La filozofio e la subjuntivo en Ido.
Alexandre Xavier Casanova Domingo
Hola ad omni.
Recente, Partaka e Gonçalo Neves diskutis pri la yen oportuneso (segun Partaka) o yen desoportuneso (segun Gonçalo Neves) de la subjuntivo kom formo verbala en Ido.
Ica mesajo traktas plu la filozofio kam la linguistiko, ma me propozas solvuro linguala por la subjuntivo en Ido; do me agregas kopiuro de mea mesajo aden la listo Linguo.
En prozo filozofiala per Ido (qua esas mea uzo tipa de Ido) la problemo pri la yen realeso yen desrealeso de la mondo esas konstanta, do la uso verbala de la subjuntivo, la kondicionalo, la aoristo ed altra simila formi esas ofta filozofiante per la lingui qui ica formin verbala prizentas. La sistemo verbala di Ido esas tre komplexa, quankam reguloza; do me uzas tipe la formo verbala simpla, se me ne bezonas precizar plu.
Ka ni bezonas subjuntivo en Ido? Yes e ne. La kondicionalo e la imperativo suficas tipe, kun min o plu perifrazi, por indikar ica nuanco verbala. Do Gonçalo Neves justeskas... teorie. La problemo esas ke la lingui reala ne esas nur teorio. En poezio o, generale, literaturo, la uzo konstanta de perifrazi o sintagmi adicionala por indikar la funciono de la subjuntivo esas, esus, pezoza e poke apta. Kom maestro literaturala nuntempala di Ido, Partaka bezonas la subjuntivo... e, segun me, ico esas nula atako kontre la Kompleta Gramatiko Detaloza o la komprenado generala di Ido. La problemon ni povas solvar facile.
Unesme, existas la solvuro subjuntiva sinteza, qua esas la solvuro praktikata da Partaka. Ico esas aceptabla, ma ico longigas la ja longa formi verbala de Ido kun olua multa nuanci verbala per interfixi e sufixi. En Ido literaturala, la formi verbala kun du interfixi ed un sufixo ne esas rara; e ne nur formi simpla, sed anke formi verbala kompozata. Ico, ya, esas aceptebla... por uzanti tre habila de la linguo Ido. Sincere, me ne esas uzanto tre habila de la linguo da Beaufront e Couturat, do icon me evitus ed evitas. Kom filozofo, la justa konceptin me volas expresar, vice la maxim bela paroli o frazi.
Duesme, existas, existos, existus od existez la solvuro subjuntiva analisa. Ica solvuro uzus la formo verbala prezenta kun partikulo od adverbo fixa, specifa. La adverbo wirde, inspirata ek plura lingui Germanoida tre parolata, esas quik adoptebla vorto. Yen, do, ica formo per la exempli da Partaka.
Se me wirde esas richa, me esus jeneroza.
Me esus jeneroza, se me wirde esas richa.
Me opinionas ke la solvuro analiza esas plu facila. Ma me aceptus, me wirde aceptas, me acepterus, amba formi de kondicionalo: la formo analiza e la formo sinteza.
Filozofiante per Ido, la vera problemo esas tre diferanta. Yen exemplo ek ideo tre polemika filozofie o filozofiale, per plura formi verbala... e sempre konprenebla frazo.
(a) Se ni volas esar richa homi, ni omna e samatempe, ni devas esar poka homi en nia planeto.
(b) Se ni volus esar richa homi, ni omna e samatempe, ni esez poka homi en nia planeto.
(c) Se ni volerus esar richa homi, ni omna e samatempe, ni eserus poka homi en nia planeto.
(d) Se ni wirde esar richa homi, ni omna e samatempe, ni wirde esar poka homi en nia planeto.
Existas altra solvuri; exemple.
(e) ni eserus richa homi, ni omna e samatempe, do ni eserus poka homi en nia planeto.
La problemo, kande me filozofias per Ido, esas ke yen per ica formo verbala, yen per ita formo verbala, la koncepto di ica frazo ne diskutesas. Me ne trovas, kande mi asertas ke ica frazo esas frazo vera, nek aproburo nek rifuzuro... sed silenco.
E, reale, filozofiar ne esas monologar. Filozofiar esas dialogar.
Quale, reale (e ne nur teorie, hipoteze, subjuntive) filozofiar per Ido?
