[hltdi-l3] push by onlysk...@gmail.com - Added monolingual Gn data on 2013-08-29 17:01 GMT

[hltd...@googlecode.com]

Revision: 7724f44e191e
Branch: default
Author: Michael Gasser <gas...@cs.indiana.edu>
Date: Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
Log: Added monolingual Gn data
http://code.google.com/p/hltdi-l3/source/detail?r=7724f44e191e

Added:
/l3xdg/variable.so
/mono/gn/dgo_gn1.txt
/mono/gn/dgo_gn_prose1.txt
/mono/gn/wiki1.txt
Modified:
/l3xdg/language.py
/l3xdg/languages/es/chunk.yaml
/l3xdg/languages/es/coverage.txt
/l3xdg/languages/es/v_chunk.inst
/l3xdg/languages/gn/chunk.cls
/l3xdg/languages/gn/chunk.gr
/l3xdg/languages/gn/chunk.yaml
/l3xdg/languages/gn/v_chunk.inst
/l3xdg/lexicon.py

=======================================
--- /dev/null
+++ /l3xdg/variable.so Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
File is too large to display a diff.
=======================================
--- /dev/null
+++ /mono/gn/dgo_gn1.txt Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -0,0 +1,986 @@
+ÑAKYRÃ
+I
+Ñakyrãporãite asy
+Ñande Ru rymba poravopyre
+Yvágagui rejúva
+resẽ reveve
+ha remyasãi tetia'e.
+Nde purahéi ayvuete
+Opavavénte oikuaa.
+Ndaipóringo ndehegui
+Herakuãporãvéva
+Ñakyrãporãite asy
+Ñande Ru rymba poravopyre
+II
+Kuarahy oñemívo ñande rekohágui
+Jasy ha mbyja chupe oñuãvo
+Péinama reperere, mbykymi reveve
+Reho reguejy yvyra rakãre
+Ha eñepyrũma nde ayvu roryete.
+Ndaipóriko ndéicha oñeha'ãrõva
+Ka'arupytũ oĝuahẽ jave
+Maymave apysápe
+Ne marandu oike
+Tupãra'y ára oĝuahẽmaha
+Kuarahy oñemívo ñande rekohágui
+Jasy ha mbyja chupe oñuãvo
+III
+Mitã, kakuaa ha itujapyréva
+Oikuaa porã remombe'uha
+Tupãra'y ára oĝuahẽmaha.
+Mbokaja poty ryakuã asyetéva,
+Sandia, merõ ha ka'avove'i
+Omyenyhẽmba ñande rekoha
+Ha ombopyahu jeikove tuja.
+Nde puraheimi opoko ore ánga
+Ha ojerure opa tekovépe
+Jaikopa haĝua peteĩ ñe'ẽme
+Mborayhu rapére jaguata haĝua
+Ha jaiko haĝua vy'a ha torýpe.
+Mitã, kakuaa ha itujapyréva
+Oikuaa porã remombe'uha
+Tupãra'y ára oĝuahẽmaha
+IV
+Resẽ
+Nderetia'e
+Revy'a
+Reperere
+Reveve
+Rejupi
+Reguejy
+Repurahéi
+Ndeayvu
+Rekirirĩ'imi
+Nekyre'ỹ
+Reho
+Rejere
+Reju ha
+Repuraheijey
+Tupãra'y jeikovejey
+V
+Ndaipóriko ndéicha ojecharamóva
+Tupãra'y ára oĝuahẽ jave.
+Mitãita oñani nderupytyse
+Ipy'aropúta ha opukajoa
+Oñani hatã, ojupi yvyráre,
+Ho'a, opu'ã ha ojeity nde ári
+Ha ipo mokõivépe nera'ã hikuái.
+Kane'õ, mbyry'ái ha vy'ápe
+Omombe'u hapichápe
+Mba'eguasuete ojapova'ekue
+Péichahágui ipopa'ã nderehe
+ha reiméma ipópe
+Nemosã ha ápe ha pépe ndereraha
+Itaju mimbícha ndegueroayvu.
+Upéinte sykuéra he'íne imembýpe
+“Pepoi chugui, Ñande Ru ipochýne
+Hese pejahéirõ”.
+Ndaipóriko ndéicha ojecharamóva
+Tupãra'y ára oĝuahẽ jave
+VI
+Pyhare marangatu vove
+Remoirũ nde purahéipe
+Tupãra'y arareñói.
+Ñaimo'ãku nderoryvéva
+Reikuaágui Tuvicha upe oúva
+Omopotĩ ha omyesakãjeývo
+Ko yvóra guasuete.
+Tupãra'y reñói rire
+Nde, Ñande Ru rymba poravopyre
+Mbeguekatumi reguejy ipaha
+Peteĩ yvyra rakãmíre ha pépe, puraheihápe,
+Resẽ, rejehekýi ha mandu'arãmi reheja oréve
+Nde pire,ñakyrapire
+Áĝa ambue arýpe, jepiveguáicha,
+Rejujeýne ha…
+Pyhare marangatu vove
+Remoirũ nde purahéipe
+Tupãra'y arareñói
+
+%%%
+
+MOMBE'UPY - LEYENDA: ÑANDEJÁRA GUASU
+Ymáje ojehepyme'ẽ haĝua yvyra ha ka'a Santani ha Ka'aguasugua, ojererúmi
kárreta há mburika ári Altos yvyty rupi, Paraguay peve.
+Peteĩ ára, oĝuahẽ mburika rysýi peteĩ oga'i peve. Upépe opytáta hikuái
kuimba'ekuéra opytu'u ha oke haĝua. Upémarõ mburika rysýi sãmbyhyhára
ohechakuaa okañyhague ichuguikuéra peteĩ mburika, upehaguére he'i peteĩme
ohomi haĝua oheka. Heta  oheka  rire, upe kuimba'e, ojuhúsapy'a mburika,
ho'uhina kapi'ipe; ha umi mba'e ogueruva'ekue hi'ári ndaje isarambipa
oparupirei. Oñepyrũtavo ombyaty umi mba'e, hesahósapy'a peteĩ mba'e rehe
vakapípe oñemboapéva ha ojejokuapáva; upéicharõjepe, ohejánte upépe.
Oĝuahẽvo oga'ípe, omombe'u sãmbyhyhára ha iñirũnguérape upe ohechava'ekue.
Sãmbyhyhára he'i chupe ojevyjey ha ogueru haĝua mba'e ohechava'ekue.
Upéicha ojapo ha vokóikema ogueru ondive upe mba'e.
+Ojora hikuéi ha ojuhu pype peteĩ kurusu yvyrágui ijapopyréva, oguerekóva
ijehe Hesukirito ra'ãnga,  ijyva  ñemomỹiva. Pya'e herakuã opa rupi upe
ojehuva'ekue, ha maymávante oñeporandu moõguipa oiméne osẽ térã mba'eicha
haĝuápa ou upepete peve upe ta'ãnga.
+Heta oĩ he'íva Hesuitakuéra rembiapoha. Maymávante oipota imba'erã upe
kurusu; umíva apytépe oĩva'ekue kuimba'e ojuhuva'ekue, avei mburika rysýi
sãmbyhyhára, ha oga'i jára. Upemarõ, sãmbyhyhára ojapyhy ta'ãnga ha omoĩ
mburika okañyva'ekue ári; he he'i oguerahataha Pirajúpe. Oñepyrũjeýje
oguata mburika rysýi, upéicharõjepe upe mburika ogueraháva kurusu
ndoguataséi. Upémarõ, oñembohasa ambue mburika ári kurusu, ha
upeichaiténte  oikojey, upépe katu upe mburikáháma ndoguataséi.
+Heta ohechakuaa upe jave Ñandejára oipotaha upépente opyta kurusu.
Upémarõ, sãmbyhyhára  oĝuahẽ peteĩ ñe'ẽme iñirũnguéra ndive opyta haĝua
hikuái ohasa pyhare upépe. Upe  ka'arúpe sãmbyhyhára hasykatúsapy'a, ha
ka'arupytũvo omanóma katu.  Maymáva he'ijoa ojehejahaĝuántema upépe kurusu,
oga'i jára oñangareko haĝua hese. Upépe ha upe guive oñepyrũ, aipoÑandejára
Guasu, herakuã oparupiete.
+Ohasáva guive upérupi ohejava'erã katuete pirapiremi, ha py'évoi
oñemopu'ãma peteĩ Tũpao'i, ijatyhápe kuimba'e ha kuña omomorã 
haĝuaÑandejára  Guasúpe, upe  tenda ojeheroraẽkuriCapilla Guasu, ha upe
rire heñói upéguiTáva Pirivevúijaheróva ko'áĝa.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+ÑANE REMBI'U TEETE
+Ko'ápe ambohysýita peẽme umi hi'upy ñane retãmegua, omombe'uhaguéicha
chéve Karai Herminio Paniagua, Aguaity, Eusebio Ayala-ygua. Ko karai
oumiva'erã  upe guive -amo 1988 rupi- ijatývo orendiveATENEO DE LENGUA Y
CULTURA GUARANIme ha upeichahápe omombe'umiva'erã heta mba'e ha'e
oikuaaporãva ñane retã ha Guarani reko rehegua.
+KA'I KU'A
+Kóva ojejapo haĝua oñemongu'iva'erã avatiky angu'ápe ha oñemohe'ẽva'erã,
oñembyao avatipirépe, upéi oñeñapytĩ ha péicha ojepoi ytakúpe. Oñembopupu
oñembojy haĝua ha osẽ iku'a po'i ha upeichakue héra ka'i ku'a
+MBAIPY AVATIKY
+Kóvape ĝuarã ojejosova'erã avatiky ha ñande pópente jaipe'a upe irorakuete
ha upéva oñemohe'ẽ ha oñembokesu ha oikóma ichugui upe mbaipy avatiky.
+TUJA RENDYVA
+Kóva ojejapo haĝua ojejosova'erã mbokaja ku'i mandi'o mimóire ha oñemohe'ẽ
jukýpe. Opyta ha'ete ku tuja rendyva, morotĩ ha hũmimíva. Ikatu avei
oñembichy. Tuja rendyva are ñanemohyĝuatã.
+CHAHÃ RAGUE
+Kóvape ĝuarã ojejoso so'o ku'i mimói ha oñembohavijuviju ha ojepoi ñandy
akúpe ha oñemboryguasu rupi'a. Opyta, añetehápe, chahã raguéicha.
+ARARY
+Kóvape katu oñembochyryry kure ro'o ha oñemoĩ pype aramirõ ha ojepyvu ha
oiko ichugui peteĩ tembi'u ndehéva.
+KAVURE SILIU
+Typyratýgui ojejapo másaicha ha oñemoĩ pype chicharõ sévo. Oñemohe'ẽ
jukyrýpe ha oñemboapu'amimi ha oñembojy ñaipyũme.
+RORÃ TAĜE TÉRÃ RORA ATE'Ỹ
+Oñemaimbe vai vai pe avati páilape ha ojejoso, ha oiko chugui upe rora
taĝe.
+KIVEVE
+Avati ku'i. Oñemoĩ pype andai. Oñembokesu ha oñemohe'ẽ jukyrýpe ha ikatu
avei asukápe térã mokõivévape.
+TYKUETĨ
+So'o oñemomimoiva'erã ha áĝa ndaipóriramo mba'eve ipype ĝuarã, ojejoso
avati ha péicha oñembogua porã rire ojepoi pype ha oiko ichugui peteĩ
tykuetĩ. Hykue morotĩ. Avati rykue.
+MANDI'O PARA
+Kóva ha'e pe mandi'o ko'ẽngue oñembichýva tatapỹi ári.
+PIREKÁI
+Mandi'o pýra oñekarãiva'erã, ojepe'apava'erã ichugui pe iky'akue. Ojejohéi
ha oñemoĩ tanimbu guýpe ku imimoirõguáichante avei. Ojy, hu'ũ porã, hykupa.
+LOKRO AVATI RAGUE
+Pe lókro-pe oñemoĩ so'o. Oñemomimói ha upéi oñenohẽjey, ojejoso ha
ojepoijey upe lókro-pe. Opyta avati raguéicha, hague, haguemimi. Hajupa,
hajupa.
+CHATÁKA
+So'o piru oñembojapajereijeréi upe tata ári, upéi oñenohẽ'arã ha ojejoso.
Oñemoĩ chupe ñandy. Oñembochyryry. Oñembosevói ha oñembohykuemi.
Peichaiténte. Ikatu avei oñemboryguasu rupi'a.
+KYRYPE
+Aramirõ pyahu oñemokã mboyve pe vatéape, ojekytyhaguégui, oñenohẽ'arã
peteĩ apu'a guasu porã, ha upéi, upéa oñemoĩva'erã tatapỹi porã ári.
Ojýmarõ pe iguýpe, oñembojere'arã, ojepiropaite, upéi oñemboguapyjey
tatapỹi ári. Upéva ha'ehína pe kyrype.
+ARAPAHO
+Ojejapo typyratýgui. Oñemoĩ chupe sevói, ñandy ha péicha oñemoĩ ñaipyũme
térã oimeraẽ mba'yrumíme; ha oñemoinge tatakuápe. Upépe ojy. Péva héra
upéicharõ arapaho.
+REVÍRO
+Árina ha ñandy tuichaporãnte oñemoĩ ipype ha ojepyvu, ojepyvu mba'yrúpe ha
ojekutukutu patulápe are porã, péichape oiko ichugui peteĩ chicharõ
joguaha. Ndaha'éi imbaipýva. Ndaijajýi ave. Péicha ojy ha osẽ peteĩ tembi'u
hetepasáva.
+Maitei horyvéva opavavépe
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: CHÁKE PÓRA
+Mandyjuty héra peteĩ tava'i opytáva Ñe'ẽmbukúpe. Upépe oikoku­ri peteĩ
kuñakarai hérava ña María. Ha'eñomínteva'ekue. Iména omanókuri Cháko
ñorairõme, ha ímembykuéra katu omenda rehe ohopa hikuái ha ohejareíkuri
ichupe.
+Péicha oikohápejeko, peteĩ pyhareve omba'apo'ajáhina, ohendu ojepopetéva.
Osẽ ha ojuhu peteĩ kuña oñembo'ývahina ikorapýpe.
+“Mba'éichapa”, he'íjekorakae ichupe.
+“Iporãmínte, ha nde? Mba'épa reikotevẽmireína?”, oporandu ña Maria.
+“Añemongetasemíniko nendive ikatúrõ”, ombohavái upe kuña.
+“Nei. Ehasána kotýpe upéicharõ”, he'ívo, ña Maria oipe'a hóga rokẽ ha oike
hikuái rnokõive, oguapy ha oñepyrũkuri oñomongeta. Upe kuña he'íjekoraka'e
ña Mariápe oguerekoha hóga y Paraguái rembe'ýpe; ha upérõ ndaje pe y
Paraguái ojaho'ipa chupekuéra. Mba'asy ha ñembyahýi mante ogueru ondive.
Ohendúvo umi mba'e, ña Maria oporandujeýikuri: “Ha mba'éichapiko ikatu
roipytyvõmi?”.
+Ha jeko ombohováikuri chupe: “Ndererekóipa sapy'arei mitã aomi
ndereipuruvéiva,ỹramo eme'ẽkuaa chéve tembi'urã térã yvamimi hembýva ndéve”
-ha upéi ombojoapy- “Irundýko roime ógape.Oime che sy ha mokõi che membymi".
+“Hi'ã chéve aguereko gueterei che remiarirõ aokuemi. Chera'ãrõmína aháta
ajeporeka sapy'aite”, he'íjeko upémarõ ña Maria; ha opu'ã jave oho haĝua
ogueru,ojokojeýkuri chupe upe kuña: “Ndaikatuichénepiko ndetevoi regueraha,
péicha rehechakuaáta ndachejapuiha”, ha ombojoapy: “Che amombe'uporãta
ndéve mba'éichapa reĝuahẽkuaa ore rogamíme. Chéko ajeruresemive ko'ã nde
rogaykereguápe, upévare cheka'aruvéta ko'árupi”.
+Ña María omoneíkuri chupe.
+Upe ka'aru oñembosako'i oho haĝua, ha upevarã omohendákuri peteĩ vosápe,
yvamimi hembýva chupe ha hemiarirõ aokuemi. Ka'aruetéma ndaje osẽ hógagui
ha ohopa heseve y Paraguái rembe'y gotyo.
+Oĝuahẽ rire upépe oñepyrũkuri oporandu, ha neipamírõ ĝuarã ojejuhúma upe
kuña roga'i rovái. Ojepopete upépe. Uperiremínte peteĩ ĝuaiĝuimi oipe'a upe
oga'i rokẽ ha omomaiteívo ña Mariápe, oporandu: “Mba'épa reikotevẽ
kuñakarai”.
+Ña Maria ndaje ombohováikuri chupe kóicha: “Ne membykuña niko ohókuri che
rógape ko pyhareve ha ojerure chéve, arekórõ, ao térã tembi'urã aguerumi
haĝua aheja ndéve; ha'e oho aja ojerureve ambue ogakuéra rupi”.
+Ña Maria he'ipa rire umi mba'e ndaje upe ĝuaiĝuimi ojesarekopo­rãkuri
hese, ha upéi ae omoinge chupe ikoty'ípe. Oikekuévo ña Maria ohecha aomimi,
yva hatembi'urã ijatypáva peteĩ hendápe. Upémarõ, kirirĩháme, oñemboja ha
omboguejyavei umíva apytépe umi mba'e oguerumíva. Upéi katu oho oguapy, ha
vokóike ĝuaiĝuimi ohechau­kákuri chupe peteĩ ta'ãnga ha ndaje oporandúkuri:
“Kóvapa ha'e upe kuña ohova'ekue omba'ejerure ndéve?”. Ha'e... ojesareko
porã rire ta'ãngáre, ña Maria ombohovái: “Héẽ, kóva ha'e”.
+“Añetépa”, oporandujey upe ĝuaiĝui. Upémaramo, ña Maria omoneijeýkuri
chupe. Ohendúvo chupe, upe ĝuaiĝuimi oñepyrũ hasẽ ha tesay pa'ũme
he'íjekoraka'e chupe:
+“Añetehápe, kóva ha'e che membykuña, upéicharamo jepe... ojapóma mokõi ary
omanohague”.
+“Anichéne”, he'imavoi ña Maria ha ojovasa.
+“Añetetéko ha'e ndéve kuñakarai”, he'i upe ĝuaiĝui ha upéi o­mbojoapy:
“Ha'e niko katuetei ojechaukava'erã maymávape ore rohasavaijavérõ, ha avei
katuetei oĩva'erã ndeichagua tapicha heko marangatúva oguerúva oréve ore ao
ha ore rembi'urã, upe mba'e ojehu rire”, he'i ha opytu'u rire sapy'ami
ombojoapyjeýkuri: “Ha'e niko herava'ekue Kame. Ndachegueroviáiramo tereho
te'õngueópe ehecha ityvy”.
+Oguerovia'ỹreheve mba'eve ña María oujeýkuri hógape, ha oĝua­hẽmboyve,
oike te'õngueópe ha oguata rire sapy'ami, ojuhúkuri oimo'ã'ỹre Kame tyvy.
Upe javete ndaje ojehechaukajeýkuri chupe upe kuña, ha he'íjekoraka'e:
“Aguyje mante ndévereipytyvõhaguére che sy ha che membykuérape”, ha ndaje
he'ipávo umi mba'e oguetévoihesa renondégui.
+Upémarõ, ña Maria oñembo'ékuri hese peteĩ Mariami ha py'aguapy reheve
osẽou hógape. Peichaite jekoraka'e ojehúkuri añetehápe.
+
+%%%
+
+MYMBA ÁRA - DÍA DEL ANIMAL
+CHAVUKU (TIGRE)
+Ymáje oikova'ekue Guaranikuéra apytépe peteĩ karia'y iporã ha imbaretéva
hérava Chavuku, mavave ikatu'ỹva ombojoja chupe katupyry ha mbaretépe.
