พุทธศาสนากับการศึกษา: กระบวนการจัดการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมตามแนวพุทธธรรมเพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กไทยในศตวรรษที่๒๑. (ปรับหัวข้อใหม่)

[thirata.kha]

นางธีรตา ขำนอง (ผู้นำเสนอ)
ชื่อเรื่อง
พุทธศาสนากับการศึกษา: กระบวนการจัดการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม
ตามแนวทางพุทธธรรมเพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กไทยในศตวรรษที่ ๒๑

ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา
ปัจจุบันความรู้ต่างๆ ในโลกขยายขอบเขตอย่างก้าวหน้า ประกอบกับประสิทธิภาพของเทคโนโลยีที่ทำให้ทุกคนสามารถเข้าถึงข้อมูลได้ภายในเวลาไม่กี่วินาที การศึกษาและเรียนรู้ที่ต้องอาศัย “ครู” เป็นผู้สอนความรู้อาจไม่จำเป็นสำหรับเด็กในยุคศตวรรษที่ ๒๑ แล้วก็ได้ ถ้าหากครูไม่รู้จักที่จะปรับเปลี่ยนบทบาทเป็น “ผู้ฝึก” หรือ “ผู้อำนวยการความสะดวกในการเรียนรู้” เพื่อจุดประกายให้เด็กได้ปฏิบัติตาม แล้ว อาจจะไม่ทันกับความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในโลกยุคปัจจุบัน และอาจทำให้เด็กเกิดความเบื่อหน่ายในกระบวนการเรียนรู้แบบเดิมๆ ซึ่งเด็กในยุคศตวรรษที่ ๒๑ เป็นเด็กที่มีอิสระที่จะเลือก แสดงความคิดเห็น เป็นตัวของตัวเอง มีความสนุกสนานและการเล่นเป็นส่วนหนึ่งของงาน มีความร่วมมือและเป็นส่วนหนึ่งของทุกกิจกรรม ต้องการความรวดเร็วในการสื่อสาร หาข้อมูลและตอบคำถาม และยังสร้างนวัตกรรมต่อทุกสิ่งทุกอย่างในชีวิต (วิจารณ์ พานิช, ๒๕๕๕) ดังนั้นทั้งครูและศิษย์ต่างต้องพัฒนาและปรับตัวเข้าหากันให้ทันกับการเปลี่ยนแปลงของโลกในยุคศตวรรษที่ ๒๑ อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
ยิ่งโลกพัฒนาไปมากเท่าไร ปัญหาสังคม และปัญหาศีลธรรมยิ่งมีมากและซับซ้อนมากยิ่งขึ้น และมักจะเกิดกับเด็กที่อายุน้อยลงขึ้นทุกที เช่น ปัญหายาเสพติด ปัญหาการล่วงละเมิดทางเพศ ปัญหาความรุนแรงในครอบครัว การส่งเสริมการเรียนรู้และฝึกให้เด็กมี “ทักษะชีวิต” จะสามารถช่วยป้องกันปัญหาได้ โดยให้เด็กรู้จักที่จะปฏิเสธ หรือ หลีกเลี่ยง รู้จักการยืดหยุ่น และปรับตัว เป็นต้น ดังนั้น “ทักษะชีวิต” จึงเป็นสิ่งที่ละเลยไม่ได้ในยุคศตวรรษที่ ๒๑ และปัญหาดังกล่าว รวมทั้งการจัดกิจกรรมส่งเสริมการเรียนรู้ทักษะชีวิต ไม่สามารถจัดดำเนินการได้ตามลำพังโดยผลักภาระให้กับครู หรือ โรงเรียนได้เพียงอย่างเดียว จำเป็นที่ครอบครัว และชุมชน ต้องมามีส่วนร่วมในการร่วมกันพัฒนาเด็กร่วมกัน
การที่จะจัดกระบวนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะชีวิต สามารถนำหลักไตรสิกขา อริยมรรคมีองค์แปด อริยสัจ ๔ ปฏิจจสมุปบาท รวมทั้งการฝึกปฏิบัติตามแนวสติปัฎฐานสี่ เพื่อจะได้รับรู้ปัญหาต่างๆ ทางการศึกษาถูกต้องตามความเป็น มาบูรณาการเป็นรูปแบบกระบวนการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กไทยได้ไม่มากก็น้อย
จากเหตุผลดังกล่าวจึงทำให้ผู้วิจัยสนใจศึกษาว่าหลักพุทธธรรมดังกล่าวจะมาช่วยเป็นส่วนหนึ่งของการจัดกระบวนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะชีวิตได้อย่างไร จะมีรูปแบบและวิธีการอย่างไรที่จะทำให้กระบวนการเรียนรู้ตามแนวทางพุทธธรรมขับเคลื่อน และเกิดทักษะชีวิตของเด็ก ให้เด็กสามารถอยู่ในศตวรรษที่ ๒๑ ได้อย่างเหมาะสม เข้มแข็งต่อไป

