Илимден бир тамчы

[Ислам Дини]

Пайыз Суроо: Динибизде пайыздын өкүмү кандай ЖООП Азыркы күндө пайыздын, ичкиликтин, зинанын арам экендигин билбеген мусулман жок. Ара нерсе мезгилдин өтүүсү менен адал болбойт. Бир гана «Зарылдыктар арам болгон бир нерсени мубах кылат», бирок, зарыл абал бүткөндө ал нерсенин арамдыгы уланат. Мисалы, суусуздуктан өлө турчу адамдын шараптан башка иче турчу нерсе таба албаса өлбөй турганчалык шарап ичүүсү жаиз болот. Андан көп ичүүсү жаиз болбойт. Ачалыктан өлө турчу адамдын дагы тарпты жеши дагы мына ушундай. Ушул жана ушуга окшош абалдардан сырткары пайызды дагы адал дегенге болбойт. Пайыз тууралуу Таргибдеги хадиси шарифтерде мындай деп буюрулган: «Курута турчу жети нерседен бири – пайыз алуу.» [Бухари] «Жети чоң күнөөнүн бири – пайыз жеш.» [Беззар] «Пайыз алганга дагы, бергенге дагы лаанат болсун!» [Муслим] «Денесине жазуу жазганга (татуировка),жаздырганга, пайыз алып-бергенге лаанат болсун.» [Бухари] «Аллаху таала ушул төртөөнү Жаннатка киргизбейт, булар: дайым ичкилик ичкен, пайыз алган, жетимдин оокатын жеген жана эне-атасына каршы болгондор.» [Хаким] «Пайыз 73 бөлүк. Эң төмөнү адамдын энеси менен зина кылуусу сыяктуу.» [Хаким] «Бир дирхам пайыз алып-берүү отуз зинадан дагы күнөө.» [Таберани] «Дайым пайыз жеген акыры кедейликке түшөт.» [Ибни Маже] «Кыямат жакындаган сайын пайыз, зина жана ичкилик көбөйөт.»[Таберани] Мусулман эмес жерде Пайыз тууралуу көптөгөн хадиси шариф бар. Курани каримде Бакара сүрөсү 275-аяти каримасында «Сооданын адал, пайыздын арам»экендиги билдирилүүдө. Чоочун өлкөлөрдө мусулмандардын мусулман эместерге карызга акча берип, алардан пайыз алууларынын жаиз экендиги Мултека китебинде жазылуу. Мажмаул анхур жана Дурер китептериндеги хадиси шарифте мусулман эмес өлкөлөрдө мусулмандардын мусулман эместерден пайыз алууларынын жаиз экендиги билдирилген. Мындан башка зарылчылыктан сырткары пайыз ар жерде ар качан – арам. (Жавхара) Пайыз бир гана Ислам дининде эмес самави диндердин бардыгында арам болчу. Фатава-и Хайриййа китебинде мындай делген: «Зымми [гайри муслим] зыммиге элүү сом карыз берип, пайызы менен бирге элүү сом алса мунун беш сомун кайтарып берүүчү керек. Себеби, пайыз ар динде арам.» Пайыз карыз берүүдө, туткунда жана соода-сатыкта болот. Фыкх китептеринде пайыздын жетимиштен көп түрүнүн болгондугу билдирилген. Ошондуктан, соода-сатык жана башка келишим кылу турчу адамдардын кандай абалдарда пайыз боло тургандыгын жакшылап үйрөнүүлөрү керек. Бул маалыматтарды үйрөнүү – фарз-ы айн. (Б.а., ар кимге парз, башка бирөөнүн орундоосу менен ал дагы орундаган болбойт.) Билбеген адам байкабай пайыз алып-берип чоң күнөөгө кирген болот. Харам экендигин билбегендиги үчүн тообо да кылбайт. Имам Раббани хазреттери мындай деген: Артык кылып төлөп берүү шарты менен карыз берүү – пайыз. Арам келишим менен колго тийген мал-мүлктүн бардыгы арам болот. Мисалы, 12 кг төлөө шарты менен 10 кг буудай карызга берилсе 12 килограммдын баары тең арам болот. Артыкча алынган 2 килограммы кул акысы болгондуктан кайтарып берилүүсү керек. Он килограммы дагы арам болгондугу үчүн кедейлерге садага кылып берилет. Бир чака сүттүн ичине куюлган бир чыны заара сүттүн баарын тең булгайт. Пайыз