Ojeroviaitereígui ijehe Chavuku nohenduvéi Tuvichavetépe; ha péicha avei
opuka jahéi vai umi itujavéva rehe. Maymávante okyhyje ichugui.
+Peteĩ ára, peteĩ kuimba'e katupyry oñemoangirũse hese. Chavuku
ndoipotáigui iñirũrã osẽ he'i chupe: "Che chembareteve. Upévare naikotevẽi
angirũre", upéi Chavuku ojuka upe karia'ýpe.
+Ambue árape ojejuhu peteĩ tuicháva mborevi ndive. Mborevi ojerovia
imbaretére. Chavuku he'i chupe: "Che chembareteve" ha ojeitýmakatu hi'ári.
Mborevi ojehekýi chugui ha osẽ oñani ka'aguýre.
+Oĩva guivénte okyhyje ha oñani henonderãgui. Chavuku nomba'apóigui
ndoguerekói hi'upyrã, upehaguére oñepyrũ omymbajukareipa, jepémo
naiñembyahýi. Upéinte, Ka'apóra -ka'aguy ñangarekohára- ojehechauka ha
oñemoñe'ẽ ichupe. Chavuku, jepiveguáicha he'ijeýma ndaiporiha ha'éicha
imbaretéva ko yvy ape ári ha puka sorópe ohasa ha ohejarei Ka'apórape.
+Mavave noñembojavéi hese; opavavénte okyhyje ichugui. Ha'eñoite ojehecha.
Ohohápente hóvare omboty hikuái okẽ. Peteĩ ára Chavuku oĝuahẽ peteĩ tujami
tapỹime. Tujami he'i chupe: "Ndaikatuvéima amýi ha ndarekói mba'eve ame'ẽ
haĝua ndéve; jepérõ upéicha, aĝaitéma oĝuahẽta hikuái kokuégui che
ra'ykuéra. Ha'ekuéra oguerúta avati". Chavuku he'i chupe "Nda'uséi avati,
nde ra'ykuérante umi itavýva ajeve ho'u avati". Upéi he'ive "Itujáva guive
omanova'erã, mba'evéma ndaikatúi ojapo, ndaikatupyryvéima". He'ipávo umi
mba'e Chavuku ojuka tujamíme. Upe riremínte oĝuahẽ tujami ra'ykuéra ha
ohechakuaávo hikuái mávapa itúva jukahare, oñondivepa osẽ omuña ha ojuka
hikuái Chavukúpe.
+Ñande Ru ohenói Chavuku ángape ha he'i chupe: "Ani reñemondýi,
reikovejeýta; jepiveguáicha, nde nembaretevéta. Rejapóta rejaposéva,
reguerekóta reipotáva guive”. Tuicha vy'ápe Chavuku oujey yvy ape ári,
upéicharõ jepe, maymávante oñani henonderãgui. Ohecha rire ha'ãnga hoy'u
jave ysyrýpe, ohechakuaa hete ojoguaha peteĩ mbarakaja guasúpe, nimbora'e
oiko ichugui jaguarete. Py'atytýipe oguereko te'ỹi atýpe.
+Upéi, heta ára ohasa rire, omano ha hetekue opyta umi mymba ipy'amirĩvéva
rembi'urã.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+ÑE'ẼNGA
+Ñe'ẽnganiko ohechauka ava arandu ka'aty, ñe'ẽ'apesã rupive. Losrefranes
(dichos, sentencias, comparaciones)son expresiones que reflejan el
pensamiento del hombre común acerca de los cosas del mundo, y que en forma
consuetudinaria se vuelto tradicionales.
+Techapyrã:
+1.- Anichéne, he'ije imemby tie'ỹva.
+2.- Ahyekue mopotĩta hína nderehe, he'íje churéra ipochy jave.
+3.- Aichejáranga koinfelituja, he'íje aipo ñorairõháme oporombyasýva.
+4.- Akirirĩma, he'íje aipo ojejuvýva.
+5.- Ahata roha'ãrõ, he'i karumbe.
+6.- Ahaséma ógape, he'íje hyéva ikasõme.
+7.- Asapymi hese, he'íje kururu pupu ho'uva'ekue.
+8.- Aisu'u ha amokõ hykuere, heíje inákore okeva'ekue.
+9.- Araka'e guarãiko che, he'íjetren auxilio.
+10.-Argelndahi'órai, he'íjemadrugádape ojerrekeríva.
+11.-Adio mi noche sin luna, he'íje kambápe opiropeáva.
+12.-Adio mundo, he'íje ju'i ojepoírõpozo-pe.
+13.-Argelndahi'órai, he'íje tupãópe ojerrekeríva.
+14.- Aháta aju, he'i osóva.
+15.- Añete ere, he'i ijapysapéva.
+16.- Avy'a ha ndavy'ái avei, he'íje iména manóva.
+17.- Araka'éikolandehuisiomíta, he'íje itavýva hapichápe.
+18.-Ahí eta el golpe, he'i iñakãjekáva.
+19.-Argelndahi'órai, he'íje karaja ho'árõ yvatégui.
+20.- Andyvu ndéve, he'íje imba'asypo'íva oporojokuáirõ.
+21.- Ajavýiko che rape, he'íje aguara ho'á jave ñuhãme.
+22.- Ahapáma hese, he'íje karuguápe opa'ãva.
+23.-Hay tiempo para llorar, he'i karáũ.
+24.- Ágante re'áne chepico-re, he'íjeloro.
+25.- Che ndaka'úi, he'i oka'úva.
+26.- Che ári guarãjeýnte, he'íje vaka imembýramotoro.
+27.- Checapricho-pe amanóne, he'íje kururu.
+28.- Chéngo ha'emínte, he'íjelorítoóga.
+29.- Che-seguí-ke la ipy'aguasúva, he'íje arriéro py'aju.
+30.- Chemba'éngo nemba'énte avei, he'íje kasõajenoreheve ofarreáva.
+31.- Che py'aenteroporã, he'íje ipy'ajeréva.
+32.- Chero'y ha cheraku avei, he'íje mbyahelada-pe hembirekóndi.
+33.- Che jeýma, he'íje iñate'ỹva.
+34.-Diversión parte de la vida, he'íje inambitortílla-va.
+35.-Dio no guarde, he'íje mboriahu o-carnea-rõ.
+36.- Eremijey, he'íje ojerrekeríva.
+37.-En ve de nada, he'íje ipónchosabaná-va.
+38.-En fín, he'íjecuentorerojaha.
+39.- Eguejýke cheseñoraguasu, he'íjegallopyhareve.
+40.- Eheja checargo-pe, he'íjesargentorembireko.
+41.- Esẽpy nembareterõ, he'i o-dipará-va.
+42.-El amor no tiene freno, he'íje chavurro ha omondoho isã.
+43.-Exacta-mente, he'íjeClementeoipe'a i-lénteha ohechajeyperfecta-mente.
+44.- He'õ la y, he'íje gua'i.
+45.- Hesakuaitépe, he'íje honditéro.
+46.- He korócho, he'íje mbói ho'úrõ kururúpe.
+47.- Helakavaju ty, he'íje mbya oñe-convida-rõcerveza-pe.
+48.- Hakulaañaretã'i, he'íje aña Tupãópe.
+49.- Ha'úma, ha'úma, he'íje jagua ho'úrõ itũ.
+50.- Ha'evoíngo ndévekuri, he'íje ĝuaiĝuiplagueó-na.
+51.- Hapo'íva hapoguasúvare, he'íje ombotýrava mandi'o mandi'óre.
+52.- Haku reheve piko heténe, he'íje gua'ihelado-re.
+53.- I-trísteha i-desentonado, he'íje aipo turúpe i-serenata-va'ekue.
+54.- Ivaila situ, he'íje hekakapa'ãva.
+55.-Increible, he'íje pira ojahogárõ.
+56.- I-gusto-jeyrei, he'íje omanóva re'õnguére opukava'ekue.
+57.- Imba'énte ñame'ẽ chupe, he'íje vakápe ome'ẽva'ekue kesu.
+58.- Ivaila cuadro, he'íje kururu oma'érõ ijeheespejo-pe.
+59.- I-gustokorocho, he'íje kururu pirépe oñehe'ỹiva'ekue
+60.- Ipu asyetéiko aipóa, he'íje ohenduporã'ỹva mbarakapuhápe.
+61.- Imba'ete ñame'ẽ chupe, he'íje ome'ẽva'ekuechorizokurépe.
+62.- Ikonochíro la okýtarõ, he'íje mby'a: ochunuchunu ha okýma katu.
+63.- I-díaĝuahẽguinte, he'íje ñane retãygua oporojukárõ.
+64.- Japyta upéicha, he'íje oje-gusta-ramóva.
+65.- Japoi, he'imúsicokaigue.
+66.- Jaha ñamosỹi, he'íje pira ohórõ o-farrea.
+67.- Jaharei katu hese, he'íje ojeroky popóva.
+68.-Yarehechapáma, he'íje oguapyvaíva.
+69.- Ja'u porã ha haku pya'e, he'íje itajýra hetáva.
+70.- Javy'ahaĝuánte, he'íje ikomái revíre opokova'ekue.
+71.- Jaikove, he'íje mondaha omonda'írõ.
+72.- Javy'a komundo'i apu'ápe, he'íje tarave ka'yguápe.
+73.- Jajotopátalata'ípe, he'íje kavaju chavurrope.
+74.-Cañón-cha ipu, he'i Chakóre.
+75.-Con permiso, he'íjeguardaPirevevúi ha oñapytĩma katu ne retymáre kure
ra'y.
+76.- Kavalete, heí isái mbykýva.
+77.- Ko'áĝaiko mba'e ára, he'íjefarra-hápe iko'ẽmbava'ekue.
+78.- Kóa ipukúta, he'íjerieloñepyrũva oheréi.
+79.- Kóa ivai, he'íje imemby kururúva.
+80.-Cáda cosahenda, he'íje iky oguerováva ityvytágui iñakãme.
+81.-Con queche, he'íjecomisariorembireko.
+82.- Ko'ãva ndaij-octava-i, he'íje ñati'ũmosquiteroguýpe.
+83.- Kóa oĩ hatã, he'íje oñepysãngáva itáre.
+84.-La unión hace la fuerza, he'íje ikatĩjováiva.
+85.-La suerteñaroko'ẽnte, he'íjeviudopyahu.
+86.- Mba'éikolaoikóva, he'íje iñakãme okáiva.
+87.- Mba'éiko ja'éta, he'íje iñe'ẽngúva.
+88.- Mba'eichakuéiko kóa, he'íje hyeguasuva'ekue iképe.
+89.- Mávapiko péva, he'íje i-celoso-va.
+90.- Moõiko reikuaapáta, he'íje ĝuaiĝui nomombe'uséirõ hi'áño.
+91.- Mba'epolítica-iko kóa, he'icoloradoho'árõpreso.
+92.-Mandado no es culpable, he'íje tahachi oinupãrõ isýpe.
+93.-Mala junta, he'íje ita'ýra tie'ỹva.
+94.- Marãiko che aj-apura-ta, he'íje ne'ĩra omendáva.
+95.- Moõiko reñe'ẽ, he'íje kambuchípe iñakãpa'ãva'ekue.
+96.- Mávapiko oimo'ãta, he'íje ĝuaiĝuivelorio-hápe.
+97.- Mba'éiko re'useve, he'íje omyataindyva'ekue i-santo-pe angu'ápe.
+98.- Ndachero'yivoi, he'íje ipónchosabana-va.
+99.- Ndaipóri umía, he'íje iñ-almasen-'íva.
+100.- Ndaha'éimbo ña-tenta-va'erãra'e, he'íje iména pochýva.
+101.- Ijetu'u kóva, he'íjeciegooka'úrõ.
+102.- Nde py'a oity yvýre, he'íje jaguacalesita-hápe.
+103.-No hay vuelta que dar, he'íje apyka po'i po'i ári okéva.
+104.- Ndaipóriapuro, he'íje kure mboguataha.
+105.- Ndaipóri hasẽva'érã chéve, hei ndaje ñati'ũ.
+106.- Ndaha'evoi ku ha'usepávakuri, he'íjeasado-hágui oñemosẽva'ekue.
+107.- Ndapeichaĝuarãingokuri, he'íje iména ka'úva.
+108.- Nde rogapeguaichákena eñeñandu, he'íje omosẽva i-suegra-pe.
+109.- Ndaipóri jagua tapépe, he'íje mbarakaja oho javerõavión-pe.
+110.- Naha'ãrõiete, he'íje hembireko oinupãva chupe.
+111.- Ndaipóriforma, he'íje angu'ápe okéva.
+112.- Ndahetáiperondo-faltá-i, he'íje hembireko peteĩva.
+113.- Ndaha'éi ajaposégui, he'íjepeluquerone nambi kytĩrõ.
+114.- Ndaikuaái moõguipa añepyrũta, he'íje aipo chipa apu'a ho'úva.
+115.- Ndaha'éi aña porã, he'íjedemoniooma'ẽrõ ijeheespejo-pe.
+116.- Ndaipóriniñainupãva'erã hese, he'íjesantoyvyra ndive ipochýva.
+117.- Ndaipóripeligro, he'íje kachíke oi javé ka'aguýpe.
+118.- Nereheduseivoíngo pe ha'éva ndéve, he'íje oporomongetakuaa'ỹva.
+119.- Ndaja'úi peichapéichante, he'íje ciego oje'ukárõ chupe
zapatuplantilla.
+120.- Ndarekóini angelítoresa jopy haĝua, he'ívelorio-hápe ojerrekeríva.
+121.- Nderehénte, he'íje jatevu.
+122.- Aníke chembopuka, he'íje hãide óroramóva.
+123.- Ndaipóri mba'eve jahechava'erã, he'íje hetyma perõva.
+124.- Ne'ĩra aguerovia, he'i mondaha oñemondárõ.
+125.- Jaguájepe ndo'uséi, he'i ndaje mbarakaja.
+126.- Ndachéi, che pónte; he'íje ipopindáva.
+127.-Natural, he'íje iñakãcuadrado-va.
+128.- Ndaha'eihína kavajumanso, he'íje henda oipy'akava'ekue chupe.
+129.- Ñane-quebranta-kuaaitépiko nde, he'íje arriéro ikomái oñemboi jave
henondépe.
+130.- Ña'aguata, he'íje iména katĩva.
+131.- Ojapóne, he'íje imemby tie'ỹva.
+132.- O-rrendí-guinte ndopáima, he'íje iména pirúva.
+133.- Oikova'erã oikopáma, he'íje iképe hyechiviviva'ekue.
+134.- Oñepyrũma pe jehe'a, he'ijepanadero.
+135.-Hora-nte ipu ndaha'éiaño, he'íjecarcelero.
+136.- Opa y, he'íje oterereva'ekue ygápe, ysyrýpe.
+137.-Otra vuelta-pe, he'íje ijajura atãva.
+138.- Péva ndejoráne, he'íje oka'úva mondahare.
+139.- Peichapevéta mante, he'íje oikokuaa'ỹva kavaju ári.
+140.-Puro-ite, he'i kamby repyme'ẽha.
+141.- Sapy'ami ĝuarã, he'íje iména sa'yjúva.
+142.- Sapy'arõ ĝuarãnte, he'íje aipo kavajúpe omomaiteiva'ekue.
+143.-Sueño imposible, he'íje jagua ohechárõ iképeasado.
+144.- Tuicha rejavy, he'í hetyma yvyráva jagua oisu'úrõ chupe.
+145.-El único que me queda bien, he'íje ijao peteĩva.
+146.- Upeamíntejepe, he'íjeplátapuruha.
+147.- Arriéro akãnefósforo.
+148.- Arriéro tavy mbo'ehára ména.
+149.- Arriéro guata chíki  chíki chavurro.
+150.- Arriéro rembe puku kavaju uhéi.
+151.- Arriéro vai pombéro sapatu.
+152.- Arriéro juru akua ñati'ũ kavaju.
+153.- Arriéro ajura jarecocinahorcón.
+154.- Arriéro akã chara pitogue raity.
+155.- Arriéro pyta jekalaguna-kue.
+156.- Arriérosin esperanzaĝuaiĝui rumby.
+157.- Arriéro rekoreilapiz de colormorotĩ.
+158.- Arriéro tavy vaka Cháko.
+159.- Arriéro tavy piralaguna.
+160.- Aikomíntegalleta-icha ĝuaiĝui jurúpe.
+161.- Arriéro akãperõ avatisoka.
+162.- Arriéro jurumémecacerola.
+163.- Arriéro rova cha'ĩplata alcancia.
+164.- Arrieromoldevaiarparyru.
+165.- Arekopaite mitã vaícha.
+166.- Añemona yvýre hesehápe kure j-agarra-háicha.
+167.- Ajereparei hese jagua katupyrýicha.
+168.- Arriéro rekoreiavión bocina.
+169.- Arriéro ky'a kurekeha.
+170.- ArriérocostillaveraSan Miguel.
+171.- Arriéro piru mbarakaja jyva.
+172.- Ko mba'e i-deréchoasy mbokaja mátaicha.
+173.-Escopetacaño-icha ijurune.
+174.- Ĝuaiĝui vaiestriboyvyra.
+175.- Mba'e ryakuã asy guyra'i mbichy.
+176.- Ĝuaiĝui añademoniojagua ñarõ.
+177.- Ne mba'e hũ vera pombérobota.
+178.- Mba'e rague'ípa mberu ka'aguy.
+179.- Hesa'ipaite mbarakaja la dóseicha.
+180.-Justo-ite kavara rembéicha.
+181.- Huguaitépe chipa roráicha.
+182.- Kóva katu herakuã ka'a porãicha.
+183.- Ho'ysã asy omanóva pypytéicha.
+184.- Kóva iñakãrakuvegorra de lana-gui.
+185.- Ko mba'e ikarẽmba sevo'i rapéicha.
+186.- Kóva katu ikua guasu bombilla de lata-icha.
+187.- Ijuruvyreiturco valija-icha.
+188.- Kóvango i-retovado-ve ñakanina kurúgui.
+189.- Nde arriéro ay tãi rasy.
+190.- Kóvango ijyva puku oikóvo tupãmba'ejáraicha.
+191.- Kóva katu ipopohýivecomisión garrote-gui.
+192.- Kóvango ikyrave ñandýpe ho'ava'ekuégui.
+193.- Nde arriéro avuku ñe'ẽpapára joguaha.
+194.- Ipotĩ hasy manduvi tyguéicha.
+195.- I-tíroporãvenaranjaakýgui.
+196.- Ipyun ládo-re jagua karẽicha.
+197.- Kuña ku'a po'i mbaraka.
+198.- Ijuku'avu oñemuñaváicha.
+199.- Ijuru ramóvaicha okaru.
+200.- Kóvango ojereve jagua piru ñenógui.
+201.- Kuña retýma karẽ kavajucalesita.
+202.- Kururúicha hopepi ruru.
+203.- Kure rembi'úicha ndoje-respeta-i.
+204.- Kuña ayparaisopoty.
+205.-Cargo de conciencia-icha ipohýi.
+206.- Kóvango i-caprichoso-ve kururúgui.
+207.- Ovecharague uharéicha chey'uhéi.
+208.- Kurera'ymimícha ndopytái peteĩ hendápe.
+209.- Kóvango ijayvuvelorítoaraígui.
+210.- Arriéro sa'yjugallomimói.
+211.- Mitã resa sẽ guéipuntero.
+212.- Kóvango i-católico-ve mbopi tupãógui.
+213.- Mbytépe porãponchojurúicha.
+214.- Mitã akãhatã avatisoka.
+215.- Mitã'i rova morotĩ chipa ko'ẽngue.
+216.- Arriéro hũ eírabarato.
+217.- Mitã rye chigua kururu petáka.
+218.- Nde arriero rãi ky'atrapiche.
+219.- Ne mitã'i sa vera mboriahucaldo.