วัตถุประสงค์
๓.๑ เพื่อศึกษาแนวคิดการจัดกระบวนการเรียนรู้ตามหลักพุทธธรรมเพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กไทยในศตวรรษที่ ๒๑
๓.๒ เพื่อศึกษาแนวทางการจัดกระบวนการเรียนรู้ตามหลักพุทธธรรมเพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กในศตวรรษที่ ๒๑
๓.๓ เพื่อศึกษาผลการใช้กระบวนการเรียนรู้ตามหลักพุทธธรรมเพื่อพัฒนาทักษะชีวิตของเด็กในศตวรรษที่ ๒๑

มโนทัศน์ และกระบวนการศึกษา (Concept & Work Process)

ทบทวนวรรณกรรม (Review)
วิจารณ์ พานิช. วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ ๒๑. กรุงเทพ: มูลนิธิสดศรี-
สฤษดิ์วงศ์,๒๕๕๕.
วิธีสร้างการเรียนรู้ของครูเพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ ๒๑ คือ ต้องเปลี่ยนจากครูผู้สอน (teacher) เป็น ครูฝึก (coach) หรือ ผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้ (facilitator) และ เรียนรู้ทักษะการทำหน้าที่โดยเป็นกลุ่มการเรียนรู้ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง PLC (Professional Learning Community) ชุมชนเรียนรู้ครูเพื่อศิษย์ รวมทั้งจุดประกายการเรียนรู้ให้เด็กได้เรียนจากการลงมือปฏิบัติ (Learning by doing)

ภาษิต  สุขวรรณดี. จิตวิทยาการศึกษาตามแนวพุทธศาสตร์. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา : http://www.src.ac.th/web/index.php?option=content&task=view&id=401&Itemid=69 [๒๑ พ.ย. ๒๕๕๕ ].
จิตวิทยาการศึกษาตามแนวพุทธศาสตร์จึงกล่าวถึงเรื่องใหญ่ๆ เพียง ๒ เรื่องคือ
๑). ธรรมชาติของผู้เรียนตามหลักของพุทธศาสตร์ : ผู้เรียนหรือคนเรานั้นย่อมประกอบด้วยขันธ์ ปัญหาพื้นฐานของผู้เรียน คือ ผู้เรียนนั้นมีอกุศลมูลอยู่มาก ต้องรู้จักวิธีลดอกุศลมูล และพระองค์ทรงสอนคนตามจริต ๖
๒.) ธรรมชาติของการเรียนรู้ตามหลักพุทธศาสตร์: มีลักษณะการเรียนรู้ที่เกิดจากการคิด (จินตามยปัญญา) และการทำกรรมฐานหรือภาวนา เพื่อให้รู้จักไตรลักษณ์