менен карызга берилген акчанын пайызын негизги акчадан бөлүү мүмкүн болбойт. Сүттүн булганганы сыяктуу баары тең булганган болот. Пайыздуу соода –садык 1-5 гр 14 проба менен 5 гр 24 проба алтынды алмашуу жаиз. Бири ашыкча болсо же бөлүп төлөөгө болсо пайыз болот. Хадиси шарифте: «Алтын алтынга, күмүш күмүшкө, хурма хурмага, буудай буудайга, туз тузга, арпа арпага тең теңине сатылып жатканда бири ашыкча болсо пайыз болот. Экөө тең накталай болуу шарты менен алтынды күмүш менен[же башка нерсе менен] артык же кем баа менен алынып-сатылса болот.» (Тирмизи) 2-Алтын сыныгы өтө баалуу антикалык бир алтын менен болсо да алмаштырылып жатканда тең салмакта болуусу керек. Антикалык, баасы кымбат деп артыкча алтын алуу пайыз болот. Пайыз болбоосу үчүн антикалык алтындын жанына маселен бир калем кошулса, бул калем менен бирге антикалык алтынга өтө кымбат баа суралса болот. Мисалы, 7 гр антикалык алтын үчүн жанында башка буюм дагы болгондуктан улам 1 кг иштетилген алтын суроо жаиз болот. 3-Алтын сыныгынын ордуна иштетилген алтын алгысы келген алтын сыныктары менен иштетилген алтындардын баасы эсептелет. Мисалы, алтын сыныгы 800, иштетилген алтын 1000 сом болгон болсо 200 сом айырмасын сурайт. Же алтын сыныгы көп болуп 1000, иштетилген алтын 800 сом болгон болсо 200 сом айырмасы берилет. 4-Алтынды кагаз акча же башка мүлккө бөлүп төлөөгө өтө кымбат сатуу жаиз. 5-Бир чака сапаттуу буудайды бир чака сапатсыз буудайды алмашуу жаиз. Эгер бири артык болсо пайыз болот. 5 чака сапатсыз буудай берип 4 чака сапаттуу буудай алуу пайыз болот. 4 чака буудайдын жанына башка түр мүлк берип, мисалы, бир калем же бир китеп кошулуп муну менен бирге сатылса жаиз болот. 6-Бир нерсе өз түрү менен [мисалы, арпа арпага, алтын алтынга] бөлүп төлөөгө сатылса пайыз болот. 7-Орток бир мүлктү тартпастан же өлчөбөстөн бөлүшүү пайыз болот. [Мисалы, курмандык этин тартпастан бөлүшүү пайыз болот. 4 пайга бирден бут, бир пайга баш, башкасына тери кошулса пайыз болбойт.] 8-Бир мүлктү мисалы 2 айдан кийин тапшыруу үчүн саткандан кийин кемчиликтүү кылып мурда берүү пайыз болот. [Чек, төлөм тил катын арзан алуу дагы пайыз болот. Мөөнөтү келе элек карызды бир канча ай мурда төлөп жатканда кем төлөө пайыз болот. Пайыз болбоосу үчүн баары төлөнөт. Кийин алуучу ашыкчасын береселүүгө хадия кылат.] 9-Эки киши бир мүшөктөн буудайды тартпастан аралаштырып ун кылгандан кийин экиге бөлүшүп алышса пайыз болот. 10-Эки кишинин орток бир уюу болсо сүтүн бир күнү бири, дагы бир күнү экинчиси алса пайыз болот. Ар күнкү сүттү тең бөлүшүүлөрү керек. [Ушул сыяктуу эки кишинин арендада бир үйү болсо аренда акчасын бир ай биринчиси, бир ай экинчиси алса жаиз болбойт. Ар ай алынган акчаны экиге бөлүш керек. Алтын күнү, доллар күнү, сом күнү же башка бир мүлк күнү кылып, ар жолкусунда бирөөнө алтын, доллар, сом же башка мүлк берүү жаиз болбойт.] 11-Эки киши машинелерин экөө тең колдонуу үчүн белгилүү бир убак үчүн алмашышса пайыз болот. 12-Бир нерсени арзан сатып алуу же ага кымбат сатуу шарты менен карыз берүү пайыз болот. 13-Бир нерсени алдоо менен кымбат сатуу же арзан алуу дагы пайыз болот. Алдабастан кымбат сатуу же арзанга алуу жаиз. [Булар «Арбаин-и Салмани» китебинен алынган.]