+220.- Mitã resa'ivuelto-kue.
+221.- Na ne mitã'i sa'yju ĝuaiĝui rumby.
+222.- Na ne mitã'i sa'yjuBanco Nacional Fomentorokẽ.
+223.- Kóvango inandiveroperopyahúgui.
+224.- Ndai-lado-i py'arasýicha.
+225.- Ne mba'e rapykuere'ỹ avión.
+226.- Kóvango ndaipýi ni naiñakãi mbarakaja purahéicha.
+227.- Ndache'óraiaguacero-icha.
+228.- Kóvango ñanemboropehýi chvurrocarrera-icha.
+229.- Kóvango ñandejuka'asy kyse apĩcha.
+230.- Ko'ãvango ojo'upa ikokue'ívaicha.
+231.- Kóvango oñe'ẽmbarei tembirekokuéicha.
+232.- Ani rejepy'apy kóvango omanóta ijuru rupi piráicha.
+233.- Okirirĩ heseve i-trágoguasúvaicha.
+234.- Kóvangohostia-icha ipiru ha imorotĩ.
+235.- Oparei vaka piru ñorairõicha.
+236.- Overa porã ynambu rupi'áicha.
+237.- Ojáva chepico-re na-perdona-i he'íje loro.
+238.- Kóvango oguatamínteplatavaícha.
+239.- Opiriri  ha opororo takuaty jekáicha.
+240.- Ojehevi'o hese kávaicha.
+241.- Kóvango pytũ ha okéma ryguasu kurúicha.
+242.- Kóvango oiko nde pytáreespuela-icha.
+243.- Pérupi, Pérupi malevo-icha.
+244.- Taiporãkena ku pa'ípe ĝuarãicha.
+245.-Pinguinorevícha ho'ysã porã.
+246.-Prensayvyráicha ndejopy.
+247.- Sãingohápe mbopícha.
+248.- Ñandu guasúicha oguata sambo sambo.
+249.- Arriéro resa guasu itavýabodoque.
+250.- Arriéromolde'ỹ itavýa kasõ.
+251.- Arriéro vai kururu ñembo'y.
+252.- Arriéro rova kucha'ã tuja sapatu.
+253.- Kóvango ipukuve tereredomingo-kuégui.
+254.- Arriéro vai pombérode día.
+255.- Arriéro rekoreimilítar retirado.
+256.- Arriéro tova jepoka kumanda pire.
+257.- Kóvango ojaparo hatãvetóro mocho-gui.
+258.- Tataindýicha i-derechoasy.
+259.- Arriéro rova ky'a oponýva ao.
+260.-Humedad-icha oj-agarra-pa.
+261.- Kóvango okambuve vakara'yguacho-gui.
+262.- Kóvango oky javénte ojahu ku ynambúicha.
+263.- Arriéro ha kururu peteĩhora-pe osẽ.
+264.- Arribeño ha jagua ijara'ỹva ohohápente ovy'a.
+265.-A buen tiempoharicorajy ko'yguáguinte jajavy.
+266.- Ama ko'ẽ ha ĝuaiĝuiplagueo todo el día-rãma.
+267.-Desquiteha ju'ái araka'eve ndopávai.
+268.- Ndaipórienemígomichĩva he'ifutbolista.
+269.- Itavývagui araka'eve ndoikói karai.
+270.-El maestro sabe lo que hacetaitavyraíjepe.
+271.-Buen díaningo ndaja'évai ko'ẽ mboyve.
+272.-Gallo sin espuelandaha'éigallo.
+273.- Ĝuaiĝui porã ha mboriahu kane'õngue hasy jajuhu haĝua.
+274.-Graciasjakarupa rireguánte.
+275.- Ĝuaiĝui opẽ jave hasýma ojoapy porã haĝua.
+276.- Ho'ukuaáva ho'u are.
+277.- Ipukúva katuete ikarẽse.
+278.- Ijapúvante i-testigo-va.
+279.- Jahekáva jajuhu.
+280.- Jaipotávango jajerureva'erã ñande juru rupi.
+281.- Jagua'i katuete oguahúva mbyjáre.
+282.- Jaguarete ra'y iparajeymanteva'erã.
+283.- Jagua rye ha pa'ibolsilloaraka'eve nahenyhẽiva.
+284.- Jagua ha Paraguáy ndojavýiva hape.
+285.- Jagua chavíguijepe oikogauchohógape oĩ jave.
+286.- Ñe'ẽrei araka'eve ndopái.
+287.- Karáchaconkarácha mante oñohe'ỹkuaa.
+288.- Kuña porã ha pláta oĩ rire nde pópente erekuaa hese nemba'eha.
+289.- Kuña okára ha ryguasu oho Paraguaýpe oje'uhaĝuánte.
+290.- Kuña ha kure ndovy'ái oikoporãháme.
+291.- Ka'u hafarra-hapeguare ndoikéi.
+292.- Ko'ygua ha encomienda emboherava'erã oĝuahẽ haĝua Paraguaýpe.
+293.- Kuña ha arco ñahãnteva'erã sapy'areirõ ĝuarã.
+294.- Kuña ha kavaju juru'atã, nepy'akangýrõ, ndereraha ndererahasehápe.
+295.- Kuña ka'u ha kureensilladondaiporãivoínte.
+296.-Cuentaha jare ani reguereko are.
+297.- Kuña ha kurera'y rembovare'árõ ha'e nandekuaái.
+298.-Liga-pe jakare jepe ojahogáva.
+299.- Mboriahu ha jagua piru akóinte hekove rosã.
+300.- Mbarakaja araka'eve ndokáivados veces.
+301.- Mboriahu ryĝuatã  ha jaguaosamenteromavavére ndojepy'apýi.
+302.- Mboriahu ñemenda ha jagua ñuĝuaitĩ katuete opa ñorairõreípe.
+303.- Jasyho ha mboriahu pochy mbohapy árante hi'are.
+304.- Opurahéiva ha sandia pire ojovaremante omañava'erã.
+305.- Mboriahu akãremante aratiri ho'áva.
+306.- Mitã oike mbo'ehaópe he'i haĝua ndéve ndetavyha.
+307.- Rehohápente mboriahu raẽteve oguapýmahina oporoha'arõ.
+308.- Chavurro ári jejupi ha mango je'u tapicha hetahápe ndaiporãi jajapo.
+309.- Mboka ndoikuaáiva ijárape.
+310.- Mboriahúngo ndaikatúi hasykatu are.
+311.- Ĝuaiĝui ha mandarina ndaikatúi ja'u ñemi.
+312.- Pa'icontribuciónha mbarakaja pyapẽ ndojahechávai araka'eve.
+313.-Mariscadorkatupyry sarambíma ojapo mokõibalareheve.
+314.- Mbarakaja ha mboriahu róga ndokáivai mokõi jey.
+315.- Mbóire nemandu'a javerõ mante oúva.
+316.- Ñemenda niko ndajajapói ñaneaño.
+317.- Mboriahu araka'eve noĩmbáiva.
+318.- Mboriahúnte hesa'yjúva.
+319.- Ñandy morotĩ ha mboriahu mborayhu ndojehechavái.
+320.- Ndecostillamante nembo'e.
+321.- Añájepe ndovy'ái mitã hetahápe.
+322.- Mavave nopyrũi aja ñande pýrente nañandepochýi.
+323.-Olla'i tatápe ha ñe'ẽ ñemi ndoguerúiva mba'e porã.
+324.- Omendáva ojopoise ha omenda'ỹva katu omendase.
+325.- Oguerekokuaáva oguereko mokõi.
+326.- Oitypeiporãva katuete iména porã.
+327.- Ouvaívape ouvaipavoínte.
+328.-Paraguayoaraka'eve ndokuarúiva ha'eño.
+329.-Problemahabigoteñandénte jajapo.
+330.-Polcahalocroopavavépe ñanderupytypa.
+331.- Pira guasu akóinte ho'u pira'ípe.
+332.- Reimi guive, tovajepete jepe ou porã.
+333.- Añetegua haponchochara ñanembyakúva.
+334.- Paladar ha sombrero ipyahu ajánte ñande-estorba.
+335.- Sogue ha mbarakaja py'a nandínte o-farrea-va.
+336.-Torovaínte iñemoñare porã.
+337.- Tata'ỹre ndaipóri tatatĩ.
+338.- Vaka pirúpe remopu'ã ha ndekutu.
+339.- Výro ha yvyra karẽ araka'eve ndopamo'ãi.
+340.- Remakanea ha a-arregla-ta ndéve nde jagua kochõ.
+341.- Anike repyrũ checállo-re.
+342.- Ani rerova nde ajaka nde rapicha akã ári.
+343.- Kóvango i-paraguayo-ve mandi'ógui.
+344.-Espuela-ngo hováimanteva'erã.
+345.- Esperanza araka'eve nahavẽi.
+346.- Ndaipórirõ che rendaĝua gancho-rejepe akéne ku kure akãnguéicha.
+347.- Tyerasy ha ĝuaiĝui sapy'aitemíjepe ndaipotái.
+348.- Kóvango hova kyhyjeve chavurrógui.
+349.- I-hacha-kue ho'a ipýre.
+350.- Kóvango hovasyve tape yképe okakávagui.
+Maitei horyvéva opavavépe
+(ATENEO Motenondehára)
+ateneo...@tigo.com.py
+davidgale...@gmail.com
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: JAKAVERE YPYKUE
+Jakavere niko ha'e upe guyra oñemoña'ivéva, ha upévare oje'evavoi
ho'ahague hi'ári Ñandejára pochykue. Oiko ysyry térã karugua oĩha rupi.
Oñemohyġuatã haġua ho'u sevo'i, ju'i, yso hamba'e.
+Guyra Jakavere oguereko -mayma guyra ha mymbakuéra ogue­rekoháicha-
hembiasakue omombe'úva mba'érepa upéicha pe heko­ve.
+Ymaite ndaje oikova'ekue ko'árupi, hogamíme, peteĩ karai, he­mbireko ha
ita'yrakuéra; ha jeko imboriahutereíanga, mba'evevoi nosẽimiva'erã
hendaġuáme ichupekuéra. Ndaikatúikuri itenonde hikuái ha ndaikatúi avei
ohupyty hemikotevẽ. Vaicha ku jéta oje'eha oikovavoi hendivekuéra. Opa umi
mba'e ohecha ha oñandu avei guyra Jakavere Ypykue omoirũva chupekuéra
hogamíme.
+Peteĩ ára omano sapy'a upe karai rembireko, ha uperiremínte iko'ẽ omano
mokõive ita'ýra. Upéi katu kavaju peteĩmi oguerekóva ha vakami hembýva
chupe ha oguerohoryetéva omanónte avei ichugui, ha upeicha mbeguekatúpe
omanomba mymbakuéra oguerekova'ekue.
+Umi mba'e ojehupa rire, tyre'ỹ ha py'akangy reheve oikókuri upe karaimi.
Mba'evevoi ndojaposevéikuri ndoguerekovéigui mavavépe. Guyra Jakavere
ypykue mante omoirũ ichupe jehasavaípe. Upeicha­háguinte, peteĩ jey iko'ẽ
omano avei upe karai. Vare'águi ndaje omanóraka'e.
+Hekove aja jeko upe karai katuetei oñembyasymíva'ekue katui upe Guyra
Jakavere Ypykue rovake ha ndaje kóva ojapysakaporãmiva'erã hese. Koichaite
ndaje oñembyasýmiva'erã upe karai: “Omano che rernbireko, omano che
ra'ykuéra, omano che rymba kavaju ha che rymba vaka ahayhuetéva. Che rymba
jagua ñembyahýigui ojukákuri mbarakajápe. Omano mboyve che mbarakajami
ojuka avei vare'águi angujápe. Angujami va'ekue avei che rembi'u. Ko'áġa
ndaguerekovéi mba'eve. Opa so'o, opa yva, opa temitỹ. Che irũ guyra
Jakavere Ypykue mante ndacherejái. Aikuaa amanotaha ha upéva ojehu vove
yvate gotyo ahava'erã, upépeko oime yvápe che rendaġua. Peteĩ mba'e ajerure
Ñandejárape, tove tachereraha guyra Jakavere Ypykue ndive. Ani ha'e opyta
ha'eño, tyre'ỹ.
+Ko'ã mba'e ndaje oikũmbyporãkuri guyra Jakavere Ypykue, ha upevarevoi niko
oiméne ndoikekuaái iñakãme pe ijarakue ñemano, ha ndogueroviáigui upe
mba'e, tyre'ỹ opyta ohekávo ichupe.
+Jakavere Ypykue oikuaágui ijára ohohague yvágape ndaje oiko ko'aġaite peve
oikundaha yvága rape; ha ohechaga'úgui upe karaimíme, oiko oveve yvate
gotyo ha upéi oguejyjey, ha péicha oiko sapy'arei ojuhúramo ġuarã
ijarakuépe yvága rape rupi.
+Upevarevoi niko avei oñehendúrõ guyra Jakaverépe vaicháku oñembo'éva térã
katu opurahéiva. Upéicha jave ndaje oha'ãhina ijára ñe'ẽnguemi, oiméne
Jakavere oimo'ã upe karai ombohovaitaha ichu­pe.
+Ndapegueroviáiramo pejesarekónte hese ha pehechakuaáta añe­teha ko
mombe'umi. Opa umi mba'e rehe ndaje Jakavere ndovevéi ambue guyramimi
oveveháicha.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: JASY JATERE NIKO HOVATAVYHÍNA
+Peteĩ karai, hembireko ha ita'yramimi oikova'ekue Ysyry Sakãme, tava'i
oĩva Ka'asapápe. Upépe ojogapókuri hikuái ha omba'apo kokuépe. Mbohapy mitã
jeko oguereko, ha mbohapyve iñakãhatã, hetia'e ha hesãi. Kalo'i ndaje upe
iñakãhatãvéva umi mbohapy mitã'i apytépe. Ndojoguaiete Robertito ha
Maria'ípe; ko'ã mokõi katu imarangatuvevoi. Kalo'i ndopytái peteĩ
hendápe. "Sevo'i", he'imiva'erã chupe umi iñirũmimi. Sapy'ánte katu
okañýmiva'erã hógagui. Oho ha ka'arupytũ rupi oujey. Péicha jave ndaje heta
oipo'ómi; isy ohogue'ómiva'erã hetyma ha heviro'óre typycha hũ. Upeichavérõ
jepe, ndoúi ha ndohói Kalo'ípe, vaicháku noñanduivavoi isy térã itúva
ñenupã. "Cháke, peichaháguinte Jasy Jatere ndereraháne ha nembotavyraíne",
he'ímiva'erã hikuái chupe, omondýi haĝua mitã'i akãhatãitépe.
+Jasy Jatere, dibujo de Roberto Goiriz
+Upéinte niko peteĩ asaje, ohendu hikuái oturuñe'ẽ sapy'apy'áva hóga
jerére. Upe mba'e oñandu avei isy ha itúva, ha ñembojaruhápe jeko he'íkuri
Kalo'ípe: "Háke, aipóva hína Jasy Jatere ndererahaséva. Aníke remýi
ko'águi. Sapy'ami rire ndaje opu'ãkuri Kalo'i túva ha ndojuhúi
ita'yra'ípe: "Moõjeýmapa oiméne oho. Pévape  hi'ã  chéve jajokuava'erã ani
haĝua omýi; upéicharõ añoite opytáta ogapýpe", he'ijekoraka'e ndojuhúimarõ
Kalo'ípe. Opu'ã avei upérõ karai rembirekomi, ha mokõive oñepyrũkuri oheka
Kalo'ípe. Okañyetékuri. Iñipytũma katu ha ne'írãnte ojuhu hikuái chupe.
Ndokéi ndaje upe pyhare. Hetaitereirasa oheka hikuái ha mamove ndojuhúi
mitã'i akãhatãme.
+Jasy Jatere, dibujo de Roberto Goiriz
+Mbohapy ára haguépe ndaje, peteĩ karai oĝuahẽ ha omombe'u chupekuéra moõpa
ojuhúkuri peteĩ mitã'i ojoguanungáva Kalo'ípe. Pya'épeko oho hikuái ipiári
ha -añetehápe- ojuhúkuri Kalo'ípe itavyraiete, ojerejekohína peteĩ
yvyraróre, poñyháme. Ndaikatuvéi jeko oguata, ha noñe'ẽkuaavéi avei.
Naimandu'avéi  itúva  ha  isýre.  Ohupi karrétape ha ogueraha hikuái
hógape. Ko'aĝaite peve péicha oiko. Ndokueravéi. Jasy Jatere ndaje
oñembohorýkuri hese. Péicha he'i Ysyry Sakãygua ha... upépe opa.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+KÁSO ÑEMOMBE'U: KUÑA PÓRA
+Karai Victorio Pirandello ha ita'ýra -pytagua mokõivéva- oúkuri Italia-gui
ha oġuahẽ rire ñane retãme ojogapo Ypakaraípe. Tuicha ndaje upe yvy
ha'ekuéra ojoguava'ekue. Henyhẽte opaichagua yvvrá­gui, upevakuére omba'apo
hikuái yvyra ñekytĩ ha jehepyme'ẽme.
+Tuichaitereígui upe yvy ojoguáva, ombovókuri hikuái heta he­ndápe, péicha
oñepyrũ oityraẽ peteĩ hendápe ha upégui ohasa ohóvo ambuépe. Mokõivemínte
omba'apo. Sapy'apy'a omoirũjepi chupekué­ra karai González ikarretami
reheve.
+Peteĩ jey ndaje, karai Pirandello ra'y opu'ãkuri ha ha'eño oho oity haġua
yvyra. Upe ára, ha'e oike peteĩ tenda pyahúpe, oĩva peteĩ ysyrymi mboypýri.
Oguejy hymba kavaju árigui, omosãingo vosa ogueruhápe hembi'urã, ha'e...
upéi katu oiporavo yvyra oity haġua, ha ohoreíma heseve.
+Oñepyrũ ndaje, ombota ha ombota, ha upeichaháguinte ohendu máva ombotáva
avei ikupépe. Ojere, omaña ha... ndohechái mba'eve. Upémarõ, oñepyrũjeýkuri
ombota, ombota, ha ombota, ha vokoike ohendujey ombotáva, ko'áġa ijykére.
Ojere, omañajey, ha... ndohechái mba'eve. Oñembotavyeténte ha'e; ha
ombojoapyjeýnte hembiapo. Ombota. ombota ha ombotajey, ha neipamírõ ġuarã
ohendujeyjeýku­ri máva ombotáva avei, áġakatu, henondépe. Upérõ jekoraka'e
karai Pirandello ra'y ojesaupi, omaña henonde gotyo, ha... mba'eve
ndohechái.
+Ñemondýi reheve ojupi hymba kavaju ári ha pya'épeko oipykúi hóga rape.
Mba'evete nomombe'úikuri itúvape. “Añeñandu vai”, he'ínte chupe.
+Ambue ára, opu'ã ha ohojeýkuri omba'apohaġuáicha. Oġuahẽ upépe ha
upeichaiténte avei oikojey hese. Irundy ára pukukue javeve oikókuri upe
mba'e karai Pirandello ra'ýre, ha upeichavérõ jepe, mba'evete vera
nomombe'úi itúvape.
+Upéinte niko, upe ára pohápe, oġuahẽ ndaje oúvo karai González ikarretami
reheve. Upe karia'y vaicháku ojeroviavéva hese ha omombe'u chupe
hembiasakue. “Oiméne niko póra mba'e, che ra'y”, he'íjekoraka'e chupe karai
González.