จินดามาศ โกศลชื่นวิจิตร.การพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนการสอนโดย
บูรณาการหลักพุทธธรรมเพื่อปลูกฝังพฤติกรรมการดูแลอย่างเอื้ออาทรของ
นักศึกษาพยาบาล.วิทยานิพนธ์ศึกษาศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาการวิจัยและ
พัฒนาหลักสูตร. บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, ๒๕๕๑.
ผลการศึกษาวิจัยพบว่า พฤติกรรมการดูแลอย่างเอื้ออาทรในวิชาชีพพยาบาลมี องค์ประกอบ ๖ ด้าน คือ มีมนุษยสัมพันธ์ดี มีความเมตตากรุณา เคารพคุณค่าของความเป็นมนุษย์ มีกลยุทธและทักษะการบริการ ยึดมั่นผูกพันในภาระหน้าที่ และ ส่งเสริมให้มีสุขภาพดีแบบองค์รวม โดยมีรูปแบบการจัดการเรียนการสอนที่พัฒนาขึ้นด้วยการนำหลักไตรสิกขา และ พรหมวิหาร ๔ มาใช้ จากนั้นทดสอบประสิทธิผลของรูปแบบการจัดการเรียนการสอนที่พัฒนาขึ้น พบว่ารูปแบบการจัดการเรียนการสอนที่พัฒนาขึ้นสามารถปลูกฝังให้นักศึกษาพยาบาลมีพฤติกรรมการดูแลอย่างเอื้ออาทรต่อผู้รับบริการ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการผลิตบัณฑิตทางการพยาบาลให้มีคุณภาพตามความคาดหวังของสังคม

พระมหาสมศรี บุญทัน. บทบาทของพระสงฆ์ต่อการเป็นครูสอนวิชาพระพุทธศาสนาใน โรงเรียนนางรอง อำเภอนางรอง จังหวัดบุรีรัมย์. การประชุมวิชาการเสนอผลงานวิจัยระดับบัณฑิตศึกษาแห่งชาติครั้งที่ ๒๓ ณ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน ระหว่างวันที่ ๒๓-๒๔ ธันวาคม ๒๕๔๔ หน้า ๕๗๒-๕๗๖.
การศึกษาบทบาทพระสงฆ์ต่อการเป็นครูสอนวิชาพระพุทธศาสนา ใน ๔ ด้าน คือ ด้านการจัดกระบวนการเรียนการสอนวิชากพระพุทธศาสนา ด้านการจัดสื่อการเรียนการสอนวิชาพระพุทธศาสนา ด้านการจัดกิจกรรมเสริมหลักสูตร และด้านการวัดและการประเมินผลการเรียนการสอนวิชาพระพุทธศาสนา พบว่า นักเรียนมีความคิดเห็นโดยภาพรวมมาก และเมื่อพิจารณารายด้านก็อยู่ในระดับมาก โดยพบว่า ด้านการจัดกิจกรรมเสริมหลักสูตร มีคะแนนสูงสุด รองลงมาด้านการจัดสื่อการเรียนการสอน ด้านการจัดกระบวนการเรียนการสอน และด้านการวัดและประเมินผล ทั้งนี้เนื่องจากพระสงฆ์มีบุคลิกภาพน่าเลื่อมใส ศรัทธา รู้หลักคำสอนของพระพุทธเจ้าแท้จริง

พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช). บทบาทของสถาบันพระพุทธศาสนากับการจัดการศึกษา.สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ. กรุงเทพ: บริษัท พิมพ์ดี จำกัด, ๒๕๔๖.
วัดมีส่วนเกี่ยวข้องในการจัดการศึกษา แบ่งเป็น “การศาสนศึกษา” หมายถึง การจัดการเรียนการสอนให้ภิกษุสามเณร และ “การเผยแผ่ศาสนธรรม” หมายถึง การสอนกรรมฐาน การสอนจริยธรรมแก่เด็ก และชาวบ้านทั่วไป สำหรับการศาสนศึกษา มีเป้าหมาย ๓ ระดับ คือ ระดับที่ ๑ จัดเพื่อบุคคล (เรียนพระวินัย) ระดับที่ ๒ จัดเพื่อพระศาสนา (เรียนนักธรรม บาลี พระไตรปิฎก) และระดับที่ ๓ จัดเพื่อสังคม คือ สำหรับผู้ด้อยโอกาสทางการศึกษา มาอาศัยบวชเณร และได้เรียน “พระปริยัติธรรมแผนกสามัญ” รวมทั้งการเรียนในมหาวิทยาลัยสงฆ์ สำหรับการศึกษาสงเคราะห์ หมายถึงการให้การศึกษาแก่เด็กและเยาวชน ในรูปของโรงเรียนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ และศูนย์อบรมเด็กก่อนเกณฑ์ ในอนาคตพระสงฆ์ควรมีบทบาททางการศึกษาใน ๓ แนวทาง คือ การป้องกันรักษา การบริหารจัดการ และการพัฒนาสืบสาน