Жазылуу учун  Mail группасынан чыгуу учун  Mail гуруппасынын баракчасы  www.islamdini.kg Эгер e-mail адресиңиз сиздин кабарыңыз болбой туруп бул сайтка катталган болсо же сайттан келип жаткан каттарды алууну токтоткуңуз келсе, анда ушул адреске бош кат жибериңиз: islamdini-kg...@googlegroups.com

[Ислам Дини]

Пайыз тууралуу кээ бир суроо-жооптор Пайыз чоң күнөө. Бирок, пайыз тууралуу сүйлөгөн көп адам пайыздын эмне экендигин билбейт. Болгону пайыздын бир-эки түрүн билет. Бирок, пайыз түрү көп. Хадиси шарифтерде буюрулду: «Пайыз жетимиш үч түрдө болот.» [Хаким] «Пайыз жалпысынан алганда бөлүп төлөөдө болот.» [Муслим] «Бир заман келет, адамдар арамды-адалды ойлонушпайт, бир гана акчанын келүүсүн ойлонушат.» [Р.Насыхин] Карызда дагы пайыз боло тургандыгын көп адам билбейт. Мисалы, эки айдан кийин берем деп бир сом алуу пайыз болот. Хамза Эфендинин Бей жана Шира рисаласынын шархында: «Карыз берип жатканда убакытты белгилөө пайыз болот», - деген. Пайыздан кутулуу үчүн алышуу-беришүү, соода-сатык маалыматтарын үйрөнүш керек. Суроо: Үйүмдү бир досума бердим. Мага карызга 5000 сом берди. Мен ага: «Үйүмөн ижара акча албайм, сен дагы акчаңан пайыз алба. Акчаң менде канча жыл турса ошончо жыл үйдө ижара акысыз жаша», - дедим. Б.а., акча пайызсыз, үй ижара акысыз болууда. Динибизде мунун зыяны барбы? ЖООП Ооба. Ачыктан ачык пайыз. Үйдө акчанын пайызына жараша турууда. Пайгамбарыбыз алейхиссалам: «Пайда алып келген карыз - пайыз», - деп айткан. Сизге берген карыз үчүн үйдө жашоодо. Досуңуз сизге карыз бербегенде ижара акысыз жаша деп айтмак белеңиз? Айтсаңыз деле бул формада келишим – пайыз. Пайыз болсо – чоң күнөө. Суроо: Пайыз адал, риба арам деп жатышат, туурасы кандай? ЖООП Пайыз менен риба экөө бир нерсе. Пайыз – жети чоң күнөөнүн бири.(Бухари) Курани каримде дагы пайыздын арам экендиги билдирилген. (Бакара 275-279) Пайыздын арам болгондугун билдирген бир канча хадиси шарифтерден бири мындай: «Мираж түнү курсактары үйдөй, ичтери жылан толгон адамдарды көрдүм. Булардын ким экендиктерин Жабраил алейхиссаламдан сурадым. Пайыз жегендер экендиктерин билдирди.» [Ибни Маже] Пайыздуу соода—сатыкта дыкат болуу Суроо: Пайыз боло турчу соода-сатыктарга бир несе мисал бере аласызбы? ЖООП Соода-сатыкта пайыз көбүнчө салмак жана көлөм менен өлчөнгөн бир түрдөн болгон малдын бири-бири менен алмаштырылуусунда болот. Пайыз болгон жана болбогон соода-сатыктан бир нече мисал берели: Пайыз болот: Бир чака буудайды бир чака буудайга бөлүп төлөөгө сатуу пайыз болот. Буудайлардан биринин сапаттуу, ал эми экинчисинин сапатсыз болуусу маанилүү эмес. Бири бир чакадан аз же көп болсо накталай сатуу дагы пайыз болот. Пайыз болбойт: Эки шарттан бири болуп, бири болбосо түрдүү өлчөмдө накталай сатуу