+Oho hikuái mokõive upe tenda peve. Oguejy hikuái. Karai Gonzalez oguapy
ijypypete ohenduhaġuáicha oimeraẽ mba'e. Mitãkaria'ymi katu,
jepiverõguáicha, oñepyrũ ombota yvyra oity haġua. Ombota, ombota ha ombota,
ha upeichaháguinte ohendu máva ombotáva ikupépe. Opóvoi ha he'i karai
González-pe: “Rehendúpara'e”. “Nahá­niri. Nahendúi mba'eve”, he'íkuri karai
González, ha upéi ombo­joapy: “Oiméne niko nderehe ojeroviave, upévare
ndévente oñeñandu­káhina”, ha upéi he'ive: “Jagueruva'erã karai Pa'i ha
ñañembo'e hese”.
+Karai Pirandello ra'y omhohováikuri kóicha: “Cherehénteramo ikatu jagueru,
áġakatu che ru ndoipotamo'ãi. Ha'e niko ndogueroviái ko'ã mba'e”. Oújeko
mitãkaria'y ha karai González heta oñomongeta karai Pirandello ndive, ha
heta oñomongeta rire osẽkuri omonei chupekuéra.
+Ko'ẽmi rehe oúma karai Pa'i ha hendive heta tapicha tekorei ha
omomba'eguasúva umi mba'e. Oñembo'ejoaite hikuái, ha opakuévo ñembo'eguasu,
Pa'i ohovasa upe tenda ha ohypýi ykaraipyrépe. Henonde, mokõive ijyke ha
ikupe gotyo ohovasa ha ohypýikuri; ha upeichahápe ohecha hikuái mba'éichapa
peteĩ hendápe otimbo pe yvy, hendy'imi tata, ha upéi katu ogue. Oguetevoi.
+Oñemboja hikuái, ha'e... mokõi kuimba'e ndaje osẽkuri he'i upérõ:
“Jajo'óna, oiméne niko Pláta Yvyguy mba'e”. Oñepyrũkuri ojo'o ha oimo'ã'ỹre
ojuhu hikuái peteĩ kuña rete kanguekue. Tuicha oñe­mondýi ha'ekuéra. Karai
Pa'i he'íkuri: “Jagueraháta, ha'e ... ñañotỹta Tupão korapýpe”. Ha
upeichaite jekoraka'e ojapo hikuái.
+Ambue ára ko'ẽme, ohojeýkuri karai Pirandello ra'y oity haġua yvyra.
Ombota, ombota, ha ombota, ha'e... oity yvyra. Mba'evéma nohenduvéi.
+
+%%%
+
+Peteĩ ára ndaje oġuahẽ hikuái Itakuruvípe karai Arnaldo Martínez,
hembireko ha mokõive ta'ýra: Peru, ijypykuéva, ha Kalo'i katu pahaguéva;
avei ou hendivekuéra karai Policarpo Centurión ha hembireko; ha karai
Crispín Rivas hembireko hyeguasúva ndive. Ha'ekuéra oúkuri Kuruguatýgui.
+Oġuahẽ rire Itakuruvípe niko ojogapo hikuái mbohapyve ojoykére. Peteĩ
tapepo'i puku opahápe ojogapókuri karai Policarpo, ha hóga rape yke akatúa
gotyo ndaje ojogapo karai Crispín; ha hóga rape yke asu gotyo katu
ojogapókuri karai Arnaldo. Mbohapyve ojoypypete, oikohaguéicha Kuruguatýpe.
+Peteĩ jasy ohasa rire, omano sapy'a karai Policarpo. Oñembyatypaitéje
hikuái upérõ, hasẽjoaite, oñembo'e ha ambue ko'ẽ -pyhareve asaje rupi-
ogueraha oñotỹ Policarpo retekue.
+Peru -karai Arnaldo ta'ýra ypykue- ndaje peteĩ karia'y hekororýva ha
py'ỹinte jeko oho ojeroky ha ovy'a iñirũnguéra ndive. Péicha ndaje peteĩ
pyhare -mbohapy ára karai Policarpo omano rire- ohókuri Peru peteĩ
jerokyhápe, ha pyharepyte rupi osẽ oupa heseve ka'unungáre. Ha ndaje oikéta
jave hógape ohechásapy'a tape yképe oguapýhina karai Policarpo amyrỹi, ijao
morotĩmba. Tuicha oñemondýi Peru ha pya'eterei oike hogapýpe. Omombáy túva
ha sýpe ha omombe'u chupekuéra ohechava'ekue. “Mba'e karai Policarpo katu
piko, ndeka'urapo!... Ha'e niko omanóma... Terehóna eke mba'e!”, he'íkuri
chupe itúva ha okéjejekoraka'e. Upe mba'e oparei upépe ha upe pyhare.
+Upéinte niko, peteĩ arapokõindy rire, omanósapy'a avei upe karai Policarpo
rembirekoremi. Oñembyatypajeýkuri hikuái, hasẽjoaite oñembo'e ha ambue
ko'ẽme -pyhareve asaje rupi- ogueraha hikuái oñotỹ karai Policarpo
rembirekoremi retekue.
+Karai Crispín jekoraka'e upe ombyasyvéva karai Policarpo ha hembireko
ñemano. Py'ỹinte ohómiva'erã Policarpo rogakuemíme oñembyasy. Péicha ndaje,
peteĩ asaje, ohóraka'e upépe ha oñemombo karai Policarpo kyhakuépe ha
oñemyatymói. Upéi, ika'aruetémarõ, ohókuri ipiári hembireko hyeguasúva.
Oñatõi chupe. “Crispin epáyke... ka'arupytũma niko”, he'ívo chupe, osẽ
oujeýkuri hogamíme. Ndoúigui iména, ohojeýndaje ipiári. Oñatõijey chupe ha
upépe ae ohechakuaa iména Crispín omanohague. Sapy'ami rire, oñembyatypa
hikuái, hasẽjoaite, oñembo'e ha'e... ko'ẽ rire -pyhareve asaje rupi-
ha'ekuéra ogueraha ha oñotỹkuri karai Crispín retekue.
+Upe mba'e ojehu rire -mbohapy ára haguépe- Peru oñembosako'ijeýma ha
ñemiháme, ohóraka'e peteĩ jerokyhápe. Pyharepyte rupi osẽkuri ha ojevy
hógape, ha ndaje oikéta jave hogapýpe, hesahósapy'a karai Policarpo,
hembireko ha karai Crispín omano ramoitéva rehe. Mbohapyve ijao morotĩ
reheve, oguapýhina tape yképe.
+Tuicha oñemondyijey Peru ha pya'épeko oike ha omombáy túva ha sýpe, ha
omombe'u ichupekuéra upe ohechava'ekue tape yképe. Itúva oja'ojeýma chupe:
“Mba'éichapiko rehecháta Policarpo, hembireko ha Crispín-pe?... Ha'ekuéra
niko omanóma... Tereho eke!... Ka'u reheve niko oimeraẽ mba'e ikatu
jahecha”. Peru katu ombohovái: “Nahániri che ru. Añetehápe, amo okápe
oguapýhína mbohapyve”. Heta oñombohovái rire, osẽjoaite okápe; avei osẽkuri
Crispín rembirekore hyeguasúva ha -oguerovía'ỹre- ohecha hikuái, añetehápe,
umi mbohapy póra oguapývahína tape yképe.
+Upérõ, kyhyjepópe, oñepyrũ hikuái oñembo'e; ha oñembo'epa rire, karai
Arnaldo rembireko osẽjekoraka'e he'i ichupekuéra: “Mba'éiko peipota?...
ndapehupytýimba'epiko py'aguapy?... Mba'éiko peikotevẽ rojapo penderehe?”.
Mba'evete nde'íri hikuái.
+Upeichaite jeko oikojeýkuri mokõi pyhare; ha upe pyhare mbohapyhápe,
oñembo'epa rire hikuái osẽjeýndaje karai Arnaldo rembireko oporandu:
“Mba'éiko peipota?... ndapehupýimba'epiko py'aguapy?... Mba'éiko peikotevẽ
rojapo penderehe?”; ha ndaje upépe ae oñe'ẽkuri karai Policarpo amyrỹi:
“Ñandejára niko naoremoingeséi yvágape romombe'uỹre mba'e vaiete
rojapova'ekue ko yvy ape ári”. “Ha mba'éiko pejapóraka'e”, oporandujeýkuri
karai Arnaldo rembireko: “Ha'e... penemandu'ápiko jaikóramoguare amo
Kuruguatýpe mba'eichaite pevépa jaikoasyetékurí, ndajakaruvéi hamba'e,
ajépa?”, ha upéi ombojoapy: “Upépe niko oikókuri karai Venancio Rolón,
ipirapire hetaitéva; hembireko ha ita'yra'ỹva; ha jajumboyvemi
ojekukava'ekue, ajépa?”. “Héẽ, upeichaite”, ombohováikuri
ha'ekuéra.“Crispín ha che niko roġuahẽ peteĩ ñe'ẽme, ha rohókuri roimo'ãgui
karai Venancio ndaiporiha hógape, romondávo ipirapire ha áġa roimeporãmi
rire rome'ẽjey haġua chupe. Upérõ niko ha sapy'areíramo ġuarã arahákuri che
mboka. Che apyta okápe ha Crispín oike, ha nimbora'e karai Venancio -oĩva
hógape- oñandu, ha imboka reheve ou ojuka haġua Crispín-pe. Ahechávo,
añemotenonde hese ha ajukaitevoi. Upéi romonda pirapire ha roñaníkuri
upégui. Crispín nomombe'úi hembirekópe hyeguasúgui; ha che katu namombe'úi
peẽme akyhyjégui pendepochýramo ġuarã. Che rembireko añoitépe amombe'úkuri.
Upévare, ore mbohapymínte roikuaákuri upe mba'e vaiete, ha'e... upévare
avei Ñandejára ipochy orendive ha naoremoingeséi yvágape”, he'íjekoraka'e
karai Policarpo amyrỹi.
+“Ha mba'éiko peikotevẽ?... Mba'éiko rojapokuaa penderehe?”, oporandujoa
hikuái. “Mba'eve. Romombe'úmaniko peẽme ore rembiapo vaikue. Rohupytýnema
py'aguapy. Áġakatu, peipotáramo peñembo'ekuaa orerehe”, he'ijeýkuri
Policarpo póra.
+Oñembo'éndaje hikuái hesekuéra, ha upéi katu py'aguapýpe ohojoa oke.
+Upete guive ndojehechaukavéi umi mbohapy póra. Oiméne niko Ñandejára
oñyrõmba'e chupekuéra...
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U
+MBORIAHU RYĜUATÃ KÁSO
+Opaichagua káso niko oĩ. Sapy'ánte ndajagueroviaséi umi mba'e ojehúva;
áġakatu, ojehuha, ojehu. Péicha jave chemandu'a karai Hilario ha
hogayguakuéra rehe. Ha'ekuéra niko oikova'ekue, ñepyrũrãme, Itakyrýpe.
Upépe omba'apo hikuái ikokuépe. Mandyju ha manduvi niko umi mba'e
oñemitỹkakuaavéva, ohepyme'ẽ haġua. Avei, tembi'urã oñemitỹ: mandi'o, avati
ha ambue kóga ha yvamimi.
+Oiko porã hikuái, imboriahu ryġuatã. Hilario ha hembireko ña Carmen
omongakuaa irundy mitã kyrakyra, mokõi kuimba'e ha'e... mokõi kuña.
Irundyve oikejepékuri Itakyry mbo'ehaópe. Imarangatu hikuái, upevakuére
ojehayhuetereivoi upe tava'ípe.
+Jepérõ upéicha ha jaikuaaháicha, opaichagua niko ñaime yvy ape ári: tekove
marangatu ha avei tekove ñaña. Nimbora'e upeichaiténte avei Itakyrýpe. Heta
tapicha ohayhu añete Hilario ha hogayguakuéra­pe ha'e... oira'e avei
ohayhu'ỹva ichupekuéra.
+Péicha ndaje, peteĩ ko'ẽ, ojuhu hikuái juky iñasãiva hóga jerere. Osẽ ha
ohohápente, hóga jerére, juky mante ojuhu. Oñemondýivoi ha'ekuéra, oñembo'e
avei ha upéi ohypýi ykaraipyrépe. Ña Carmen oitypeíkuri ha ombyatypa peteĩ
vosápe, ha'e... ka'arupytũ rupi oñotỹkuri iména ndive kuarahy reike gotyo.
+Upeichavérõ jepe, upe ára guive nosẽporãvéi mba'eve chupe­kuéra. Ña Carmen
jeko oúkuri hasykatuetévoi. Hilario katu ojuhúkuri irundy hymba vaka
oñekarãi ha huguypáva, upéi omanombáva'ekue ichugui. Ha'e oñangareko aja
hembireko ha umi hymba vakáre, ysokuéra oñemohyġuatãkuri imandyjutýpe.
Upeichaite jekoraka'e ojehúkuri.
+Vaípeko ojehecha hikuái. Iñambuepaite hekovekuéra. Peteĩ pohã­nohára chae
he'ikuri chupekuéra: “Mba'e vai niko ojejapo penderehe. Ndaha'éi vyrorei.
Che ndachepu'akamo'ãi hese. Pehayhúramo pende rekove ha pene ñemoñare,
pehóva'erã ko'águi ha pya'e ave. Pepytá­ramo ko'ápe ikatu pemanomba;
pehóramo katu, ikatu peñakãrapu'ãjey”.
+Pya'e jeko Hilario ha ipehẽnguekuéra ojapyhýkuri ijaomimi ha oje'ói
Itakyrýgui. Mombyryvoi oho upégui, Karaguataýpe. Upépe ojo­gapo vaivai ha
upéicha avei, heta ára ndaje ohasa asy. Yvýpe hamba'e oke ha okaru. Hilario
ha itaýra ypykue oikékuri omba'apo peteĩ Mandyjutýpe. Mbeguekatúpe
ojoguajeýkuri tupa, apyka, mesa, umíva.
+Upeichahárupi ndaje, peteĩ ka'arupytũ, Hilario -ou rire imba'apohágui-
oguapýkuri itapỹi rovái okay'u hembireko ndive ha oñomongetaháguihina,
hesaho hikuái peteĩ karréta nandíre, ohasáva ohóvo ha jeko oġuahẽvo peteĩ
mbokaja tuja renondépe -namomby­rýiva hogakuéragui- oguetékuri  Hilario ha
ña Carmen resa renon­dégui.
+“Mba'épiko péva”, he'íje hikuái ojupe. Mokõive ndaje imandu'ákuri upérõ
umi hogaykeregua ñe'ẽnguére. Ha'ekuéra niko omombe'úmiva'erã Hilario ha ña
Carmen-pe Karaguatay iporaha ha'e… sapy'apy'a ojeju­huha upépe Pláta
Yvyguy. Ñorairõ Guasu rapekuevoi niko raka'e.
+Ambue ka'arupytũ ojehujeýkuri upe mba'e ha upeichaite avei mbohapy ára.
Upépe ae niko Hilario oikũmby porã ñepyrũ upe mba'e. “Oiméne niko kóva hína
Pláta Yvyguy mba'e”, he'íjekoraka'e hembire­kópe ha ombojoapy: “ko'ẽramo
jajo'óta”. Upe ára irundyhápe Hilario ndohói omba'apo. Opytákuri ha
hembireko ha ita'ýra ypykue ndive ohókuri Mbokaja tuja oĩha meve. Ogueraha
hikuái peteĩ jo'oha ha oñepyrũ ojo'o. Pya'evoi ndaje ojuhu peteĩ
karameġua'i. Onohẽraka'e hikuái ha oipe'ávo ojuhu hyepypegua omimbipáva,
nimbora'e Pláta Yvyguy hína. Ovy'aiterei hikuái, jepérõ upéicha
nomombe'úikuri mavavetépe. Oguerokirĩnte hikuái.
+Mbohapy ára rire jeko Hilario osẽkuri ohopa heseve Brasil-pe ha upépe
ohepyme'ẽkuri. Heta pirapire ndaje oñeme'ẽkuri chupe. Upégui ou rire,
ojoguákuri hogarã Paraguaýpe. Ko'aġaite peve oiko ko'ápe. Ipirapire heta
jepiveguáicha ha'e... kakuaa omba'apo.
+Añetetémbora'e upe he'iva'ekue chupekuéra pohãnohára chae: “Pehóramo,
ikatu peñakãrapu'ãjey”. Ha añetehápe, upeichaite oiko hesekuéra. Mba'e vai
rire, mba'e porã manteva'erã, péicha niko oje'evavoíjepi.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: NDAHA'ÉIMBORA'E PLATA YVYGUY
+Amoite Guasukuápe niko oikova'ekue karai Policarpo Martínez. Kuimba'e
katupyry omba'apóva ikokuépe. Omoirũjepi chupe mokõi ita'ýra: Chive ha Tani.
+Guasukua niko ndatuichaivoi, ha jeko upérupi ohasava'ekue Mariscal López
iguarinikuéra ndive upe Ñorairõ Guasu aja, Argentina, Brasil ha Uruguay
ñandeaho'ipárõguare. Umi ñane retãygua niko oñotỹva'ekue avei upérupi
imba'eta: kuãirũ, mbo'y ha ambue mba'e ijatúgui ijapopyréva, ani haĝua ho'a
umi pytaguakuéra poguýpe.
+Sapy'apy'a niko oġuahẽvavoi upépe kuimba'ekuéra oúva ojo'omimi Guasukua
yvy, ohekávo upe Pláta Yvyguy oje'eha. Heta tapicha jeko ojuhujepe upépe
Pláta yvyguy; ha ojuhu rire, pya'e oje'ói hikuái tetã ambuére.
+Naoimeraẽvái niko ojuhukuaa Pláta yvyguy. Vaicháku oĩvavoi tapicha
ojeporavóva ojuhu haġua upe mba'e. Guasukuápe niko heta kuimba'e ha kuña
ohechajepe jagua iñakã'ỹva, ỹramo kuimba'e térã kuña ijao morotĩmbáva.
+Peteĩ ára ndaje karai Poli, peichantevoi ojekuaave karai Policarpo­pe;
ohókuri mokõive ita'ỹra ndive ikokuemíme, ha oġuahẽvo upépe oñepyrũ hikuái
omba'apo. Ku tembiapo hetavérõ jave, ha'ekuéra ohómiva'erã pyhareve ha
ka'arupytũ rupi oujey hikuái. Péicha jave ogueraha imatulami, ha avei peteĩ
“ñakyrã'i” ombovy'áva hembiapo, ohendúvo purahéi ñanemba'éva. Namombyrýi
upégui ohasa peteĩ ysyry ha'ekuéra ohohápe hoy'u ha ojahu hamba'e.
+Kyre'ỹme jeko omba'apókuri hikuái, ha asaje rupi opytu'u “omo­hyġuatã
haġua isevo'ikuéra”, he'iháichajepi ñembojarúpe. Omohu'ã rire hembiapokuéra
upe ka'arúpe, osẽ oupa heseve hogamíme; ha ndaje oġuahẽvo upe ysyry
rembe'ýpe; Tani, ta'ýra ypykue, ohechásapy'a, mboypýri, peteĩ kavaju morotĩ
iñakã'ỹva. Ohechávo upe mba'e Tani oñemondýi ha jekoraka'e pya'evoi
ojovasa, ha ñembotavyetépe omombe'u itúva ha ityvýrape. Ha'ekuéra niko
oikuaamavoíkuri mba'épa he'ise upe mba'e.
+Ojapomavoíra'e peteĩ arapokõindy Tani ohechahaguéjepi iképe, peteĩ ysyry
ha peteĩ kavaju morotĩ hoy'úva upépe; ha ndaje oñeporandúmiva'erã mba'épa
he'iséne upe kerayvoty, avei opora­ndúkuri itúva ha isýpe, ha mavavete
ndoikuaáikuri mba'épa he'ise.
+Mbohapyve omoñani hikuái hymba kavajukuéra, ha oġuahẽvo hogamíme,
he'íraka'e karai Poli ita'ýra Tanípe: “Ndéve ġuarã hína che ra'y.
Eñernbosako'i katu, ha'e... tereho chupe neañoite”. “Nei che ru”,
he'imavoíkuri ndaje mitã Tani. Osẽnguévo hógagui ohohaġuáicha, isy
he'íraka'e chupe: “Eñembo'emíkena peteĩ Mariami upe ijarakuemíre.