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ สำนักนายกรัฐมนตรี. รายงานการ
อภิปรายเรื่อง พุทธธรรมนำการศึกษาได้อย่างไร. กรุงเทพ: โรงพิมพ์แห่ง
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๔.
การนำพุทธธรรมมาปฏิรูปการศึกษาเพื่อพัฒนาทั้งกายและใจ ควรต้องใช้หลักไตรสิกขา และอริยมรรคมีองค์แปด รวมทั้งหลักอริยสัจ ๔ และ ปฏิจจสมุปบาท เพื่อจะได้รับรู้ปัญหาต่างๆ ทางการศึกษาถูกต้องตามความเป็นจริง และฝึกปฏิบัติตามแนวสติปัฏฐานสี่
กระบวนการเรียนรู้ตามแนวพุทธศาสน์ มีหลักการเรียนรู้ ๖ หลัก คือ ๑. พุทธศาสนามองมนุษย์ในฐานะเอกัตบุคคล ๒. มนุษย์เป็นเวไนยสัตว์ ๓. มนุษย์มีสติปัญญามาแต่กำเนิด ที่สามารถฝึกฝนพัฒนาได้ ๔. การเรียนรู้ของมนุษย์จะต้องพัฒนาทั้งกายและจิต ๕. การเรียนรู้ของมนุษย์มีหลักไตรสิกขา ๖. การพัฒนาปัญญาต้องเป็นทั้งสุตมยปัญญา จินตามยปัญญา และภาวนามยปัญญา

สุมน อมรวิวัฒน์. หลักบูรณาการทางการศึกษาตามแนวพุทธธรรม.โครงการกิตติเมธีสาขาวิชาศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. นนทบุรี: โรงพิมพ์
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, ๒๕๔๔.
สาระบูรณาการตามนัยแห่งพุทธรรม ประกอบด้วย อริยสัจ ๔ ปฏิจจสมุปบาท ไตรสิกขา โอวาทปาติโมกข์ โดยมองการศึกษาคือชีวิต ชีวิตคือการศึกษา การศึกษาเพื่อ ชีิวิตที่ดีงาม มีการบูรณาการหลักสูตรการศึกษา และบูรณาการกระบวนการเรียนรู้ที่เป็นทั้งกระบวนการไตรสิกขา กระบวนการซึมซับ กระบวนการกัลยาณมิตร กระบวนการธรรมสากัจฉา มีหลักและกระบวนการสร้างสังคมการเรียนรู้ และหลักบูรณาการสร้างทางเลือกแก่การศึกษา

พระราชวรมุนี (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). กระบวนการเรียนรู้ในพระพุทธศาสนา. เอกสารพัฒนากระบวนการเรียนรู้ อันดับที่ ๙ โครงการปฏิรูปกระบวนการเรียนการสอนเพื่อพัฒนาคุณภาพการศึกษา. กรุงเทพ: กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๔๓.
กระบวนการเรียนรู้ในโรงเรียนต้องสามารถช่วยให้ผู้เรียนเกิดปัญญา ๓ ประการ คือ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา และภาวนามยปัญญา ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงใช้กระบวนการเรียนการสอนที่เรียกว่า ปัญญาวุฑฒิ คือ วิธีพัฒนาปัญญา ๔ ขั้นตอน คือ ๑.สัปปุริสสังเสวะ ๒. สัทธัมมัสสวนะ โยนิโสมนสิการ และธัมมานุธัมมปฏิบัติ โดยจำแนกผู้ฟังเป็น ๔ ระดับ เหมือนดอกบัว ๔ เหล่า และจำแนกความแตกต่างระหว่างบุคคลตามจริตทั้ง ๖ ซึ่งพระพุทธองค์ทรงใช้หลักการสอนที่ดี ๔ ประการ ที่เรียกว่า ๔ ส. คือ สันทัสสนา (แจ่มแจ้ง) สมาทปนา (จูงใจ) สมุตเตชนา (แกล้วกล้า) สัมปหังสนา (ร่าเริง)

