Zərdabi Yolu
Brie Hoffler
XIX əsrin ikinci yarısında dnyanın bir sıra lkələri n dvri mətbuat anlayışı oxdan mvcud idi. Azərbaycanda isə bu sahədə skut hkm srrd. Grnən mənzərə belə idi: XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan hələ də milli mətbuatını yarada bilməmişdi. Ancaq bu istiqamətdə fəaliyyət gstərənlər və ya bu arzuda olanlar var idi.
Sovet dvrnn tarix və ədəbiyyat kitablarında, adətən XIX əsrin btn msbət tərəfləri Azərbaycanın Rusiya tərkibinə daxil olması dvrndən sonraya aid edilir. Əslində, həmin əsrin birinci yarısında baş verən bir sıra tarixi hadisələr, xsusilə 1813-c ildə Glstan, 1828-ci ildə Trkmənay mqavilələrinin imzalanması Azərbaycan xalqının milli təfəkkrnn inkişafına təkan verdi. Azərbaycanın iki yerə blnməsi, hər hissəsinin bir dvlətin mstəmləkəsi altında yaşamağa məhkum edilməsi milli azadlıq duyğularını gcləndirməyə başladı. Digər tərəfdən, XIX əsrin xsusilə ikinci yarısında Rusiyanın ictimai-siyasi həyatında baş verən mhm hadisələr, 1861-ci ildə Rusiyada təhkimilik hququnun ləğvi onun təbəəliyində olan lkələrdən biri kimi Azərbaycana təsir gstərdi. İqtisadi və ictimai inkişaf milli mətbuatımızın yaranmasını zəruri etdi.
1864-c ildə Grcstanda təhkimilik hququnun ləğvindən sonra, daha dəqiq, 1870-ci ildə Azərbaycanda da kəndli islahatlarını həyata keirmək n əsasnamə imzalandı. Əslində bu əsasnamədə yeni bir şey yox idi və o, 1847-ci il əsasnaməsi ilə eyniyyət təşkil edirdi. Fərqlilik isə ondan ibarət idi ki, kəndlilərin asılılığı azaldılır, hər 15 yaşa atmış şəxsə 5 desyatin torpaq verilirdi. Əslində əsasanmənin icrası zamanı torpağı 5 desyatindən aşağı olanlara əlavə torpaq verilmədi, kəndlinin yaşayış binasının, təsərrfat tikililərinin sahəsi də pay torpaqlarına daxil edildi. Kəndlilərdən yığılacaq vergilər də əvvəlki əsasnamədə nəzərdə tutulduğu kimi qaldı. Torpaq islahatları ilə yanaşı, Azərbaycanın blgələrində məhkəmə, şəhər və inzibati idarə islahatları da həyata keirilmişdi. Formal şəkildə aparılan bu dəyişikliklər feodal istehsal mnasibətlərinin kapitalist mnasibətləri ilə əvəzlənməsindən doğurdu.
Qafqazdakı ali hakimiyyət burada ar canişinlərinin əlində cəmlənmişdi. Quberniyaları btn mlki və hərbi hakimiyyətə sahib olan qubernatorlar idarə edirdilər. Quberniyalar isə qəzalara blnrd. Keirilən bu islahatların əsas məqsədi arizmin Qafqazda həyata keirdiyi mstəmləkəiliyi mhkəmlətməkdən ibarət idi. İnzibati-ərazi blgləri yaradılarkən bu və ya digər daxil edilən əhalinin milli tərkibi, onun tarixi-dini ənənələri nəzərə alınmırdı. Bu islahatların yarımıq, formalizm xatirinə keməsinə baxmayaraq, məhSuldar qvvələrin və kapitalizmin nə ıxması, inkişafı n az da olsa imkanlar yarandı. İqtisadiyyatı, sənayesi Rusiya bazarları ilə formalaşan Azərbaycanda kənd təsərrfatının, sənayenin tərəqqisi ləng olsa da, inkişafa meyilləndi.