Imarangatueténiko nendive che memby”. “Upéicha ajapóta che sy. Ani
rejepy'apy”, he'i mitãkaria'y ha ohopa heseve. Oguerahániko ondive: jo'oha,
peteĩ limétape ykaraipyre; ha sapy'áramo ġuarã -iku'akuápe- peteĩ mboka.
+Oĝuahẽ upe ysyrymi rembe'ýpe ha upépe ohypyiraẽkuri ykarai­pyrépe upe
tenda; ha upéi jeko oñepyrũ ojo'o. Sapy'apy'a ndaje ojehechauka chupe upe
kavaju morotĩ iñaka'ỹva. Oiméne niko upéva hína upe Pláta Yvyguy
ñangarekoha. Peichahágui niko ijo'oha opa'a ichugui. “Kóva ha'éma”,
he'ijekoraka'e Tani, ha onohẽvo okápe, ñemondýi reheve niko ohechakuaákuri
onohẽhague iñakãngue. Ojo'ovévo katu onohẽ heta kanguemimi. Peteĩ mitã'i
kanguemimínte niko ojuhu upépe. Ndaha'éimbora'e Pláta yvyguy.
+Upémarõ niko ojevy hogamíme ha omombe'u ipehẽnguekuérape. Oñemoĩmba peteĩ
ñe'ẽme ha ohopaite hikuái upe ysyry rembe'y peve. Peichantevoi niko
ojepokuaa ha ojapo umi ñande rapicha okaraygua oikóramo umi mba'e.
+Oġuahẽvo upépe omono'õmbaite hikuái umi kanguemimi; ha uperire katu,
omohendákuri peteĩ kurusumi ha'e... ohypyijeýkuri ykaraipyrépe. Oñembo'e
hikuái ha ohopa heseve hogamíme. Ko'ẽ rire, Tani ha ipehẽnguekuéra
oguerahákuri umi kanguemimi ha oñotỹ Guasu­kua te'õngueópe. Upete guive
ndaje Tani ndohechavéi iképe upe kavaju morotĩ hoy'úva ysyrymíme...
+Maitei horyvéva opavavépe
+
+%%%
+
+KA'A MOMBE'UPY – LEYENDA DE LA YERBA MATE
+Peteĩ áraje Ñande Ru ou tujamíramo oguatávo yvy ape ári ha ikane'õmarõ
oheka peteĩ ogami opytu'u haĝua.
+Ohohápe, mavave ndoipe'ái chupe hóga rokẽ. Maymáva oñembotavypa chugui.
+Ipahápe oĝuahẽ peteĩ tujami rógape. Upéva ombohasa chupe hógape, ome'ẽ
chupe y ha tembi'u ha okemi haĝua avei ome'ẽ chupe. Upe tujami oikóje
itajýra ndive ha mokõive oñangareko porã Ñande Ru rehe.
+Ohecharamógui tujami ha tajýra reko marangatu, Ñande Ru ojevývo yvágape
omoheñóije yvy ári tujami róga korapýpe peteĩ ka'avo pyahu.
+Upéi oĝuahẽkuri tujami rendápe Ñande Ru remimbou; ombo'eva'ekue tujami ha
tajýrape mba'éichapa oipuru'arã ka'avo pyahu, ombohérava ka'a, opytáva
mokõivéva poguýpe.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: IRUNDY KUIMBA'E REMBIASAKUE
+Ramona herava'ekue peteĩ kuñataĩ iporãitereirasa ha imaranga­túva oikóva
isymi ndive, amoite Ka'asapápe, itapỹimíme. Ramona ndaje ndoikuaajepéi
itúvape, omanojepégui ha'eheñói mboyve.Isý­mante omongakuaa, omongaru,
ombyao ha ohekombo'ékuri Ramo­na-pe. Kuña katupyry jekoraka'e isy,
Francisca herava'ekue upe kuñakarai marangatuete. Okára rupi niko
jaikuaaháicha mombyry­mbyry hamba'e oiko ojuehegui ñande rapichakuéra,
arateĩme mante ojojuhupa Tupãópe.
+Irundy kuimba'e: Antonio. Melanio, Inocencio ha Vicente, oiko hikuái
“Estancia Takuruty”-pe; yvy guasuete henyhẽva temitỹ ha mymbaetaitágui. Umi
irundy kuimba'e oñangareko upe “Estancia Takurutý”-re; ha py'ỹinte ohechávo
hikuái Ramona-pe hesahojoa hese. Áġakatu, ijapyteguikuéra, Antonio ra'e upe
hova'atãvéva.
+Peteĩ jey, Ña Francisca pore'ỹme, ohókuri Ramona rendápe ha he'íkuri
chupe: “Nde, Ramona... oime niko aguereko peteĩ jopói neporãmbajepéva ndéve
ġuarã. Jahána sapy'aite “Takurutý”-pe tame'ẽ ndéve”.
+“Ko'áġa ndaikatúi Antonio. Ndaipóriniko che sy”, ombohováikuri mitãkuña
porãite asy. “Jahákatuna, sapy'aitemínte niko”, he'ijeýkuri mitãkaria'y
rova'atã.
+Upéicha ndaje ogueraharaka'e hendive Ramona-pe.
+Oguahẽvo “Estancia Takurutý”-pe oha'ãrõma chupekuéra umi mbohapy kuimba'e
opytava'ekue. Nimbora'e ha'ekuéra oġuahẽkuri peteĩ ñe'ẽme omoñuhã haġua
Ramona-pe. Oga guasuetégui namo­mbyrýi peteĩ tapỹi nandimi. Ohopa hikuái
upépe, ha orairõ Ramona­pe. Ojopyru hese irundyvéva. Omohasẽ, ombohuguypa
ha upéi katu ojuka hikuái ani haġua mavave oikuaa mba'eve. Ha añetehápe,
mavave ndoikuaajepéi upe mba'e vaiete.
+Ña Francisca ndojuhuvéikuri imembykuñáme. Heta jeko oheka ha ohekauka,
peichavérõ jepe mba'evete ndoikuaavéi imemby kuña­taĩgui.
+Peteĩ ára ndaje oġuahẽsapy'a “Estancia Takurutý”-pe peteĩ mitãkaria'y ha
he'ijekoraka'e umi irundy kuimba'épe: “Chemboúniko “Estancia” jára amba'apo
haġua ko'ápe penendive”, ha upéi ombojoa­py: “Cheréra Ramón”.
+“Oĩporãite”, he'ijoa hikuái; áġakatu, mba'evete nomombe'úikuri
mitãkaria'ýpe.
+Irundy jasy rire, peteĩ pyhare hayvivevévape.Antonio ha Melanio oguapýhina
ogaguýpe, okay'u ha oñomongeta. Upeichaháguinte oġuahẽ hendapekuéra Ramón
ha he'índaje: “Antonio, amoite niko oime peteĩ kuñataĩ oñe'ẽséva nendive.
Oipotániko rehomi hendápe sapy'aite”. He'i'ỹre mba'eve, Antonio opu'ã ha
oho Ramón rapykuéri. Oġuahẽvo tapỹi nandimi renondépe ohecha ikupégui upe
mitãkuñáme.
+“Péva piko ha'e”, he'ikuévo ojere oporanduhaġuáicha Ramón-pe, ha'e...
ndojuhuvéindaje chupe. Upémarõ, Antonio oñembojave ha he'íjekoraka'e:
“Mba'éiko reikotevẽmi mitãkuña”. Ohechávo mávapa upe kuñataĩ, Antonio ho'a
ha omanókuri. Ramona amyrỹi jeko upe mitãkuña ohenoiukáva'ekue Antonio-pe.
+Upe pyhare guive Melanio, Inocencio ha Vicente ndohechavéi avei Ramón-pe,
mitãkaria'ymi ouva'ekue omba'apohaġuáicha hendivekué­ra.
+Peteĩ jasy ohasa rire, omano avei Inocencio. Hetekue ndaje ojuhu hikuái
Melanio ha Vicente peteĩ tapepo'i yképe. Mokõivemíntema hemby.
+Py'ỹinte ndaje Melanio ohechámiva'erã iképe umi iñirũngue omanova'ekue.
“Emombe'u, emombe'u” jeko he'ímiva'erã mokõivéva Melanio-pe. Upéi, peteĩ
ko'ẽ, opáy ha opu'ã Melanio, ha vokóike oho, jepiverõguáicha, omombáyvo
iñirũ Vicente-pe. Heta ndaje omomýi chupe ha nopu'ãi. Upéi opokoporãvo
hese, ojuhu hete ro'ysãmbamaha. Omanómbora'e oke aja.
+Melanio-ntema hemby. Ha'e ohohápente ohecha Antonio, Inocencio ha
Vicente-pe. “Emomhe'u, emombe'u”, he'ijoa chupe. Ndaikatuvéije­ko oke, ha
itarovapotaite jave ndaje oúkuri Paraguaýpe omombe'u “Es­tancia Takuruty”
járape mba'e vaiete ojapova'ekue iñirũnguéra ndive.
+Uperiréje oñemboúraka'e Melanio ndive irundy tahachi. Ha'ekuéra ojo'o upe
tapỹi nandimi yképe, ha pya'evoi ojuhu Ramona rete ka­nguemimi. Ombyatypa,
ombohyru ha ogueraha isy, ña Francisca-pe.
+Melanio ojeraha ka'irãime ha upépe, peteĩ ára, iko'ẽ omano.
+
+%%%
+
+KURURU NIPORA'E
+Areguápe niko oikova'ekue peteĩ pohãnohára katupyry ha imara­ngatúva,
hérava José Duarte. Ndaipóri mba'asy oipohãnokuaa'ỹva. Hendive ndaipóri
aipo pohã hepýva, ha hi'ariete natekovetevẽivoi ave heta jey jaha hendápe
jakuera haġua, peteĩ jeymínte ha hesakuaité­pema ome'ẽ mba'asýpe. Opa umi
mba'ére niko tapichakuéra ohayhu ichupe ha oguerohory hembiapo.
+Áġakatu, oĩkuri ambue pohãnohára ndocha'éiva hese, ha upévare ndaje
oipohãnoukáraka'e ichupe. Uperiremíntema pohãnohára José Duarte hasykatu 
ñepyrũ. Hasyetéjeko chupe hesa, ha upe mba'e ombohesa ha ombohovarurupa
avei chupe. Upe guive noñangareko­véikuri tapicha hasykatuváre.
+Hembireko ha ita'yrakuéra ndive oipyguara tesapohãnohára ika­tupyryvéva
rupi, ohekávo pohãno. Mavavéva noipohãnokuaái ichupe. Ohohápente 
oñeme'ẽmiva'ekue José-pe opaichagua pohã hesápe ġuarã, ha avei oje'e chupe
mba'éichapa oñeñangarekova'erã. Upeichavérõ jepe, ndokuerái. Upémarõ
ojeraha ichupe Argentina ha upéi Brasil-pe. Mba'evénte avei ndojapói hese
umirupigua tesapohã­noharakuéra.
+Upéi ojeguerujeýkuri ñane retãme. Hembireko ha ita'yrakuéra oha'ãróntema
imano. Ndaikatuvéima ojejapo hese mba'eve. Ka'arupytũ jave oúmiva'erã karai
pa'i oñembo'emi haġua hese; ikatuhaġuáicha, omano vove, José ohupyty
py'aguapy,ỹramo Ñandejára oipotárõ okuerajey haġua.
+Peteĩ ka'arupytũ, oĩ jave pohãnohára José Duarte ndive hembire­ko, ita'ýra
ypykue, ha jepiveguáicha, karai pa'i; ndaje ohendu hikuái ojepopetéva.
Osẽje karai pohãnohára rembireko oipe'a okẽ ha ojuhu upépe peteĩ karai
tujamíme, ijao kelembumi ha heko okarayguáva.
+-“Mba'éichapa kuñakarai”, he'íjeko ichupe.
+-“Iporãmínte, ha nde karai?. Mba'épa reikotevẽ”, omba'eporandúkuri
kuñakarai óga jára.
+-“Ha'e... ajúniko mombyrýgui añandumívo pohãnohára Duarte-­pe. Mba'éichapa
oikohínaha'e”, he'íjeko upe tujami.
+-“E'a... ha nde piko ndereikuaái ha'e hasykatuha. Upévare niko ymáma
noñangarekovéi hasykatúvare”.
+-“Ha upevarevoi niko aju hendápe” -ombohovaijey chupe karai tujami- ha
ombojoapy:“Che niko aikuaa pohãnohára Duarte hasy­katuha, upévare,
ha'ehaguéicha ndéve,aju ko árape ahepyme'ẽvo ichupe. Chemandu'a peteĩ jey
aġuahẽva'ekue hendápe cherajymi hasykatuetéva ndive, ha ha'e omonguerákuri
ichupe. Upéramondaguerekóikuri pirapire ahepyme'ẽ haġua ichupe. “Ani
rejepy'apy”, he'iva'ekuechéve pohãnohára Duarte, ha hi'ariete ome'ẽ avei
oréve pohã. Ko'áġa... che ikatu aipytyvõ ichupe, upévare aju hendápe”.
+Kuñakarai omaña porã hese, iñakã guive ipy peve, ha he'i: “Ha ndéiko mba'e
rejapóta hese. Ndéiko pohãnohára mba'e. Háke ore rohojepéma umi pohãnohára
ikatupyryvéva rendápe ha mba'eve ndaikatúikuri ojapo hese”.
+Karai tujami heijey chupe: “Nda'éiniko ndéve katuete amongue­rataha,
áġakatu, añeha'ãmbaitéta”. Oga jára ombohasa chupe, heta oñomongeta rire,
iména rendápe. Tujami oñesũ pohãnohára rupa yképe ndaje, ha oñepyrũ oñe'ẽ
ichupe. Uperire opu'ã sapy'a ha oporandu kuñakaraípe: “Mba'épa oiméne oĩ
pende rógape ndaha'éiva penemba'e”. He'i'ỹre mba'evete kuñakarai ha ta'ýra
ypykue oñepyrũ­kuri oheka.
+Heta oheka rire hikuái, ta'ýra ypykue ojuhu peteĩ vosa'i ndaha'éiva
imba'ekuéra. Ome'ẽ isýpe. Kóva ohecha aja mba'épa oĩ ipype ndaje he'íkuri:
“Oimene niko tapicha hasykatúva hesarái ha oheja, ha nde ru jepiveguáicha
oñongatu sapy'arei oujeýrõ omba'ejerure. Py'ỹinte niko oikómiva'ekue nde ru
rehe péicha”. He'ipa mboyve umi mba'e tuicha ndaje oñemondýi upe kuñakarai
ojuhúgui upe vosa'i henyhẽte júgui.
+Upépe oñemboja tujami ha ojeruréjekoraka'e kuñakaraípe vosa'i oguerekóva
ipópe, ha vokóikema osẽ he'i: “Kóva ha'e upe mba'e vai apoha”. Upéi ndaje
ohenóikuri karai pa'ípe ha ojerure ichupe ykaraimi, ha kuñakaraípe katu
ojeruréraka'e peteĩ kanéka. Sapy'aitépe ġuarã oñemoĩmbaitéma chupe
hembipota; ha upémarõ karai tujami oñepyrũjekoraka'e oity upe ykaraipyrépe
jumimi.
+Karai pa'i, pohãnohára Duarte rembireko ha ta'ýra ypykue ndaje
hy'airo'ysãmba ohechávo mba'éichapa y potĩete oñepyrũ mbegueka­túpe
ipytãmbaite tuguýgui, ha ñemondýi reheve ohecha avei mba'éichapa oñembohete
peteĩ kururu hesa ñemombúva, osyryhágui tuguyeta.
+Upérõ karai tujami osẽkuri he'i: “Kururu nipora'e”. Upe jave avei ohendu
hikuái pohãnohára Duarte osapukái asyetérõ, ha pya'épeko oho hikuái
ohechávo. Oġuahẽvo ikotýpe ojuhu hete ro'ysãmbaite. Ohasa rire po aravo'i
rupi -ha omyakỹrire chupe iñakã ha ipyti'a- oñandujeýkuri hikuái pohãnohára
Duarte oikovejeyhague; ha upépe ae imandu'ajeýkuri hikuái karai tujamíre.
+Oújeko ha'ekuéra ohekávo ichupe ha ndojuhuvéi mba'eve. Ndai­porivéimandaje
tujami, ndaiporivéima kanéka, ha'e... ndaiporivéima kururu.
+Upeichaite jekoraka'e ojehuva'ekue upe ka'arupytũme.
+Ohasa rire peteĩ arapokõindy, karai pohãnohára José Duarte ohecha ha
oñepyrũ okaru ha mbeguekatúpe hesãijeýkuri. Mbohapy jasy rire
oñanga­rekojey avei tapichakuéra hasykatúvare. Ikatu'ỹva'ekue omonguera umi
pohãnohára ikatupyrypyryvéva, omonguerákuri upe karai tujami.
+Heta ára ndaje José Duarte ha hembireko ohekáva'ekue tujamí­me, ha
araka'eve ndojuhuvéi hikuái ichupe. Ndahi'aréi, aháramogua­re pohãnohára
Duarte rendápe, ha'e he'iva'ekue chéve: “Oiméne niko ndaha'éikuri tujamínte
upe chemonguerava'ekue, oiméne Ñandejára mba'e chepytyvõkuri
chemarangatuhaguére mayma che rapicha ndive”.
+Upeichavérõ jepe... kururu nipora'e.
+
+%%%
+
+Jataity niko peteĩ tava'i iporã añetetéva, Tupã Ñandejára omohendava'ekue
yvyty, ñu hovyũ, ha ysyrykuéra pa'ũme. Upépe hembypa kuimba'e ha kuña
ikatupyry ha imarangatúva; omba'apóva kokuépe, omongakuaáva hymbamimi ha
oñeha'ãva ohekombo'e porã iñemoñarépe.
+Umi kuimba'e, kuña ha mitã hekorory ha isarakíva apytépe oikova'ekue
Rosíta; kuñakarai mboriahu, peteĩmínte imembyva'ekue. Maria ombohérakuri
chupe. Maria niko ndoikuaajepéi itúvape.Isy ndiventevoi oikova'ekue.
Iporãitereivoínikova'ekue upe mitãkuña ha upévare avei ndaipóri kuimba'e
ojesareko'ỹva hese. Áġakatu, Maria noñeme'ẽi mavavépe.
+Isy niko he'ímiva'erã chupe: “Ñande kuña ñanemboriahúramo jepe,
ñanderekopotĩva'erã. Kuimba'ekuéra niko oiko ñanera'ãvonte”. Ko'ã mba'e
mbarete porã oikékuri Maria akãme. Upéinte niko, peteĩ ára, omanósapy'a isy
marangatuete. Upépe katu iñarõvéntema he­ndive mitãkaria'ykuéra. Peichahápe
ndaje avei oġuahẽkuri Jataitýpe peteĩ mitãkaria'y. Luchi herava'ekue.
Py'ỹinte niko Maria ha Luchi ojojuhúmiva'erã ha oñomongeta kyre'ỹ. Arateĩ
jave katu ojojuhu hikuái Tupãópe ha péichajave Luchi oúmiva'erã okaru Maria
tapỹimime.
+Ndatuichái niko upe itapỹi. Mokõi ikoty, ku kuláta jovái oje'eha. Avei
itataypy, upépe osãingójepi ijapepo ha ijerére mbohapy apyka­pemi. Korapýpe
katu oguereko peteĩ ykua osẽhágui y ro'ysã asyete. Péichante... “mboriahu
rekópe”, he'ihaguéichajepi chupe isymi omano mboyve.