สุวิมล ว่องวาณิช และนงลักษณ์ วิรัชชัย. ปัจจัยและกระบวนการทื่เอื้อต่อการพัฒนาคุณธรรมระดับบุคคลเพื่อมุ่งความสำเร็จของส่วนรวมของนักศึกษามหาวิทยาลัย: การศึกษาเชิงปริมาณและคุณภาพ. ภาควิชาวิจัยการศึกษา คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๓.
การวิจัยครั้งนี้ใช้หลายวิธีการ (multi-methods) เก็บข้อมูลจากนักศึกษา อาจารย์ ผลการศึกษาพบว่า ระดับคุณธรรมของนิสิตนักศึกษาไม่ค่อยสอดคล้องกับความคิดเห็นของกลุ่มอาจารย์ คือนิสิตนักศึกษามองว่าตนเองมีคุณธรรมสูงกว่าที่อาจารย์และผู้ทรงคุณวุฒิเห็น โดยมีคุณธรรมที่ต้องพัฒนาเร่งด่วน คือ วินัย ความรับผิดชอบ การพึ่งตนเอง และสัจจะ สำหรับผล ๑. ด้านปัจจัยและกระบวนการที่เอื้อต่อการพัฒนาคุณธรรม มีทั้งกระบวนการพัฒนาจากบุคคลรอบข้าง ที่นิสิตเห็นว่าพ่อแม่มีส่วนในการปลูกฝังคุณธรรมมากกว่ากลุ่มครูหรือเพื่อนฝูง และครูมีส่วนในการปลูกฝังคุณธรรมมากว่าเพื่อนฝูง ๒. กระบวนการพัฒนาตนเอง ซึ่งนิสิตมองว่าตนเองมีน้อยกว่าคนรอบข้างในเรื่องไปโบสถ์ฟังเทศน์ ฟังธรรม แต่การอุทิศบำเพ็ญประโยชน์แก่สังคม นิสิตมองว่าตนเองมีมากกว่าคนรอบข้าง ๓. กระบวนการพัฒนาจากอาจารย์มหาวิทยาลัย อาจารย์กว่าร้อยละ๕๓ ไม่ได้สอนวิชาคุณธรรม แต่ร้อยละ ๙๐ มีการสอนสอดแทรกคุณธรรมแก่นิสิตนักศึกษา และยังพบว่าอีกว่า ตัวแปรที่มีอิทธิพลต่อคุณธรรมของนิสิต เป็นตัวแปรที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการ มากกว่าปัจจัย
กีรติ บุญเจือ. บทบาทของสถาบันศาสนาในการจัดการศึกษาแห่งชาติ.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ เพื่อประกอบโครงการร่าง.
กฎหมายเกี่ยวกับการศึกษาแห่งชาติ., ๒๕๔๑.
รัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ระบุไว้ชัดเจนเกี่ยวกับบทบาทการศึกษาของสถาบันศาสนา ทั้งในมาตรา ๗๓ ที่สนับสนุนการนำหลักธรรมมาเสริมคุณธรรมและพัฒนาคุณภาพชีวิต และมาตรา ๘๑ จัดการศึกษาให้มีความรู้คู่คุณธรรม ซึ่งสถาบันทางศาสนาสามารถช่วยรัฐได้ทั้งในเรื่องบุคลากร และศาสนสมบัติ และสามารถมาช่วยจัดการศึกษาได้ทั้งในระบบและนอกระบบ สำหรับรัฐก็สามารถช่วยสถาบันศาสนาทั้งทางด้านบุคลากร สนับสนุนด้านการเงิน และส่งเสริมให้ศาสนาต่างๆ ร่วมมือกัน โดยจัดกิจกรรมพิเศษระหว่างศาสนา และนิกาย

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). ธรรมกับการศึกษาของไทย. มูลนิธิพุทธ
ธรรม.กรุงเทพ: บริษัท สหธรรมิก จำกัด, ๒๕๓๘.
แนวคิดเบื้องต้นเกี่ยวกับการศึกษาแนวพุทธ คือ พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรม มัชฌิมาปฏิปทา อริยสัจ ๔ โดยใช้โยนิโสมนสิการ และพุทธศาสนาก็มองว่า ชีวิตคือการศึกษา การศึกษาคือชีวิต โดยใช้ไตรสิกขา

[พระมหาวัฒนา]