kudret :
güç, kuvvet ve iktidar
letâfet : hoşluk,
güzellik
maslahat : fayda, gaye
medhetmek : övmek
mizan : ölçü,
denge
muhtelif : çeşit çeşit
musahhariyet : boyun
eğmişlik
muvafakat : uygunluk
münasebet : bağlantı,
ilişki
müşabehet : benzeme
nebat :
bitki
nebatat : bitkiler
nihayet : son derece
nihayetsiz : sınırsız,
sonsuz
nizam : düzen
Rabbânî : bütün varlıkları
terbiye eden ve idaresi ve tasarrufu altında bulunduran Allah’a
ait
Rahîm : herbir varlıkta rahmet ve merhameti tecellî eden
Allah
rahmet : İlâhî şefkat, merhamet
rububiyet :
Allah’ın bütün varlık âlemini kuşatan egemenliği, yaratıcılığı, idaresi ve
terbiyesi
rû-yi zemin : yeryüzü
Sâni : herşeyi
san’atla yaratan Allah
senâ : övme ve yüceltme
sikke-i hilkat :
yaratılış mührü
suret : şekil, biçim
şehadet etmek :
şahitlik, tanıklık etmek
şümûl : kapsamlılık, kuşatıcılık
taallûk :
bağlantılı olmak, ait olmak
taam : yemek
tavsif : vasıflandırma
tedbir : idare etme,
çekip çevirme
teşekkül etmek : oluşturmak
umum : bütün
Vâcibü’l-Vücud : varlığı
zorunlu olan, var olmak için hiçbir sebebe ihtiyacı bulunmayan
Allah
vahdâniyet : Allah’ın bir ve benzersiz
oluşu
vahdet : birlik
vücub-u vücud : Allah’ın
varlığının zorunlu oluşu, var olmak için bir sebebe muhtaç
olmaması
vüs’at : genişlik
zâhir : açık, âşikar
zemin :
yer
zerre : atom, çok küçük parça
zîhayat : canlı,
hayat sahibi
ziynet : süs
|