+Vaicháku ojoguerahaporãtava'ekue. Luchi oumavoíkuri oiko hendi­ve ha
vokóikema Maria opytákuri hyeguasu; upéicharõ jepe, Maria nomombe'úi
mba'evete Luchípe. Ohasa rire umi jasy, Luchi ohechakuaa mba'éichapa Maria
hyevu ñepyrũ ha peteĩ ko'ẽme ndaje – kirirĩhapete- osẽkuri oho. Ohejarei
mitãkuñami hyeguasúvape. Maria opáykuri ha ndojuhuvéi hembiayhúpe ha
upémarõ ohechakuaa ohejareihague ichupe. Oñemombo hupamíme ha hetájeko
hasẽ. Ha'eño tyre'ỹ opyta.
+Peteĩ pyhare, Santa Lucía árape, imembýsapy'a peteĩ mitãkuña'i neporãva
avei. Ombohérakuri Lucía, heñoihaguére Santa Lucía árape.
+Upéicharõ jepe, Luchia'ípente ojekuaave. Ohasávo umi ára niko Maria
ohechakuaa Luchia'íre peteĩ mba'e: upe imembykuñami ndohechaietémbora'e.
Hesatũjovaietéra'e, he'ihaguéichajepi umi iñi­rũmimi. Sapy'ánte katu
osapukáimi hikuái chupe: “Mitãkuña'i resatũjovái”. Luchia'i oikómiva'erã
toryjárõ umi mitã'i apytépe. Añete­hápe, umi iñirũmimi oñembohorýmiva'erã
hese. Luchia'i ohendu umi mba'e he'íva ha'ekuéra ha heta mba'e
noikũmbykuaái. Nahesakãiete chupe. Ndoikuaái, ndohecháigui. Upevakuére niko
oporandúvonte oiko isýpe. Ohendúvo oimeraẽ mba'e he'íva umi iñirũ,
pya'épeko, ho'a ha opu'ãháme, oujeýma oporandu isymíme. “Mba'éiko kuarahy”,
“Mba'épiko sa'yju”, térã katu oporandúmiva'erã avei: “Mba'épiko yvága.
Moõiko opyta”; ỹramo katu: “Che sy: mba'éiko he'ise mboriahu. Ñandépiko
mboriahu”. Isy omoirũva chupe hupamíme, oñembosaráimiva'erã iñakãraguére,
opoko kangy asy umi hesa­mimíre, ha tesay pa'ũme he'ímiva'erã imembymíme:
“Áġante reikuaáne. Rehechapotaitémako che memby”.
+“Añetéiko che sy. Avy'aitépa upéicharõ”, ombohováimiva'erã Luchia'i
py'arorýpe. Upéi katu oñemokunu'ũmive ha oporandu: “Ha che ru piko araka'e
outahína. Oiméne niko ñanderechaga'úma”.  Vaicháku Maria ijahy'opa'ãva
ohendúvo umi mba'e ha ñe'ẽ ryrýipe ombohováimi chupe: “Héẽ, oiméne niko
péicha”. Umícha jave, omonge rire Luchia'ípe, Maria ohómiva'erá oñemombo
hupápe ha hasẽ soro. “Mba'éreiko péicha rejapo cherehe Ñandejára”,
he'ímiva'erã.
+Maria niko heta oñepia'ã imemby rayhupápe.Oparupirei ogue­rahákuri chupe
oipohánouka haġua. Ouva'ekue Paraguaýpe peteĩ tesapohãnohára katupyryete
rendápe ha upe karai jeko he'iva'ekue ichupe: “Péicha ġuarãntema. Ne memby
ndokuerakuaavéima”. Upe mba'e omona yvýre Mariápe.
+Upéicharamo jepe, Maria noñeme'ẽikuri ha upémarõ ogueraha imembymime umi
pohãnohára chae rupi. Opaichagua pohã niko ome'ẽkuri chupe umíva ha peteĩ
katu ome'ẽ jepe chupe peteĩ kurundu'imi omosãingo haġua ijajúri, peteĩ
vosa'i oguerekóva ipype­gua ha Maria oikuaa'ỹva mba'épa. Upéi ave niko,
navõ ary, oúmiva'erã imembymi ndive Tupãsy Ka'akupe rendápe, hi'árape.
Luchia'i ombo­týramo peteĩ ary, Maria omba'ejerurékuri Tupãsýme.
He'íjekoraka'e chupe: 'Ndaikytĩmo'ãvéi Luchia'i akãrague omboty peve pokõi
ary. Chepytyvõmina Tupãsy ha'e... reipotáramo, emonguera ko che membymi'.
+Ikatupyry katu niko upe Maria ha ha'ehaguéicha, noñeme'ẽi araka'eve. Amo
hapópe añetetéko upe oje'évajepi: “Kuña Paraguáicha niko ndaiporivoi
mokõi”. Maria omba'apo ao jejohéipe. Itapỹi ypyete rupi niko ohasa peteĩ
ysyry potĩ ha upépe ohómiva'erã Luchia'i ndive ojaojohéi. Itakuéra pa'ũme
oguapy ojohéi ha kapi'ipe ári oipyso ikã haġua. Asaje rupi oúmi sapy'ami
imembykuñami ndive ojapo hembi'urã ha tataypýpe -apykape ári- okaru hikuái
mokõive.
+Ohasa asyve javérõ, Maria imandu'ámiva'erã peteĩ ñe'ẽngáre: “Mboriahu ha
mbokajáre mante ho'áva aratiri”. Nahembiaporãi, imemby ndohechái ha heta
hemikotevẽ. Upéicha ohasa ichupekuéra ġuarã umi ary. Upéinte niko
oguahẽsapy'a upe ary pokõiha ha jepiveguáicha oñembosako'i hikuái mokõive
ou haġua Tupãsy Ka'akupe rendápe. Luchia'i niko iñakãraguevukueterei oúvo;
avei, ijao morotĩ ha ijape hovy, “promesera” oje'eha karai ñe'ẽme.
Oġuahẽkuri hikuái Ka'akupépe, oguata rire Itakuruvi guive. Ohendu hikuái
ñembo'eguasu ha jeko ohecha mba'éichapa peteĩ tapicha oguata'ỹva, opu'ã upe
ijapykágui ha oguata. “Kóva ha'énema”, he'i ijupe Maria ohechávo upe mba'e
guasuete. “Ymaiteguivémaniko roha'ãrõhína che sy marangatuete”, ombojoapy
upéi ojesarekoporãvo Tupãsy Ka'akupe ra'ãngáre.
+Upe ára pukukue javeve opyta hikuái Ka'akupépe. Ñembo'eguasu opa rire,
Maria oguerahákuri Luchia'ípe, jepiveguáicha avei, Tupãsy ykuápe; ha péicha
ndaje oikókuri oikundaha Ka'akupe. Upeichavérõ jepe, mba'evete ndoikói
Luchia'íre. Tesaýpe jeýma Maria ohupi imembykuñamíme ha ohopa heseve
hógape. Ohasa peteĩ ára, ohasa mbohapy, ohasa irundy... mba'evetevoi
ndoikói Luchia'i rehe. Upépe ae Maria oñeme'ẽ, ojeity yvýre, omanose.
“Mba'éreiko nderesarái orehegui Tupãsy”, he'ijeyjeýmiva'erã Maria.
+Upéinte niko peteĩ arapokõindy rire, ka'arupytũ rupi, Luchia'i oñepyrũ
iñakãnundu ha hasykatu. Heterasypaitésapy'a. Maria niko ome'ẽ chupe pohã
ñana, omoñeno hendive ha omama chupe ojuhumívaguivepe. Luchia'i katu hasẽ'i
hasẽ'i upe pyhare pukukue javeve. Hasy peve niko opytákuri oke,
ko'ẽmbotávoma. Opáyvo Luchia'i niko, Maria ojapómahina tembi'urã ha ndaje
ohenói chupe imembymi. Oho hendápe ha ojuhu ojesakytýhina. He'íjekoraka'e
Mariápe: “Chejopietereíniko che resa che sy”. Maria ohupi hapypa'ũme,
omokunu'ũ chupe ha mbeguekatu oipichy chupe umi hesamimi.
+Upeichaháguinte Maria ohendúkuri peteĩ mba'e omopirĩmbáva chupe. "¡Ahecha
che sy!, ¡ahecha che sy!”, osapukái Luchia'i. Opo mokõive ha osapukái.
“¡Ahecháma che sy!, ¡ahecháma!”, osapukaijeyjeýkuri upe mitãkuña'i. Maria
katu hendive osapukái ha hasẽ, ndoikuaavéi mba'épa ojapóta vy'águi.
Upejavéjeko imandu'ákuri Tupãsýre; ha mokõive oñesũ ha oñembo'e ichupe, upe
itapỹimi rovái.
+Upe ára guive ave vaicháku mokõive hekove pyahúva. Vy'apo ha mborayhúpe
oiko hikuái. Luchia'i ohókuri mbo'ehaópe ha upéi katu -ikuñataĩmbávo- oiko
ichugui Ñandejára rembiguái. Isy katu opytákuri  amoite Jataitýpe,
jepiveguáicha, ojaojohéivo ysyry potĩ sakãme... he'ihaguéichajepi isy
Rosíta amyrỹi: “mboriahu rekópe...”
+Añetehápe, heta ohasa asy hikuái mokõive.Ndareirivoíniko he'ímiva'erã
Maria: “Mboriahu ha mbokajáre mante ho'áva aratiri”. Áġa -heta ára ohasa
rire- che ambojoapy chupe: upeichavérõ jepe, “Maymávape ġuarã osẽvakuarahy”.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: LUISÕ REKOVEKUE
+Oikóje amoite Trinidad-pe -tava'i opytáva Itapúape- peteĩ karai hérava
Ceferino. Ha'e jekoraka'e Luisõ.
+Upe karai ndaje pahague pokõi joyke'y apytépe. Ijyvate, hesa'yju ha
hesakuare pypuku va'ekue. Ndo'úivajeko so'o. Oje'émi avei ovy'aha
ryguasukuéra oikoha rupi, ha py'ỹinte oñarõha hese umi jagua. Opa umi
mba'ére niko oje'émi hese ha'ehákuri Luisõ. Upe rnba'e oparupirei
herakuãkuri.
+Peteĩ jey, arapoteĩ pyhare iñipytũvape, yvytu vai ha tuicha oky aja,
oĩkuri hogamíme ña Nati imembykuéra ndive. Upeichaháguinte ohe­ndúkuri
hikuái tyapu, vaicháku máva ojo'óvahina pe yvy óga jere rehegua. Upémarõ,
ña Nati omañañemi oikuaa haġua mba'épa ojehu, ha uperiremínte ndaje ohenói
ha ohechaukákuri imembykuérape peteĩ mymba ndevaíva, hesapo ha haguepáva,
ojoguáva peteĩ jagua ndetuichapajepévape.
+Ña Nati orekókuri peteĩ mhokapuku imbokara'ỹi karaipyréva. Upe kuñakarai
niko oikuaamavoíkuri mba'e vaieta oje'éva karai Ceferino rehe; upévare ha
sapy'areíramo ġuarã ndaje osẽkuri he'i: “Peteĩ mbokara'ỹi ikaraipyrévante
aguereko ajapi haġua pe mymba vaitépe”, ha ojovasa rire ombojoapy:
“Ajerurénte Ñandejárape ani haġua ha'e karai Ceferino”.
+Ojapíta jave ndaje, upe jagua guasuete osẽkuri oñani upégui. Péicha
javérõ, umi arapokõi pyharevépe katuetei ojejuhúmiva'erã mymbakuéra
oñekarãimba ha huguypáva. Oiméne niko Luisõ ohasa­kuévo ojapo péicha
hesekuéra, he'ímiva'erã Trinidad-ygua.
+Karai Ceferino ndive oiko hembireko hérava ña Rosa, ha hovaja hérava ña
Dejesús. Peteĩ arapoteĩ pyharépe ndaje ña Dejesús ndaika­túikuri oke, ha
upémarõ osẽjekoraka'e okápe hoy'u haġua. Oho ndaje peteĩ ykua peve, oĩva
oga'i kupépe, ha jeko hoy'u aja oñandúkuri mba'e hyapúva; ojere ha ohecha
peteĩ mba'e oikuaa'ỹva, ojapajeréi yvýre ha upéi opu'ãvo oúkuri hatã vai
chupe.
+Pya'épeko ña Dejesús oñani upégui ha neipamírõ ġuarã ojupí­mahina peteĩ
yvyrapytã kakuaa rakãre, ha ojupikuévo ndaje upe mymba omondoro'imi isái
pytã rembe'y, ha upéi katu, oiméne niko omondýigui chupe ña Dejesús sapukái
soro, osẽkuri ohopa heseve upégui. Umi sapukái omombáykuri ña Rosa-pe. Ha'e
osẽ okápe ha ojuhúkuri ña Dejesús-pe yvyrapytã rakãre. Omboguejy rire chupe
upégui oporandúraka'e ña Dejesús-pe mba'épa pe ojehúva'ekue. Ña Dejesús
omombe'úkuri chupe. Mokõivemínte opytákuri upe pyhare. Karai Ceferino ndaje
ohókuri omymbajuka.
+Upe mba'e ojehu rire, ña Rosa ha ña Dejesús ndaikatuvéikuri oke, ha
ko'ẽmbotávoma oñepyrũkuri okay'u hikuái. Uperiremínte oġuahẽ oúvo Ceferino.
Ha'e omomaitei chupekuéra ha oguapy. Upémarõ ña Dejesús ombohasákuri chupe
ka'ygua, Ceferino oisyryku'imi ha vaicháku ojejuruhéiva; upéi katu ondyvu,
ha upépe jeko Ña Dejesús ohechakuaa oimo'ã'ỹre ñemondýi reheve, Ceferino
ondyvuhague ini­mbo pytã.
+Ña Dejesús omombe'úkuri ikypy'ýpe upe mba'e. Ña Rosa katu ndogueroviái
mba'evete, ha ndaje upe pyharevepevoi, pochy reheve, ña Dejesús osẽkuri oho
upégui.
+Heta ára rire Ceferino omano, ha omano mboyve jeko upe hete vaicháku
oñemoambuepáva. Omano rire katu ndaipóri tataindy ogue'ỹva; avei, upe
mba'yru oñemohendahaguépe ndaje oryryipa. Kurusu jepeve ndopytái
hendaġuáme. Mayma oĩva upépe osẽkuri oje'oipa kyhyjégui. Hembireko mante
opytákuri omoirũ chupe.
+Ko'ẽ rire ojegueraha ha oñeñotỹTrinidad te'õngueópe; ha ndaje mbohapy ára
oñeñotỹrire upe hetekue ogue ityvýgui. Heta jeko ojehekákuri ha mamove
ndojejuhúi. Maymávante he'i oikovejeyha, ko'áġa, Luisõ ramo.
+Upe guive oñeñotỹramóva ári katuete ojejuhúmiva'erã pypore. Oime he'íva
karai Ceferino pyporeha.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: MAKA'I ÑEHA'ÃME OJEHUVA'EKUE
+Ytororõme niko oikova'ekue peteĩ mitãkaria'y marangatu hérava Casiano.
Hekove aja, Casiano
+omba'apómiva'erã itúva ndive kokuépe. Nosẽivavoi hógagui, oiméne
nikoojepokuaavégui itúva ha isýre, upevakuére avei naiñangirũhetái.
Sapy'apy'aohómiva'erã umi vy'aha térã jerokyha rupi. Upéi ave,
ndojerokykuaaivoi haupevakuére oiko hi'otĩ. Upéicharõ jepe,
oñangarekokuaámante ijehe. Osẽta javekatuetei omoĩmiva'erã imboka
iku'akuápe. “Sapy'areírõ ġuarã”, he'ímiva'erãitúva ha isýpe.
+Upéinte niko oúkuri itavyete Pánfila rehe, mitãkuña neporã­mbajepéva
-karai Nuñez rajy- oikóva Ytororõ tavaitépe. Py'ỹinte niko Casiano
+ha Pánfila ojojuhúmiva'erã ñemiháme. Oñombojaru hamba'e. Añetehápe,
ojohayhuporã hikuái. Áġakatu, Pánfila nomombe'uiete itúvape upe mba'e.
Oguerokirirĩnte.Itúva niko yma guivéma oñatõi ichupe -áġa ikuñataĩmba rire-
omenda haġua karaiMartínez rehe. Ndoipotaivoíkuri ave ojesareko ambue
mitãkaria'ýre. Upe karaiMartínez niko heta ipirapire ha huguaipohýi avei
Ytororõme. Ndaha'éikuri tekoveporã. Ivýro ha ijejapo. Ojaposéva ojapo upe
tava'ípe ha hi'ariete“ndohechakuaái hapicha mboriahu remikotevẽ”,
he'ihaguéichajepi karai Choperu.Opa umi mba'ére ndojehayhúikuri ichupe.
Ojekyhyjémante ichugui.
+Peteĩ ára oġuahẽsapy'a karai Martínez apysápe Casiano ha Pánfila
joayhuñemi ha kakuájeko ipochy. Nomombavéi upe mba'e ha
+ndojejokokuaavéigui - peteĩ pyhare- ha'etevoi omoñuhã ha ojukákuri
upemitãkaria'ýpe ha'e... upe hetekue omoko'ẽukákuri hogami korapýpe.
Casianopehẽnguekuéra heta ombyasy upe ojejapova'ekue hese. Upéicha opákuri
karaiMartínez akãrasy, hasy peve vaicháku ipy'aguapyjeýva.
+Ytororõme niko maymáva oikuaa karai Martínez oguerohoryha maka'i ñeha'ã.
Péicha ndaje, peteĩ jey, ojejapókuri peteĩ
+vy'apaguasu ndekakuaajepéva Ytororõme ha upérõ jekoraka'e oñemohendákuri
upépepeteĩ kalesíta ha hendive opaichagua ñembosarairã, umíva apytépe:
maka'iñeha'ã. Upéva katu omoakãtavyetékuri karai Martínez-­pe.
Ha'ehaguéicha, maka'ioñeha'ãhápe oĩmanteva'erã ha'e,ỹramo ndaha'éi maka'i
ñeha'ã. Ha ndaje ipo'a'imivoi.Oha'ãkuaaitereíjekoraka'e, upevakuére
naoimeraẽvai oha'ãse hendive.
+Upe pyhare oñepyrũhaguépe upe vy'apaguasu, karai Martínez oho, oġuahẽ ha
oguapýma katu oha'ãhaġuáicha oimeraẽva ndive. Mavave
+jeko noñembojái. Tapichakuéra okyhyjepajoa ichugui. Upéinte niko oñemboja
haoguapy henondépe peteĩ mitãkaria'y, he'iva'ekue ichupe: “Ñaha'ã
katuñañomoperõmba peve”. “Nei, ñaha'ã katu”, ombohováikuri karai Martínez
pukavyjaheivaípe, oikuaa'ỹremba'épa oha'ãrõ ichupe.
+Oñepyrũ rire oha'ã sapy'ami, umi tapicha ijatýva mesa jerére ohechakuaa
hikuái, ñemondýi reheve, karai Martínez oha'ãhahína Casiano
+amyrỹindive; áġakatu, kóva ndohechakuaái upe mba'e; vaicháku hesatũvamba'e
haupevakuére ndohecháiva Casiano-pe. Tapichakuéra ijatýva ijerére
hesahojoákurihesekuéra, ikatu'ỹrehe he'i ha ojapo mba'eve. “Vaicháku ore kũ
oñeñapytĩmbáva. Ndai­katúikuriroñe'ẽ, upéicha avei ndaikatúi romýi upégui.
Péicha roĩkuri upépe oho peveupégui Casiano amyrỹi”,he'íkuri hikuái
uperiréma.
+Ko'ẽmbotávoma oġuahẽ hu'ãme karai Martínez ha Casiano amyrỹi
+maka'i ñeha'ã ha upakuévo, karai Martínez opytákuri ipirapire, hymbaita
haijyvy'ỹre.Nandivera. Casiano póra omoperõkuri chupe ha upéi ohopa heseve.