Amike, Aleshandre Shavier Kasanova Domingo, e-postobuxo raamonraa @ zohomail . eu (raamonraa arobo zohomail punto eu, sen spaci).
----- Mesaji originala -----
Estimata samlinguani:
Asertite: Ido ne havas subjuntivo, segun semblo, pro ke ol esas tre difikulta e tote ne bezonata. E tamen, ol existas en nia GAFHIR-linguaro.
Nu, kom Ido-skriptero, me komencis bezonar la subjuntivo, do me rezolvis, de pos nun, komencar uzar ol por probar ol. Me esperas, ke me sucesos komprenigar me da vi omna, malgre la supozata difikulteso dil subjuntivo.
Provizore, me montros a vi nur un duopla exemplo spontana:
"Se me eserus richa, me esus jeneroza."
"Me esus jeneroza, se me eserus richa."
Dum lektar mea Ido-texti, vi renkontros plusa formi verbal finanta ne nur per -erus, sed anke per -erez.
(Partaka)
----------
(Gonçalo Neves)
----------
Kara Gonçalo:
Quankam me publikigis mea mesajo ye l'unesma di aprilo, tu tre bone savas, ke me ne jokis pri mea intenco komencar probar la subjuntivo en Ido, ulo quon me bezonas kom Ido-skriptero.
Do, on rilektez e prenez serioze mea mesajo ed atencigo!
E me repetas, ke me esperas komprenigar me da vi omna.
Maxim kordial saluto!
----------
Nu, me tre regretas ke to ne esis aprilo-joko...
Ni ya koresopondis pri la temo, ma, segun semblo, me nur disipis mea tempo... itere.
Me kopiez adhike lo dicita da me en nia mesajo-kambio. Forsan to esos utila por altri...
Yen la tota kontenajo di mea tri mesaji (me kopias li tal quala, me ne revizis li por la nuna skopo, do me ne garantias ke li esas sen-erora):
(1)
Subjuntivo? Qua subjuntivo? En Ido existas nula subjuntivo. En Ido existas nur tri modi: indikativo (-as, -os), kondicionalo (-us) e volitivo (-ez). La volitivo, kande on uzas ol por exprezar imperi, nomesas anke imperativo, ma koncernesas la sama modo: plu rigoroze on nomus ol "volitivo uzata quale imperativo".
KGD asertas explicite, du-foye (paragrafi 131 e 133) ke existas nula subjuntivo en Ido. Maxim detaloze ol parolas pri la temo en ped-noto dil paragrafo 133:
«Ni dicas, ke en Ido la modi indikativa, volitiva o kondicionala remplasas logike la subjuntivo di altra lingui, pro la motivi sequanta:
Se la fakto o ideo prizentesas kom certa, l'indikativo devas uzesar, pro ke lu esas atribuita a la certeso; se la fakto, ideo prizentesas kom kondicionala, kom dependanta de eventualajo, de supozo ne prizentata kom certa (komparez : se il venus a se il venos), la kondicionalo devas uzesar, pro ke lu esas atribuita al eventualaji, al idei kondicionala.
Se la fakto o ideo prizentesas kom implikanta volo, deziro, skopo vizata, la volitivo esas uzenda, pro ke lu esas atribuita al indiko dil kozi vizata, imperata, irgamaniere volata.
Ma qua fakto o ideo ne apartenas (en la modi personala) al tri supera domeni? Pro quo do ni havus quaresma modo personala (subjuntivo), logike e bone expresata dal tri enuncita, quin Ido posedas? Quale ni povus logike e praktikale konstitucar lua propra domeno? Kande on vidas quante nia lingui intermixas sua indikativo e sua subjuntivo, quante li deskonkordas pri ta punto, quante la sama linguo posedas subtilaji, kontredici e mem stultaji, por distingar od intrikar la du domeni, on benedikas Ido ne mem probir havar subjuntivo apud la tri altra modi personala.»
(p. 108 dil imprimita versiono, 1925)
_____________________________________
(2)
Komplemente: anke en Esperanto, Uropi ed Interlingua (kun la sola ecepto di "sia") existas nula subjuntivo. La temo ja plur-foye diskutesis en la FB-grupo Interlingua IALA. Rud Harmsen facas bona rezumo hike:
https://rudhar.com/lingtics/intrlnga/conjdfcl.htm