Azərbaycan milli mətbuatının əsasını təşkil edən bu mətbuat nəşrin adının "Əkini" olması, şbhəsiz ki, ar rejiminin fikrini qəzetin daşıyacağı əsas ideya istiqamətindən yayındırmaq məqsədi gdrd. Qəzetin nəşrinə 1875-ci ildə icazə verildi və iyul ayının 22-də "Əkini"nin ilk sayı işıq z grd. Bu tarixdən etibarən Azərbaycanda milli dvri mətbuatın əsası qoyuldu. Cəhalətə və mvhumata ağır zərbə vurmaq, xalqa maarifilik aşılamaq, ana dilində qəzet oxumaq missiyasını zərinə gtrən Zərdabinin məsləkdaşları qarşılarına olduqca məsuliyyətli vəzifə qoydular. Hansı məsələlərin qəzetdə əksini tapacağı sualına "Əkini"nin ilk nmrəsində Zərdabi dərc etdiyi məqalədə cavab verdi və bəlli oldu ki, qəzetin məramnaməsi belə olacaqdır:
"Əkini" dini ayinləri həyata keirərkən Quranda nəzərdə tutulan qaydalardan kənara ıxmaları zərərli hal hesab edirdi. Aşura gn baş yarmanın əleyhinə mzakirə aan "Əkini" bu halın islam qayda-qanunları ilə bir araya sığmadığını gstərirdi. Qəzetdə H.Zərdabinin, Əhsənl-Qəvaidin (Hacı Məmmədsadıq), Ə.Gorani, Heydəri və başqalarının bu mvzuda kəskin yazılarla ıxış etmələrini qəbul etməyənlər də etirazlarını, mvqelərini qəzetə nvanlayırdılar. Qarabağdan Hadiyul-Muzillin Həsən Qara Hadı, Qubadan Hadiml-Qəvaid, kapitan Sultanov, "Əkini"nin dini fanatizmin əleyhinə apardığı bu mzakirələri qəbul etmir, z mvqelərini kəskin şəkildə bildirir, hətta təhqir yolu tuturdular. H.Zərdabi H.Q.Hadinin həcvini qəzetdə dərc edərək redaksiya qeydində gstərmişdi:[3]
Qəzet əkiniliyin inkişafına kmək edən oxlu material dərc etmişdir. Demək olar ki, qəzetin btn nmrələrində əkinilik və maldarlıqla bağlı materiallar "Elm xəbərləri", "Əkin və ziraət xəbərləri" rubrikası altında işıq z grmşd. Bu materialların əksəriyyətini sadə, rəvan xalq dilində Zərdabinin z qələmə almışdı. Həsən bəy ilə yanaşı, Nəcəf bəy Vəzirov, Ə.Gorani kimi elmi, masir dvrn tələblərini bilən qələm əhli Rusiyanın, Avropanın kənd təsərrfatına aid yeniliklərini oxuculara atdırırdılar.
Torpağın məhsuldarlığının artırılması, kbrə nvləri, məhsuldarlığın təyini sulları, heyvan saxlanılması, yeni əkinilik alətləri əsas mvzular idi. Kənd təsərrfatına həsr etdiyi məqalələrinin birində Zərdabi Azərbaycanda kətan kimi məlum olan ənənəvi ağac kotanların oxlu işi qvvəsi tələb etməsi xsusiyyətlərini pisləyir, onun təkmilləşdirilmiş alətlərlə əvəz edilməsinin vacibliyini qeyd edirdi:
Zərdabi məqalələrinin birində gstərirdi ki, Qafqazda qaramal sayca oxdur, lakin bunlardan az məhsul gtrlr, ona grə də heyvanları tvlə şəraitində saxlayıb yemləmək lazımdır. Qəzetdə aqrotexniki və zootexniki məsləhət xarakteri daşıyan yazılar verilirdi. Torpağın keyfiyyətini, mnbitliyini məhsuldarlığını təyin etmək sulu xalqa ox sadə bir dil ilə atdırılırdı. Qəzet buğdanın nvlərini, onların əkilib becərilməsi sullarını izah etmişdir. Taxılılıq haqda qəzetdə belə maraqlı mlahizələrə rast gəlmək olur:[3]
"Əkini"də kənd təsərrfatı materiallarını H.Zərdabi, N.Vəzirov, Ə.Gorani kimi elmli, bilikli, mtəxəssis şəxslər yazırdılar. Onlar Rusiyanın, Avropanın kənd təsərrfatına dair yeniliklərin vaxtında oxuculara atdırırdılar.