Upépe ae karaiMartínez vaicháku opáyva ha ohechakuaáva mávandiepa oha'ãkuri
ha ohechakuaávomávandiepa, ho'a ha omano.
+Kalesíta oho rire Ytororõgui, mbohapy ára haguépe, Casiano túva ohóraka'e
ohechávo, jepiveguáicha, ita'ýra tyvy ha'e... oġuahẽvo
+upépe ohecha -oimo'ã'ỹre-heta pirapire isarambipáva upe tyvy ári. Karai
tujami -py'aguapy revé-ojapyhýkuri imba'erã oñandúgui ipype mávapa oheja
ichupe. Upe ka'arúpe,hembirekomi ndive, ojapoukákuri ñembo'eguasu Tupãópe,
Casiano rérape.
+Karai Martínez yvyguasuete katu opytarei. Mavave ndoipotáikuri. Pya'e
ndaje oiko ichugui peteĩ karuguaty ndekakuaáva ha avei
+peteĩ javorái ndevaíva, ikatu'ỹha rupi ojehasa. Martínez-kuépe ojekuaa
ko'áġa.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: ÑORAIRÕ GUASU REMBYREMI
+Ñane retãme niko oime gueterei peteĩ tava'i hérava Mbokajaty. Upépe
oikova'ekue karai Ulo ha hogayguakuéra: hembireko ha ta'yramimi. Umi ñande
rapicha okarayguávaicha niko, karai Ulo omba'apo kokuépe, he'iháicha
ha'ekuéra: “Kokueséro”. Karai Ulo heta oipyguarajepe ñane retãpy, ha amo
ipahápe, Ña Maria omoakãgua­pýkuri ha ohejaite Mbokajatýpe. Ña Maria niko
upepeguavoíkuri; ha jekoraka'e karai Ulo ohasavajepivoínte upérupi, ha
upeichakuévo ojokuaa, oñomongeta kyre'ỹ ha ipahaitépe katu ombojoaju hikuái
hekove; omenda, ja'eporãsérõ.
+Mbokajaty rupi ohasákuri, yma Ñorairõ Guasu aja, umi ñane retã pysyrõhára.
Añetehápe, oĩkuri heta ohasajepéva'ekue upérupi; ha katu oĩkuri avei heta
omanova'ekue upépe oñorairõhápe. Péicha ndaje, upe Ñorairõ Guasu
oñepyrũramo jave, peteĩ mitãkaria'y ha peteĩ mitãkuña omendákuri, ha
ojogapo hikuái Mbokajatýpe; ha jeko umi mokõi tapichápe ojukava'ekue, peteĩ
pyhare oke aja hikuái, umi kamba. Upe mitakuñáre ndaje oñembosarairaẽkuri
ha upéi ae ojuka; ha ojuka rire mokõivépe, omyandy hesevekuéra upe hogami.
+Upe mitãkaria'y herajoapýva'ekue González, ha upevakuére upe tenda
ojeherókuri González-kue, ha opytájekoraka'e ipóra. Upeichai­te. Upevarevoi
ko'aĝaite peve mavave ndohasaséi upérupi ka'arupytũ, pyhare térã katu okýta
jave; ha mavave avei ndojogaposéi ha ndoi­koséi upépe. Oñemombe'úmi avei
ojerahahague upépe mbohapy pa'i oñembo'e ha ohovasa haĝua upe tenda; ha
upéi, are are ndaje noñehendúi ha ndojehechavéi mba'eve.
+Peteĩ pytagua, oguerovia'ỹva umi mba'e, ouva'ekue ojogapo Gon­zález-kuépe;
ha jeko pya'evoi, ohupyty mboyve peteĩ jasy, oñaníkuri upégui.
Itavyrainunga ohóvo, ha upe hogakuemi omopu'ãuka ha opytava'ekue upépe
ndaje okaipaitéva'ekue. Mavave ndoikuaái Mbo­kajatýpe mávapa
omongusuguékuri upe pytagua rogakuemi.
+Karai Ulo róga niko upe hi'aĝuivéva González-kuégui. Ndaje ha'e ha
hembireko omenda ha oiko guive upépe, araka'eve ndohechái ha nohendúikuri
mba'evete. Upéinte niko, peteĩ jey, pyhare ñasaindy porãme jeko karai Ulo
ha Ña Maria oguapýhina itapỹi renondépe; ha peichaháguinte oĝuahẽkuri
hogamíme peteĩ mitãkaria'y ha peteĩ mitãkuña. “Mba'éichapa pendepyhare”,
he'íjekoraka'e hikuái. “Iporã­mínte”, ombohováikuri karai Ulo ha ombojoapy:
“Mba'épa peikotevẽ­mi pejúvo”, ha ndaje upe kuimba'e he'íkuri:
“Roy'usemínteko ikatumírõ. Aréma niko ndoroy'uvéi ha heta gueterei
roguatava'erã”. Vo­kóike opu'ã Ña María ha sapy'aitépe ogueropojáima
chupekuéra imba'ejerure; ha upe javete ndaje mitãkaria'y ha mitãkuña
oguékuri henondeguikuéra. Tuichaiterei oñemondýi karai Ulo ha Ña Maria.
Mokõive ndogueroviaséi upe mba'e ojehuva'ekue. Uperiremínte avei,
ohechájekoraka'e hikuái mba'éichapa hendypa González-kue gotyo. Mbohapy
pyhare jeko ohechajepe hikuái hendypárõ González-kue.
+Ndojejokokuaavéigui hikuái, upe ára irundyhápe ohókuri Tupã­ópe, karai
Pa'i rendápe, ha omombe'u ichupe hembiasakue. Karai pa'i ndaje
omongareijeýkuri mokõivépe, ha upéicha avei ojapo Ulo ta'yrakuérare. Upéi,
karai Pa'i oúkuri hendivekuéra ha oñembo'e ha ohovasákuri González-kue.
+Upe ára guive ndaje ipy'aguapyjey opytávo upe González-kue. “Jahecha
araka'epevépa”, he'ijekoraka'e karai Ulo, vaicháku nomomba'eguasúiva upe
ojehuva'ekue.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: TAVA'ÍPE OIKOVA'EKUE
+Amoite Tava'ipe niko oikova'ekue mokõi karai ojojaveguanungá­va. Peteĩ
herava'ekue Prudencio ha ambue katu, Anastacio, Anatá­pente ojekuaavéva.
Mokõive oiko ipehẽnguekuéra ndive: hembireko, taýra ha tajyrakuéra. Oiko
porã guasu hikuái. Hymba vaka, kavaju, kavara, ovecha, kure hamba'e; avei
oñemitỹ mandi'o, avati, pakova, jety, petỹ, ha ambue kogamimi.
+Áġakatu, ndaha'éiku ojohayhuetéva hikuái. Ndaikatuivoi ave ojoecha.
Mba'érepa upéva?… ha yma ndaje, Tava'i oñemoheñóiramo­guare, mokõive
oġuahẽraẽva'ekue upépe, ojogapo ha omba'apokyre'ỹma katu.
+Upéicharamo jepe, upe karai Prudencio ipo'avevoínte karai Ana­tágui.
Ojapomíva guive niko osẽporãmantevoi ichupe. Umi ára guive vaicháku mokõive
oñoha'ãva hikuái, jahechápa mávapa itenondepya'eve; ha'e… mbeguekatúpe niko
karai Prudencio oñepyrũ oipykúi pya'eve. Ohoreivoi heseve. Umi táva
sãmbyhyhára chupente­voi ohayhuve, upéicha avei karai pa'i ha mayma tapicha
Tava'igua; ha –añetehápe- upe mba'e oipy'apýkuri karai Anatápe. Py'ỹinte ha
oja'ovaipámiva'erã hogayguakuérape upe haguére. Nosẽporãiva guive chupe,
osẽporãitereirasavoi karai Prudencio-pe.
+Peteĩ jey Anata ndojejokokuaavéi. Oipyhýjekoraka'e imboka ha he'i:
“Ajukátamante ko añamemby, upéicharõ añoite apytu'úta ichugui”, ha osẽje
oho peteĩ tapepo'i rupi ha oġuahẽ peteĩ ka'aguy'i peve, ohasaha rupi -navõ
ára- karai Prudencio. Upépe oñemohenda yvy­ramáta pa'ũme, ohapera'ãrõ
ichupe. Upéinte ohecha Prudencio-pe ha oñembosako'i ha'e… ohasakuévo
upérupi –ijatukupéguio- oñapytĩ chupe irundy mbokara'ỹi. Ojukaitevoi.
+Karai Anata mavavetépe nomombe'úi upe mba'e. Ayvúko oikókuri ojekuaakuévo
upe ojehuva'ekue. Tava'ípe niko umi mba'e ndoikoiva­voi. Heta jeko hasẽ
Prudencio rehe umi ipehẽnguekuéra. Ojehayhuetereíva'ekueniko upe karai.
Mavave ndoikuaái mba'eichaitépa omanókuri upe kuimba'e marangatuete ha
mavave ave ndoikuaái mávapa upe ijukahare.
+Ohasávo umi ára ndaje, karai Anata vaicháku hekoambuéva. Oñepyrũ ha'eháma
ipo'a. Ndaipóri mba'e osẽporã'ỹva ichupe, ha pya'e avei ndaje mayma
Tava'igua ohayhu ñepyrũ Anatápe, ojehayhuha­guéicha karai Prudencio.
+Peteĩ ára ndaje oúhina ita'yrakuéra ndive ha ohasakuévo upe ka'aguy'i
ojukahaguépe karai Prudencio-pe, ndaje upe hymba kavaju vaicháku
oñemondyiva'ekue ha uperiremínte jeko karai Anata ohe­chásapy'a henondépe
karai Prudencio pórape, ojesarekoporãva hese; ha osẽkuri osapukái
ita'yrakuérape: “Pejuka pe añamembýpe. Peju­ka… !”. “Mávapepiko taita?”,
oporandujoákuri ita'yrakuéra ha ombo­joapy hikuái: “Ñandénteko ñaime
ko'ápe”. Ha jeko karai Anata osapukaijeyjeýkuri: “Pejuka ha'éngo peẽme.
Pejuka…!”. Nimbora'e ha'énte upe ohechava'ekue.
+Ita'yrakuéra oipytyvõkuri ichupe ha oisãmbyhy hymba kavaju upe ka'aguy'i
opaha peve. Osẽnguévo upégui, oporandúraka'e hikuái ichupe: “Mba'éiko upe
rehecháva taita?. Mba'éiko upe nemondýiva'ekue”. Karai Anata nomombe'uségui
ita'yrakuérape mba'e vaiete ojapova'ekue, ombotavy chupekuéra ha he'ikuri:
“Ndaikuaái, mba'épa ojehúkuri chéve”, ha upéi ombojoapy: “Chéveramo ġuarã
ahechahague peteĩ jaguarete…”, he'i ha opukavy chupekuéra.
+“Nahániri taita. Nde niko reikuaa porã ko ka'aguy'ípe ndaipori­guasuiha
mymba”. “Héẽ”, he'ínte karai Anata ha upéi oñemokirirĩete. Upe ára guive
ndaje Anata osẽ jave katuete ogueraha iku'akuápe imboka… sapy'areírõ ġuarã.
Upe pyhare jeko ndaikatuivoíkuri oke, ou ha oho iñakãme upe karai Prudencio
rekovekue.
+Ambue ára -pyhareve asaje rupi- ohasakuévo Tava'i te'õngueo rupi,
jepiveguáicha ita'yrakuéra ndive; ha'e ohechásapy'a upe tape'i mby­tépe
peteĩ kuimba'épe ha ndaje oñembojavévo hendápe, upe kuimba'e onohẽ iñakão
ha -oimo'ã'ỹre- Anata ojuhujeýma henondépe karai Pru­dencio amyrỹime.
Tuichaitereijeýma osapukái. Upe jave peteĩ ita'ýra osẽkuri he'i: “Ko taita
niko itavyrainunga ñandehegui”. Ohendúvo umi mba'e ndaje karai Anata onohẽ
imboka ha ojukaitevoi ita'yramíme.
+Upe ára guive opyta itavyraiete. Ojerahájekoraka'e ka'irãime ha upépe
py'ỹinte omondýi umi ka'irãi ñangarekohárape, osapukáivo: “Pejuka pe
añamembýpe. Pejuka…!”. Péicha jave ndaje karai Anata ohechámiva'erã karai
Prudencio amyrỹime. Peteĩ ára, iko'ẽ omano. Oñekarãimba ndaje upe hetekue.
Mavave ndoikuaái mba'éichapa ojehúkuri chupe upe mba'e.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+MARAVICHU, MARAVICHU, MBA'ÉMOTEPA...
+Ñe'ẽñemiguerojeraniko ñe'ẽporandu oñepyrũvamaravichu maravichúpe, ha
oha'ãrõva ñembohovái katupyry.
+Techapyra – Ejemplos:
+1.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ñapo'ẽramo hesápe okaru
+2.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Peteĩ karai po'i oike ka'aguýpe ha osẽ iñakã rehe ysypo
+3.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ikũre mante oguatáva
+4.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Peteĩ kuña sa'yju oike kotýpe ha osẽ hova pytã
+5.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ipoty itaju ha hi'a kuarepotĩ
+6.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Inambi rehe oguatáva
+7.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Kuarahy osẽha gotyo, iñakãrapu'ã; kuarahy oikeha gotyo, ojayvy
+8.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Kamba rye guasu hetyma mbohapýva
+9.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ijyképe hague ha mbytépe iperõ
+10.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Iñakã mokõi, hesa irundy ha huguái peteĩ
+11.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ijape kuarepotĩ ha ikorasõ itaju
+12.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Kuñakarai hũ guasu oguapýva apyka itaju Ari
+13.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ka'aguýpe ojejapo ha tupãópe opa
+14.Maravichu, maravichu mba'émbotepa...
+Ko'ẽvo opu'ã ha pyhare oke
+15.Maravichu, maravichu, mba'émbotepa...
+Hye hovyũ ha hova pytã
+16.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ka'aguýpe oñemoña ha ýpe upéi oikove
+17.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Ndeha, cheha, ndeha, cheha
+18.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Jajopy ipy'ape ha okapu
+19.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Oikévo hatã ha osẽvo hu'ũ, morotĩ ha osyry
+20.Maravichu, maravichu mba'émbotepa...
+Ko'ẽvo oke ha pyhare opu'ã
+21.Maravichu, maravichu, mba'émotepa...
+Cherecháva ndachepotái há chepurúva ndacherechái
+Mbohovái (Respuesta)
+1.Jetapa – tijera
+2.Ju – aguja
+3.Arado
+4.Chipa
+5.Mandyju - algodón
+6.Karréta
+7.Girasol
+8.Olla negra, de tres patitas
+9.Tape – camino
+10.Kavaju arigua – jinete
+11.Ryguasu rupi'a – huevo de la gallina
+12.Olla sobre el fuego
+13.Tataindy – vela
+14.Kuarahy – sol
+15.Sandia
+16.Yga – canoa
+17.Py – pie
+18.Manduvi – mani
+19.Mbujape kambýpe – el pan en la leche
+20.Jasy – luna
+21.Te'õryru - ataud
+
+%%%
+
+MBOKAJA
+I
+Mbojaka,
+Yvýgui resẽva
+RembojeguakávoParaguay retã
+Jaha jahahápe
+Ñu, ka'aguy, yvyty rupi
+Ne ra'ãnga jahecha
+Rejupi yvate gotyo
+Vaicha reĝuahẽtava yvága rokẽme
+Po'i, puku, repu'ã
+Rejehechauka ko yvy ape ári
+NdaipóriTupãremimoĩngue apytépe
+Ndehegui ojekuaavévaGuarani retãme
+Mbojaka,
+Yvýgui resẽva
+Rembojeguakávo Paraguay retã
+II
+Mbokaja,
+Tupã remimoĩngue
+Rejehayhuetéva
+Nde retére oĩva
+Oĩetehaguéicha ojepurupa
+Mboja'opyre ndepuru hikuáiógaykerã
+Ha upépembokajayguépema rejekuaa.
+Ndeahi'aju vove
+Ho'ávo yvýpe tembi'u porã
+Omohyĝuatãva ava ha mymbápe
+Ko'ápe ha pépe jahecha yvypóra
+Kyre'ỹ ojokáva ndeaporãite ha iku'ipyrévo
+Ichugui oiko, sa'ive javérõ,chipa mbokaja
+Ỹrõ avei ka'ay he'ẽme nandejojahái
+Nde ha'égui,mbokaja ku'i, tesãi me'ẽha.
+Nde roguekatu
+Mymba rembi'u ojecharamóva
+Ha upéicha avei oĩ nde rogue oipurúva
+Ojapo haĝuainimbomimi
+Ha uperiremínte oiko ichugui tekoveao
+Upéichako nde…
+Mbokaja,
+Tupã remimoĩngue
+Rejehayhuetéva
+III
+Mbokaja,
+Nde poty sa'yju oañuãmba ko ñane retã
+Ha hyakuãnguépe omombe'u
+OĝuahẽmahaTupãra'y ára
+Tuichaite mba'e ñande rekoha
+Hetaite mba'e iporãporãva upépe oĩ
+Umíva apytépe, ijojaha'ỹva,mbokaja ryakuã
+Mitã, kakuaa, oĩmihaguéicha
+Ohekajoa, itajurõguáicha, umi nde poty
+Ha omohenda, jeguakárõ, oga'i marangatúpe
+Ohenonde'ávoTupãra'y, Hesukirito, arareñoiha
+Upépe reime ka'avove'i, pakova,
+Sandia ha merõ ndive ha oñondive
+Pemoherakuã mba'e guasuete oikopotaitéva
+ha ombohorýva mayma rekove.
+Nde rupive ko ñane retãme opavavete oikuaa
+Araka'etépa hína oguejyjey ko yvy ape ári
+KuIpu'akapáva, vy'apavẽ jára, ombopiro'ýva ñane korasõ
+Mbokaja,
+Nde poty sa'yju oañuãmba ko ñane retã
+Ha hyakuãnguépe omombe'u
+OĝuahẽmahaTupãra'y ára
+
+%%%
+
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+Maitei horyvéva opavavépe
+PUKARÃ – CHISTES
+TUICHAITE LEMBÚRE
+(Omombe'úva: Rudi Torga - Asunción)
+Mokõi oka'úva -tuichaite lembúre- ijurujái omaña yvate gotyo. Peteĩ
he'íhina: “Amóva Jasy”. Ambue katu he'i: “Nahániri. Péva kuarahy”.
+Péicha oĩhína mokõive. Upe jave ohasa upérupi ambue oka'úva. Upémarõ he'i
hikuái chupe: “Emyesakãmína oréve peteĩ mba'e... kuarahy térã jasýpa pe
ohesapévahina”.
+Pe ohasáva he'i chupekuéra: “Ndaikuaái. Chéngo ndaha'eivoi arupigua”.
+MBOHAPY IMEMBY
+(Omombe'úva: Salomón Melgarejo - Asunción)
+SANACIÓN
+(Omombe'úva: Felipe Nery Miranda – Arroyos y Esteros)
+Kóva oiko peteĩ aty sanacion-guápe. He'i pe Pastor omotenondéva pe aty:
“Pepoko pene mba'asýre”.
+Peteĩ opoko iñakãre, ambue opoko hetymáre ha upéicha ojapojoaite umi
tapicha ijatýva. Peichahágui Pastor omaña hugua gotyo ha ohecha upépe peteĩ
tuja'i opokóva henondére. Upéva ohechávo Pastor osẽ he'i: “Chéngo ajapo
sanación, ndajapói resurrección”.
+ESPÍRITU SANTO
+(Omombe'úva: Angélica Sánchez Centurión – Karapegua)
+Peteĩ karia'y akóinte hekopotĩva, peteĩ ára ojogua imba'yrumýirã ha oho
heseve tupãópe ha oĝuahẽvo upépe omoingévoi imba'yrumýi tupão ryepýpe, okẽ
tuichavéva rupi.