жаиз болуп, тең өлчөмдө болсо дагы бөлүп төлөөгө сатуу дагы эле пайыз болот. Бир чака буудайды эки чака буудайга накталай сатуу жаиз болот. Беш жумуртканы алты жумурткага накталай сатуу жаиз болот. Акча майдалатуу, мисалы, 100 сом берип эки 50 сом алуу жаиз болот. Пайыз болот: Беш метр кездемени беш метр кездемеге бөлүп төлөөгө сатуу пайыз болот. Үч жумуртканы бөлүп төлөөгө үч жумурткага сатуу дагы пайыз болот. Майдалатуу үчүн 100 сом берилсе майдалаган киши 50 сомун азыр берсе, калган 50 лирасын бөлүп берсе пайыз болот. Пайыз болбойт: Жарым алтын берип, жарым алтын салмагында эки чейрек берилсе сатыш жаиз болот. Алтын жана күмүш салмак менен өлчөнөт. Басылган алтындын салмагы белгилүү болгондугу үчүн булардын сан менен колдонуу дагы жаиз болот. Бирок, колдонуп жатканда салмактарын ойлонуу керек. Пайыз болот: 5 грамм 18 пробалык алтынды 4 грамм 22 проба алтынга сатуу пайыз болот. Пайыз болбойт: Кагаз акча менен алтынды накталай да, бөлүп төлөөгө да сатып алуу пайыз болбойт. Пайыз болот: Алтын жана күмүштү айрылуудан мурда алуу жана берүү шарт. Б.а., бири-биринин колуна берүү керек. Айрылгандан кийин эки мүнөттөн кийин берсе сатыш сахих болбойт. Пайыз болбойт: «Бул бир чака буудайды бир чака үрөндүк буудайга саттым. Бул бир чака буудайды бир чака таза арпага саттым» деп келишүү жаиз болот. Бирок, келишим ордунан кете электе үрөндүк буудайды же таза арпаны өткөрүп алуу керек. Пайыз болот: Алтын жана күмүштөн башка металдарда кол өнөрчүлүк, ишчилик айырмасы болуусу мүмкүн. Бир жез самоорду андан да оор жез самоорго сатуу жаиз болот. Себеби, алтындан жана күмүштөн башка металдар үстүнө иштетилгендиктен кол өнөрчүлүк жагы менен оорлук өлчөмүнөн чыгып чекене жана дүң түрдө сатылса болот. Бирок, буларды салмагы менен сатуу адат болгон жерлерде салмак айырмасы пайыз болот. Пайыз болбойт: Эски жезди жаңы жез менен бир салмакта жана накталай алмашуу жаиз болот. Жаңы жез жеңил болсо мунун менен аз өлчөмдө башка товар же акча да накталай берилгенде жаиз болот, пайыз болбойт. Пайыз болот: Буудайды будайга накталай сатып жатканда биринин көлөмү көп болсо пайыз болот. Көлөмдөрү тең, бирок, бири бөлүп берүүгө берилсе анда дагы пайыз болот. Пайыз болбойт: Арпаны буудайга сатып жатканда көлөмдөрү тең болсо да бөлүп төлөөгө сатуу пайыз болуп, көлөмдөрү ар кандай болсо экөө тең накталай жаиз. Пайыз болот: Салмактары тең, бирок, бири бөлүп төлөөгө болсо пайыз болот. Салмак же көлөмдөрү тең болбогон накталай сатышта пайыздан кутулуу үчүн салмак же көлөмү аз болгон товардын жанына ошол эле түрдөн болбогон башка аз бир нерсени кошуп, экөө чоогу турганда соодалашып алынуусу керек. Ушундайча пайыз болбосо да кошулган нерсенин баасы аз болсо тахриман макрух болот. Пайыз болбойт: Бир нече