Əkini realist sənətin beşiyi başında ox ayıqsayıq dayanmışdı. Qəzetin mhərrirləri ədəbiyyatın həyatla əlaqəsini, sənətdə məzmun və forma məsələlərini dzgn başa dşmşd. H.Zərdabi, N.Vəzirov, Əhsənl-Qəvaid və Heydəri z məqalə və məktublarında khnə sxolastik şeiri, ictimai məzmunu olmayan həcv ədəbiyyatını tənqid etmiş, şeirdə elmin, maarifin, həyat həqiqətlərinin tərənnmnn tərəfdarı mvqeyindən ıxış etmişlər. Qəzet həcvklar haqqında yazırdı:[3]
N.Vəzirov şeirin tərbiyəvi əhəmiyyətinə stnlk verir və nalayiq həcvlər yazanları kəskin ifşa edirdi. Əkini mhərrirləri xalq yaradıclığına byk əhəmiyyət verirdilər. Zərdabi xalq mahnılarının qarşısında ictimai həyatı əks etdimək vəzifəsini qoyurdu. O, məqalələrinin birində yazırdı:[3]
Zərdabi məqalənin sonunda gstərir ki, bizim şairlərimiz bir-birinə həcv etməkdənsə mənalı mahnılar yazsalar xalqın mənəvi inkişafına kmək edərlər. Əkini redaksiyasına oxlu hekayələr gəlirdi. Lakin Zərdabi bədii və məzmun cəhətdən zəif olanları buraxmırdı. Bir məktubunda Zərdabi boş və mənasız hekayələrin məlliflərinə işarə vuraraq yazırdı:[3]
Azərbaycanda milli dildə qəzet ıxarmaq n mətbəələrin olmaması nəticəsi idi ki, İranda, Trkiyədə ap olunan qəzet və kitablardan istifadə edilir və bunun nəticəsində dilimizdə xarici szlərin, ifadə və tərkiblərin işlədilməsinə şərait yaradılırdı:[3]
Zərdabi qəzet oxuyanların sayını artırmaq n ox vaxt nmrələrib pulsuz paylayırdı. Hələ qəzet ıxmamışdan əvvəl Zərdabinin M.F. Axundova gndərdiyi məktubda bunu aydın grmək olar:[3]
Hənifə xanımın xatirələrində qeyd edir ki, bir dəfə fransız qəzetinin baş mxbiri Bakıya gəlib ıxmışdı. O, Rusiyada, xsusilə Bakıda qəzet işinin qurulmasını yrənirdi. O, btn Rusiyada Azərbaycan dilində ıxan yeganə qəzetlə maraqlanıb Həsən bəyin yanına gəlmişdi. Qəzetin il mddətində ancaq 300 abunəisi olduğunu bilincə mxbir təəccblə Həsən bəyə baxıb səmimi surətdə dedi:[3]
O, həminin kəskin siyasi məsələlər də qoyurdu, zəmanənin eyiblərini aıb gstərirdi. O, bəzən ustalıqla adi bir məqalənin iində siyasi məsələlərdən bəhs edirdi. Məsələn, o, bir məqalədə oxucuya adi bir xəbər verir, gstərir ki, fransız alimi Paster barama qurdu bəsləməyin yeni qaydasını tapmışdır. Fransa sz işlədilən yerdə mtərizə aıb deyirdi ki, (indi Firəngistanda padşah yoxdur, dvlət işinə məhkəmə (yəni məclis) mlahizə edir ki, ol məhkəmənin calislərini camaat zbdə edir). Beləliklə, Zərdabi oxucuya başa salmaq istəyirdi ki, Fransada dvlət quruluşu bizimkindən yaxşıdır. Orada məclisi camaat seir, dvlət işlərini tək bir adam deyil, məclis idarə edir.
M.F.Axundov bu məktubda qəzetlə əlaqədar bir neə mhm vəzifə irəli srmşdr. Axundovun fikrincə, geniş oxucu ktləsi n buraxılan mətbuat orqanının şriftləri gzəl, dili, slubu, orfoqrafiyası tam dzgn olmalıdır. O, kiik bir elanda oxlu orfoqrafiya səhvi grb yazmışdı:[3]
Byk mtəfəkkir Tiflisdə z komediyalarını ap etdirərkən dilinin səlisliyinə, orfoqrafiyanın dzgnlynə xsusi fikir vermişdi. Onun Zərdabidən xahişi bu idi ki, həmin komediyaların orfoqrafiyasına riayət etsin. M.F.Axundov hətta, elanda olan btn səhvlərin altından qırmızı qələmlə cızıqlar əkib bir nsxəsini Həsən bəyə gndərmişdi.
d3342ee215