KẺ TRUYỀN MIỆNG THÊM THẮT HAY THẦY "BÀN RUỒI"
ĐỜI MỚI MEDIA
KẺ TRUYỀN MIỆNG THÊM THẮT HAY THẦY “BÀN RUỒI”
Trong sinh hoạt cộng đồng, không hiếm gặp một hạng người tự khoác cho mình chiếc áo “am hiểu mọi chuyện trên đời”. Họ không trực tiếp chứng kiến, không tham gia, không chịu trách nhiệm cho bất cứ sự việc nào, nhưng lại rất nhanh trong việc ghi nhớ những câu chuyện nghe lóm ở nơi này, rồi mang sang nơi khác như một thứ “tư liệu sống” để phô diễn hiểu biết.
Ban đầu, đó chỉ là lời kể. Nhưng qua mỗi lần truyền miệng, câu chuyện được thêm thắt bằng cảm xúc cá nhân, suy đoán chủ quan, và cả những động cơ không nói ra. Dần dần, điều họ kể không còn là sự việc nữa, mà trở thành “sự thật của riêng họ” – một thứ sự thật méo mó, được gắn mác “tôi biết rõ lắm”, “chính mắt tôi thấy”, trong khi gốc rễ chỉ là lời nghe lại từ người khác.
Hạng người này trong xã hội thường được gọi là kẻ thêu dệt tin đồn – hay nói thẳng hơn, là người truyền miệng thêm thắt. Họ không tạo ra câu chuyện từ hư không, nhưng họ biến đổi nó bằng cái tôi, bằng định kiến và bằng ham muốn thể hiện bản thân. Từ đó, họ vô tình – hoặc cố ý – trở thành chiếc cầu nối cho hiểu lầm, nghi kỵ và chia rẽ lan rộng trong cộng đồng.
Một cộng đồng lành mạnh không được xây dựng trên lời đồn, mà trên sự thật, đối thoại và trách nhiệm. Người biết nhiều không phải là người nói nhiều, mà là người biết khi nào nên kiểm chứng, khi nào nên im lặng, và khi nào nên lên tiếng vì lợi ích chung.
Bởi lẽ, sự thật không cần được thêu dệt để trở nên quan trọng. Chỉ có cái tôi của con người mới cần làm điều đó.
1. Người “truyền miệng thêm thắt” thường xuất hiện ở đâu?
Họ thường xuất hiện nhiều trong những môi trường có:
- Sinh hoạt đông người, giao tiếp không chính thức (quán xá, hành lang, buổi họp, tụ điểm cộng đồng).
- Thiếu kênh thông tin chính thống, minh bạch.
- Tâm lý tò mò, muốn “biết chuyện hậu trường”.
Việc “la cà” hay giao du rộng giúp họ thu thập mẩu chuyện, nhưng không đồng nghĩa ai giao tiếp nhiều cũng là người thêu dệt.
2. Họ kém hiểu biết hay có hiểu biết?
Thực tế có cả hai loại:
- Kém hiểu biết: nghe sao nói vậy, không kiểm chứng, dễ tin và dễ truyền.
- Có hiểu biết nhất định: hiểu bối cảnh, hiểu tâm lý người nghe, nên biết cách “nêm nếm” câu chuyện cho hấp dẫn, khiến người khác tin hơn.
Điểm chung không nằm ở trình độ, mà ở thái độ đối với sự thật: họ đặt cảm xúc, cái tôi, hoặc lợi ích cá nhân lên trên tính xác thực.
3. Có thể gọi là “thầy bàn ruồi”?
Dạng người này còn có thể gọi là “Thầy bàn ruồi” là cách gọi dân gian, mang tính mỉa mai để chỉ những người:
- Hay ngồi bàn chuyện người khác.
- Phán đoán, bình luận, thêm thắt.
- Tạo không khí xôn xao nhưng ít giá trị xây dựng.
Về mặt ngôn ngữ, bạn có thể dùng cụm từ này trong xã luận hay bài phản biện, nếu muốn tạo sắc thái châm biếm, phê phán. Tuy nhiên, để giữ giọng văn trang trọng và thuyết phục, bạn cũng có thể dùng những cách gọi trung tính hơn như:
- Người truyền tin đồn
- Kẻ thêu dệt câu chuyện
- Người bình luận thiếu kiểm chứng
4. Nhận định chung
Vấn đề không phải họ giao du nhiều hay ít, hiểu biết cao hay thấp, mà là:
Họ có tôn trọng sự thật và trách nhiệm lời nói hay không.
Một cộng đồng mạnh không sợ tranh luận, nhưng sẽ suy yếu nếu để tin đồn và “bàn ruồi” thay thế cho đối thoại và minh bạch.
Trong sinh hoạt cộng đồng,
không khó để bắt gặp một hạng người chuyên đi “bàn ruồi” – những người thu nhặt
mẩu chuyện ở nơi này, rồi mang sang nơi khác, thêm thắt bằng cảm xúc và cái tôi
cá nhân để biến lời nghe lại thành “sự thật của riêng mình”. Họ có thể
giao du rộng, có thể hiểu biết nhất định, nhưng điều đáng lo không nằm ở mức độ
hiểu biết, mà ở thái độ đối với sự thật.
Có người thiếu kiểm chứng nên tin sao nói vậy. Có người hiểu tâm lý đám đông nên “nêm nếm” câu chuyện cho hấp dẫn, khiến người nghe dễ bị cuốn theo. Dù thuộc loại nào, khi lời nói không còn gắn với trách nhiệm, nó sẽ trở thành mầm mống của hiểu lầm và chia rẽ.
Một cộng đồng mạnh không cần những “thầy bàn ruồi” để xôn xao bề mặt, mà cần những con người biết dừng lại trước khi nói, biết kiểm chứng trước khi lan truyền, và biết đặt lợi ích chung lên trên sự thỏa mãn của cái tôi. Bởi lẽ, sự thật không cần được thêu dệt để có giá trị.
Văn DuyTuấn
(California Magazine)