han

[erol quantum]

Karaköy Meydanı'nda Aksu Han. Bu binanın yerinde Bizans veya  bir Ceneviz Kilisesi vardı. Sonrasında  burada geç 16yy'ın ikinci yarısından itibaren Havyar Han'ın bulunduğu biliniyor. 1930'lardaki kazılar esnasında, eski kiliselerin bakiyesi olabilecek, tonozlu  duvarlardan oluşan bir zemin kata rastlanmıştır. Bugünkü hanın bodrum katında olmalıdır. Han, Karaköy Kapısı ve İç Kapının  birbirine bağlandığı noktaya çok yakın bir konumdaydı. P. Gilles(Gyllius), 1548' e kadar  kaldığı, Istanbul'a ilk gelişinde, burada altındaki sarnıcıyla birlikte var olan bir kiliseyi görmüş olduğunu söylüyor. Ancak 4-5 yıl sonraki ikinci gelişinde yerinde bir kervansaray bulunduğunu belirtiyor. Ancak Gilles sözünü ettiği kilisenin San Michele olduğunu ilave diyor. Burada bir karışıklık olmalı. Çünkü söz konusu bu kilisenin Galata'daki Rüstempaşa Hanı (diğer adı Kuşunlu Han) 'nın yerinde olduğu biliniyor. Hatta Kervansarayın avlusunda bugün bile o kilisenin bakiyesi olan sütun başları görülebiliyor.  Gilles'in ikinci ziyaretinin tarihiyle bu kervansarayın Sinan tarafından yapılmış tarih örtüşüyor.  Gilles' e referans veren Arseven merhum da aynı yanlışı yapıyor. Zaten onun Galata kitabında, bu hanın yeri net olarak belirtilmeyip, "Galata" da olduğu söyleniyor. Galata'nın neresinde olduğu net değil. Zaten merhum Arseven'in kitabındaki bilgiler karşısında da genel olarak ihtiyatlı olmak gerekiyor. Yanlış hatırlamıyorsam, 1914'de (en azından kısmen) ilk kez yayınlanmış bir kitaptır. Cumhuriyetten sonra yeni bir baskısı yapılmıştı. Arseven'in kitabını yazarken Galata'da saha çalışması yapmamış olduğu izlenimi edindim. Mesela, kitabını hazırladığı yıllarda sur kapılarının bir kısmı henüz ayaktaydı. Bunlarla ilgili somut bilgiler aktarabilirdi. Neyse. Bugün, Aksu hanın yerinde evvelce bir kervansarayın bulunduğu ve 19yy'ın ikinci yarısında yıkılmış olabileceği kuşkuya yer bırakmayacak kadar açık olarak biliniyor. Yine bu kervansarayın da, bir kilisenin (ya da kalıntılarının) yerine yapılmış olduğunu  arkeolojik bulgular doğruluyor. Gilles herhalde isimleri karıştırıyor. 19yy da halen burada bulunan han, kervansaray tarzı büyük bir hanmış. İçinde dükkanların yanı sıra bir tiyatro, gemicilerin toplantı yaptıkları salon ve bir de borsa varmış. Bu Karaköy gezisini yazarken bir kitapçı dükkanında (yeni yayınlanan kitapların tanıtımı yapılmadığı için) tesadüfen Galata Hanları başlıklı bir kitap gördüm. Yazarı Başak Ergüder. Kitabı ayaküstü karıştırırken, Galata Borsası'nın ilk olarak, İstanbul Tahvilat Borsası adı altında 1863 yılında "Bankalar Caddesi'ndeki Havyar Han'da " faaliyetine başlamış olduğunu, 1866 yılındaki resmi kuruluştan sonra Karaköy'deki Komisyon Han'a taşındığı şeklinde bir bilgi var. Üç beş sayfa sonra, bu kez,  "Havyar Hanı'nın Karaköy Caddesi'nde " olduğunu söylüyor. "Karaköy Caddesi" neresi? Bu bir doktora tezine benziyor. Tez hocaları olduğunu sandığım kişilerin önsözleri var. Sadece tez olarak iddia edilen şeyi değerlendirmek yetmez. Onun nasıl iddia edildiği de önemli. Tabii eğer bu kitap yayınlanmış bir tez çalışmasıysa. Vakit bulduğumda  alıp okuyacağım. Şimdi,  Bankalar Caddesi'nde bir Havyar Hanı yoktu. Karaköy'de, ama şimdiki  Meydan'da Aksu Han'ın olduğu yerde bir Havyar Hanı vardı..   Prof  Zafer Toprak  Havyar Hanı'nın  Konsolid Han olarak da anıldığını, Komisyon Han'ın hemen onun karşısında 1866'da faaliyete geçmiş olduğunu söylüyor. Ben Havyar Hanı'nın "Konsolid Han" olarak da anıldığına başka bir kaynakta rastlayamadım. Ama yine Karaköy'de bir zamanlar mevcut olan Komisyon Han'ın, Konsolid Han olarak çağrıldığına işaret eden bir çok kaynak var.  İki han da artık mevcut değiller. Böyle bir kitap ya da doktora tezi yazmadan önce civarda sık sık dolaşmakta fayda var. İnternetten bakıyorum. Son yıllarda (sevindirici bir gelişme olarak) eski Galata finans kapitaline artan akademik ilgi (burada Prof Haydar Kazgan'ın değerli çalışmalarına işaret etmek isterim), çoğu kez, fiilen yürütülen alan çalışmasıyla desteklenmediği için mekan ve işlevselliği arasındaki bağıntının kurulmasında yetersizlikler görülüyor. Hem ekonomi bahsinde hem de şehir sosyolojisi alanında teorik bilgilerden hareket etmek yeterli olmuyor. Mekanda bilfiil yürütülen çalışmayla yeni teorik katkı yapmak olanakları doğabilecektir. Bir akademisyen çıkıyor, "Galata Borsası, Galata'daki ya da Bankalar Caddesi'ndeki Havyar Hanı'nda kariyerine başladı" mealinde bir şey söylüyor. Ondan alıntı yapan öbürleri de onun aynısını sorgulamadan yineliyorlar. . Olmuyor. Bir kere neresi Karaköy neresi değil bunu bileceğiz.  Bir eleştiri de yayınevlerine. Kitapları basarken onlara hem konu hem yer ve kişi isimleri indeksleri koymak, okuyucuya saygının gereğidir. Kaldı ki şimdiki teknolojik olanaklarla bu eskisine göre, kıyaslanmayacak ölçüde kolay. Havyar Hanı'nın ne zaman yıkılmış olduğunu tespit edemedim.Öğrendiğim vakit sizi de bilgilendireceğim. Ancak bu binanın 1870'lere kadar burada olduğu biliniyor.

Karaköy meydanından sağa, Necatibey'e dönmeden sol altta Havyar Hanı İçi Sokağı. Bu sokağa girdiğimizde sağda eski Havyar Hanı'nın yerinde bulunan Aksu Han ve  solda Ömer Abed Han'ın batı kapısı var.

 http://kamilpark.blogspot.com/2012/02/istanbul-gezileri-11-karakoyden.html

Erol Ortabag