адам арасына кошулган адам өлчөм же салмак менен өлчөнгөн бир товарды өлчөбөстөн бөлүшүү пайыз болот. Бирок, ар бири башкаларына бир дептер, экинчиси бир жүзаарчы, калем сыяктуу нерселерди дагы берип адалдаша турган болсо жаиз болот. Бербей туруп адалдашуу менен жаиз болбойт. Мисалы, үч кишинин он килодой орток буудайлары болсо болжол менен үчкө бөлүшсө пайыз болот. Көз божомолу менен бөлгөндөн кийин биринчи орток экинчи ортокко бир калем берсе, экинчи орток үчүнчүгө бир жүзаарчы берсе жаиз болот. Пайыз болот: Салмак менен жана киле менен өлчөнгөн жана өлчөнбөгөн ар нерсе өз түрүнө бөлүп төлөөгө сатылса өлчөмү бирдей болсо да пайыз болот. Пайыз болбойт: Материалы же колдонулуу жерлери окшош болбогон же адамдар тарабынан сыпаттары өзгөртүлгөн нерселер бир түрдөн эмес. Мисалы, алма сиркеси менен жүзүм сиркеси, кой эти менен уй эти, буудай менен нан бир түрдөн эмес. Пайыз болот: Өлчөмү бирдей болсо да көлөм менен же алмак менен өлчөнгөн бир нерсени өз түрүнө өлчөбөстөн дүң сатуу пайыз болот. Себеби, мындай нерселердин сатышында сөз кесилип жатканда өлчөө менен өлчөмдөрүнүн бирдей экендигин билүү соода-сатыктын сахих болуусу үчүн шарт. Пайыз болбойт: Имам Мухаммеддин өкүмү боюнча нанды чекене жана салмак менен карызга берүү пайыз болбойт. Пайыз болот: Буудайды буудай унуна бирдей көлөмдө дагы сатуу пайыз болот. Себеби, буудайдан бирдей көлөмдө ун чыкпайт. Пайыз болбойт: Унду жана буудайды нанга сатуу пайыз болбойт. Себеби, нан башка түрдөн болууда жана сан менен өлчөнөт. Пайыз болот: Көлөм менен же салмак менен өлчөнгөн бир товарды өлчөбөстөн карызга берүү же алуу пайыз болот. Карыз берилген нерсе белек катары берилсе мындай коркунуч болбойт. Пайыз болбойт: Сусам, зейтун сыяктуу май чыгарылган нерселер өз майларына сатылганда май ошол нерседеги майдын өлчөмүнөн көп болсо жаиз болот жана майдын бирдей өлчөмү май каршылыгында болуп, артыгы тунма каршылыгында болот. Көп эмес болсо, аз же тең болсо же белгисиз болсо пайыз болот. Пайыз болот: Бир товарды он сомго сатып кардарга тапшырып бергенден кийин акчаны өткөрүп албай туруп товарды кардардан тогуз сомго кайра сатып алуу пайыз болот. Акчаны толук алганда сатып алса болот. Бир товарды саткандан кийин акчасынын бардыгын толук албастан ал товар менен бирге башка бир нерсени ошол эле баада кайра сатып алуу пайыз болот. Пайыз болбойт: Эки кишинин ижарага берген орток бир үйү болсо ижара акчасын ар ай тең бөлүшүп алышса пайыз болбойт. Бирок, бир ай бири, экинчи ай бири алса пайыз болот. Пайыз болот: Эки кишинин орток бир уюу болсо сүтүн бир күнү бири, бир күнү экинчиси саап алса пайыз болот. Ар күнү саалган сүттү бөлүшүүлөрү керек. Эки киши, мисалы, бир машинаны ар күн айдоо үчүн белгилүү бир убакка алмашышса пайыз болот.