+Ohechávo upéva, pa'i he'i pe karia'ýpe: “Ma'erãiko remoinge ne mba'yrumýi
ko'ápe” ha karia'y ombohovái chupe: “Ani haĝua ojegueraha chehegui. Mba'épa
oikova'erã chehegui oñemondasapy'árõ chehegui, ko ipyahuetéva”.
+Pa'i osẽ he'i karia'ýpe: “Enohẽ okápe ha Espíritu Santo oñangarekóta
hese”. Karia'ymi ojeroviágui pa'i ñe'ẽre ohohẽ okápe imba'yrumýi.
+Upéingo oñepyrũ ñembo'eguasu ha ojovasávo, karia'y osẽ he'i: “Padre, Hijo,
amén”.
+Iñirũ oĩva ijykére oparandu chupe: “Mba'éreiko nde'eréi Espiritu Santo”.
+Karia'y osẽ he'i hapichápe: “Espíritu Santo niko oime oñangarekohína che
mba'yrumýire”
+MBA'ÉPA PE TUICHAVÉVA
+(Omombe'úva: Catalino Gilberto Recalde – Villeta)
+Villétape oiko peteĩ aty ndetuichapajepéva. Upépe oñeporandu opavavépe
mba'épa pe mba'e tuichavéva komundope.
+Opavavénte okirirĩjoaite ha oñepy'amongetáhína. Oĩ ombotýva hesa, omañáva
yvate, ambuévakatu yvýre. Hovasyjoa hikuái.
+Ohasa rire peteĩ aravo niko, peteĩ opu'ã ha he'i: “Pe tuichavéva niko
Ñandejára”. Ambuéva ombohovái: “Pe tuichavéva niko che sy”. Upéi peteĩ
opu'ã ha he'i: “Tuichavejeýva ñande sy ha Ñandejáragui niko ñandefamilla”.
+Péicha oĩ hikuái, upéingo mitãCatalinoohupi ipo ha osẽ he'i: “Nahániri,
pejavypaitevoi. Pe mba'e tuichavéva komúndope niko,múndo fórro”. Upéva
ohendúvo hikuái, opavavete oporandu Catalinope: “Mba'érepa ere”.
+Catalinoosẽ ombohovái chupekuéra: “Porqueupévape oñembohyru”.
+PERURIMA – ES UN VARÓN
+(Omombe'úva: Ramona Ayala Colmán – Kapiata)
+Perurima ohayhu aréma karaireyrajýpe ha ndaikatúi oĩ hendive, upévare
Perurima he'ívajepi: “Áaaĝanteko ajava'erãla princesare”. Jaikuaaháicha
Perurima niko imboriahu.
+Ohasa umi ára ha oĝuahẽ Perurima apysápela princesaomendahague peteĩ
iviruhetávare, ombohyeguasúva pe mitãkuña porãitépe.
+Itajýra imembypotaitévo, karaireyoñepyrũkuri oheka peteĩpartéra. Ha'etépe,
Perurima osẽ he'i ijupe: “Kóva ha'éma. Che aikótaparterarõ”.
+Ambue ára ko'ẽme mitã Perurima -oñemondekuñáva- oĝuahẽmakatu
karaireyrógape ha he'i: “Yo soy la partera”.
+Karaireyohendúvo upéva, pya'eporãma ogueraha chupe itajýrala
princesakotýpe. Ohejámakatuparterape itajýra ndive, ha ha'ékatu osẽ okápe
oha'ãrõ.
+Peru ohechávo mitãkuña porãite, ojupi hi'ári ha he'i: “Aretéma niko
ajejokókuri. Ko'áĝa chehaitéma”.La princesaoñandúvopartera arrieroha,
oñepyrũ osapukái vaipa karaireype: “¡Papá, papá... es un varón”.
+Karaireykatu oimo'ãgui kuimba'eha pe mitã heñóiva osẽ okápe ha ayvúpe
osapukái opavavépe: “¡Nació un varón!, ¡Nació un varón!”.
+KAMBUCHI MOROTĨ
+(Omombe'úva: Jorge Trinidad Mongelós Núñez – Ñemby)
+Kachíke osẽsapy'a ka'aguýgui ha ojuhu peteĩ táva tuichaitereíva,
hetaitereihápe kuimba'e ha kuña, hekoambuéva chugui. Oguataguatávo upérupi
ipopa'ãma hese mokõi parapara'i, he'íva chupe: “¡Libreta de Baja!”. Kachíke
he'i chupekuéra: “Ndarekói”.
+Upe pyhareve, upéguintema ojeraháma chupecuartelpe. Oĝuahẽvo upépe, peteĩ
huvicha ohenóima chupe: “Soldado, eju ko'ápe ha eitykua chéve terere”.
+Ohendúvo upéva,SoldadoKachíke oma'ẽ ápe ha pépe, ha ndohecháigui ykua,
oporandu huvichápe: “Moõpa oĩ y,mi coandante”.
+Huvicha ohechaukávo peteĩ koty, ombohovái chupe: “Amo rejuhúta, che ra'y”.
Kachíke oho, omaña ápe ha pépe, ha ojuhúsapy'a peteĩ kambuchi morotĩ.
Kachíke vy'apópe he'i ijupe: “Kóva ha'e” ha oñepyrũmakatu omboterere
huvichápe.
+Peichaháguinte opa y Kachíkegui ha oho omombe'u huvichápe ha he'i chupe:
“Mi coandánte, opáma y ñane kambuchi morotĩme”. Huvicha osẽ he'i chupe:
“Mba'éicha ñane kambuchi morotĩ katu piko, che ra'y”, ha Kachíke ojere ha
ohechauka huvichápe aipo kambuchi morotĩ.
+Ohechávo huvicha mba'épa aipo kambuchi morotĩ, ipy'ajerepa ha he'i
Kachíkepe: “Nde tavýcho, kóva niko ndaha'ei kambuchi, kóva niko jakakaha”.
+ĜUAIĜUI
+(Omombe'úva: Felipe Nery Miranda – Arroyos y Esteros)
+Peteĩ ĝuaiĝui oho pohãnohára rendápe ha omombe'u chupe opynoitereiha. “Áĝa
katu ndahyapúi ha nainéi”, he'i pohãnohárape; ha upéi ĝuaiĝui ombojoapy:
“Ko'áĝavoi hetáma apoi ha nde nereñandúi”.
+Pohãnohára ojesareko porã ĝuaiĝui tĩ ha apysáre, upéi oguapy ha ohai
kuatiáre umi pohã réra ojogua ha ho'uva'erã. Ĝuaiĝui ohojey hógape ha
ojapopaite pe karai pohãnohára ojerureva'ekue chupe.
+Peteĩ pyhareve, voi porã, ĝuaiĝui ojupi mba'yrumýime ha ou pohãnohára
rendápe ha he'i chupe: “Mba'épiko che karai, pe he'uka chéve. Ko'áĝa niko
apyno ha inero”.
+Pohãnohára ombohovái chupe: “Néi, ñamongueráma sinusitis, áĝa ñamba'apóta
apysáre”
+(Nimbora'e ĝuaiĝui nohetũi ha nohenduporãveimavoi oikóvo).
+LÓCRO
+(Omombe'úva: Máximo Zarza Mendoza – Asunción ha
+Andresa Recalde de Benítez – Kapiata)
+Peteĩ mitã'ípe isy he'i: “Eipyhy pe ajaka ha tereho ejogua ñandéve ipokue
térã iñakãngue,locro-rã”. Mitã'i oho ñemuháme ha he'i: “Aipota ipokue térã
iñakãngue,locro-rã”. Ñemuha jára niko español ha he'i mitã'ípe: “Yo no
hablo Guarani, háblame en Castellano”.
+Mitã'íngo jepémo ojejopy, ndopytái tapykuépe ha he'i: “Señor, usted no
tiene pié ni cabeza”. Ohendúvo péva, karai ipochyeterei ha he'i mitã'ípe:
“Niño, estás loco”, ha mitã'i osẽ ombohovái chupe: “Si señor, paralocro”.
+EIPIRÓNA
+(Omombe'úva: Egidia Matilde Galeano de Aguiar – Kapiata)
+Peteĩ oka'úva oguapýhina ha peichahágui ohasa henonde rupi peteĩ kuñakarai
imembykuña reheve. Oka'úva omaña porã pe mitãkuñáre ha upéi he'i:
“Kuñakarai, ivaietéiko ne membykuña”.
+Kuñakarai ombohovái chupe: “La belleza la tiene por dentro, señor”. Upéva
ohendúvo, oka'úva he'i kuñakaraípe: “Eipiróna upéicharõ”.
+
+%%%
+
=======================================
--- /dev/null
+++ /mono/gn/dgo_gn_prose1.txt Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -0,0 +1,744 @@
+MOMBE'UPY - LEYENDA: ÑANDEJÁRA GUASU
+Ymáje ojehepyme'ẽ haĝua yvyra ha ka'a Santani ha Ka'aguasugua, ojererúmi
kárreta há mburika ári Altos yvyty rupi, Paraguay peve.
+Peteĩ ára, oĝuahẽ mburika rysýi peteĩ oga'i peve. Upépe opytáta hikuái
kuimba'ekuéra opytu'u ha oke haĝua. Upémarõ mburika rysýi sãmbyhyhára
ohechakuaa okañyhague ichuguikuéra peteĩ mburika, upehaguére he'i peteĩme
ohomi haĝua oheka. Heta  oheka  rire, upe kuimba'e, ojuhúsapy'a mburika,
ho'uhina kapi'ipe; ha umi mba'e ogueruva'ekue hi'ári ndaje isarambipa
oparupirei. Oñepyrũtavo ombyaty umi mba'e, hesahósapy'a peteĩ mba'e rehe
vakapípe oñemboapéva ha ojejokuapáva; upéicharõjepe, ohejánte upépe.
Oĝuahẽvo oga'ípe, omombe'u sãmbyhyhára ha iñirũnguérape upe ohechava'ekue.
Sãmbyhyhára he'i chupe ojevyjey ha ogueru haĝua mba'e ohechava'ekue.
Upéicha ojapo ha vokóikema ogueru ondive upe mba'e.
+Ojora hikuéi ha ojuhu pype peteĩ kurusu yvyrágui ijapopyréva, oguerekóva
ijehe Hesukirito ra'ãnga,  ijyva  ñemomỹiva. Pya'e herakuã opa rupi upe
ojehuva'ekue, ha maymávante oñeporandu moõguipa oiméne osẽ térã mba'eicha
haĝuápa ou upepete peve upe ta'ãnga.
+Heta oĩ he'íva Hesuitakuéra rembiapoha. Maymávante oipota imba'erã upe
kurusu; umíva apytépe oĩva'ekue kuimba'e ojuhuva'ekue, avei mburika rysýi
sãmbyhyhára, ha oga'i jára. Upemarõ, sãmbyhyhára ojapyhy ta'ãnga ha omoĩ
mburika okañyva'ekue ári; he he'i oguerahataha Pirajúpe. Oñepyrũjeýje
oguata mburika rysýi, upéicharõjepe upe mburika ogueraháva kurusu
ndoguataséi. Upémarõ, oñembohasa ambue mburika ári kurusu, ha
upeichaiténte  oikojey, upépe katu upe mburikáháma ndoguataséi.
+Heta ohechakuaa upe jave Ñandejára oipotaha upépente opyta kurusu.
Upémarõ, sãmbyhyhára  oĝuahẽ peteĩ ñe'ẽme iñirũnguéra ndive opyta haĝua
hikuái ohasa pyhare upépe. Upe  ka'arúpe sãmbyhyhára hasykatúsapy'a, ha
ka'arupytũvo omanóma katu.  Maymáva he'ijoa ojehejahaĝuántema upépe kurusu,
oga'i jára oñangareko haĝua hese. Upépe ha upe guive oñepyrũ, aipoÑandejára
Guasu, herakuã oparupiete.
+Ohasáva guive upérupi ohejava'erã katuete pirapiremi, ha py'évoi
oñemopu'ãma peteĩ Tũpao'i, ijatyhápe kuimba'e ha kuña omomorã 
haĝuaÑandejára  Guasúpe, upe  tenda ojeheroraẽkuriCapilla Guasu, ha upe
rire heñói upéguiTáva Pirivevúijaheróva ko'áĝa.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+ÑANE REMBI'U TEETE
+Ko'ápe ambohysýita peẽme umi hi'upy ñane retãmegua, omombe'uhaguéicha
chéve Karai Herminio Paniagua, Aguaity, Eusebio Ayala-ygua. Ko karai
oumiva'erã  upe guive -amo 1988 rupi- ijatývo orendiveATENEO DE LENGUA Y
CULTURA GUARANIme ha upeichahápe omombe'umiva'erã heta mba'e ha'e
oikuaaporãva ñane retã ha Guarani reko rehegua.
+KA'I KU'A
+Kóva ojejapo haĝua oñemongu'iva'erã avatiky angu'ápe ha oñemohe'ẽva'erã,
oñembyao avatipirépe, upéi oñeñapytĩ ha péicha ojepoi ytakúpe. Oñembopupu
oñembojy haĝua ha osẽ iku'a po'i ha upeichakue héra ka'i ku'a
+MBAIPY AVATIKY
+Kóvape ĝuarã ojejosova'erã avatiky ha ñande pópente jaipe'a upe irorakuete
ha upéva oñemohe'ẽ ha oñembokesu ha oikóma ichugui upe mbaipy avatiky.
+TUJA RENDYVA
+Kóva ojejapo haĝua ojejosova'erã mbokaja ku'i mandi'o mimóire ha oñemohe'ẽ
jukýpe. Opyta ha'ete ku tuja rendyva, morotĩ ha hũmimíva. Ikatu avei
oñembichy. Tuja rendyva are ñanemohyĝuatã.
+CHAHÃ RAGUE
+Kóvape ĝuarã ojejoso so'o ku'i mimói ha oñembohavijuviju ha ojepoi ñandy
akúpe ha oñemboryguasu rupi'a. Opyta, añetehápe, chahã raguéicha.
+ARARY
+Kóvape katu oñembochyryry kure ro'o ha oñemoĩ pype aramirõ ha ojepyvu ha
oiko ichugui peteĩ tembi'u ndehéva.
+KAVURE SILIU
+Typyratýgui ojejapo másaicha ha oñemoĩ pype chicharõ sévo. Oñemohe'ẽ
jukyrýpe ha oñemboapu'amimi ha oñembojy ñaipyũme.
+RORÃ TAĜE TÉRÃ RORA ATE'Ỹ
+Oñemaimbe vai vai pe avati páilape ha ojejoso, ha oiko chugui upe rora
taĝe.
+KIVEVE
+Avati ku'i. Oñemoĩ pype andai. Oñembokesu ha oñemohe'ẽ jukyrýpe ha ikatu
avei asukápe térã mokõivévape.
+TYKUETĨ
+So'o oñemomimoiva'erã ha áĝa ndaipóriramo mba'eve ipype ĝuarã, ojejoso
avati ha péicha oñembogua porã rire ojepoi pype ha oiko ichugui peteĩ
tykuetĩ. Hykue morotĩ. Avati rykue.
+MANDI'O PARA
+Kóva ha'e pe mandi'o ko'ẽngue oñembichýva tatapỹi ári.
+PIREKÁI
+Mandi'o pýra oñekarãiva'erã, ojepe'apava'erã ichugui pe iky'akue. Ojejohéi
ha oñemoĩ tanimbu guýpe ku imimoirõguáichante avei. Ojy, hu'ũ porã, hykupa.
+LOKRO AVATI RAGUE
+Pe lókro-pe oñemoĩ so'o. Oñemomimói ha upéi oñenohẽjey, ojejoso ha
ojepoijey upe lókro-pe. Opyta avati raguéicha, hague, haguemimi. Hajupa,
hajupa.
+CHATÁKA
+So'o piru oñembojapajereijeréi upe tata ári, upéi oñenohẽ'arã ha ojejoso.
Oñemoĩ chupe ñandy. Oñembochyryry. Oñembosevói ha oñembohykuemi.
Peichaiténte. Ikatu avei oñemboryguasu rupi'a.
+KYRYPE
+Aramirõ pyahu oñemokã mboyve pe vatéape, ojekytyhaguégui, oñenohẽ'arã
peteĩ apu'a guasu porã, ha upéi, upéa oñemoĩva'erã tatapỹi porã ári.
Ojýmarõ pe iguýpe, oñembojere'arã, ojepiropaite, upéi oñemboguapyjey
tatapỹi ári. Upéva ha'ehína pe kyrype.
+ARAPAHO
+Ojejapo typyratýgui. Oñemoĩ chupe sevói, ñandy ha péicha oñemoĩ ñaipyũme
térã oimeraẽ mba'yrumíme; ha oñemoinge tatakuápe. Upépe ojy. Péva héra
upéicharõ arapaho.
+REVÍRO
+Árina ha ñandy tuichaporãnte oñemoĩ ipype ha ojepyvu, ojepyvu mba'yrúpe ha
ojekutukutu patulápe are porã, péichape oiko ichugui peteĩ chicharõ
joguaha. Ndaha'éi imbaipýva. Ndaijajýi ave. Péicha ojy ha osẽ peteĩ tembi'u
hetepasáva.
+Maitei horyvéva opavavépe
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: CHÁKE PÓRA
+Mandyjuty héra peteĩ tava'i opytáva Ñe'ẽmbukúpe. Upépe oikoku­ri peteĩ
kuñakarai hérava ña María. Ha'eñomínteva'ekue. Iména omanókuri Cháko
ñorairõme, ha ímembykuéra katu omenda rehe ohopa hikuái ha ohejareíkuri
ichupe.
+Péicha oikohápejeko, peteĩ pyhareve omba'apo'ajáhina, ohendu ojepopetéva.
Osẽ ha ojuhu peteĩ kuña oñembo'ývahina ikorapýpe.
+“Mba'éichapa”, he'íjekorakae ichupe.
+“Iporãmínte, ha nde? Mba'épa reikotevẽmireína?”, oporandu ña Maria.
+“Añemongetasemíniko nendive ikatúrõ”, ombohavái upe kuña.
+“Nei. Ehasána kotýpe upéicharõ”, he'ívo, ña Maria oipe'a hóga rokẽ ha oike
hikuái rnokõive, oguapy ha oñepyrũkuri oñomongeta. Upe kuña he'íjekoraka'e
ña Mariápe oguerekoha hóga y Paraguái rembe'ýpe; ha upérõ ndaje pe y
Paraguái ojaho'ipa chupekuéra. Mba'asy ha ñembyahýi mante ogueru ondive.
Ohendúvo umi mba'e, ña Maria oporandujeýikuri: “Ha mba'éichapiko ikatu
roipytyvõmi?”.
+Ha jeko ombohováikuri chupe: “Ndererekóipa sapy'arei mitã aomi
ndereipuruvéiva,ỹramo eme'ẽkuaa chéve tembi'urã térã yvamimi hembýva ndéve”
-ha upéi ombojoapy- “Irundýko roime ógape.Oime che sy ha mokõi che membymi".
+“Hi'ã chéve aguereko gueterei che remiarirõ aokuemi. Chera'ãrõmína aháta
ajeporeka sapy'aite”, he'íjeko upémarõ ña Maria; ha opu'ã jave oho haĝua
ogueru,ojokojeýkuri chupe upe kuña: “Ndaikatuichénepiko ndetevoi regueraha,
péicha rehechakuaáta ndachejapuiha”, ha ombojoapy: “Che amombe'uporãta
ndéve mba'éichapa reĝuahẽkuaa ore rogamíme. Chéko ajeruresemive ko'ã nde
rogaykereguápe, upévare cheka'aruvéta ko'árupi”.
+Ña María omoneíkuri chupe.
+Upe ka'aru oñembosako'i oho haĝua, ha upevarã omohendákuri peteĩ vosápe,
yvamimi hembýva chupe ha hemiarirõ aokuemi. Ka'aruetéma ndaje osẽ hógagui
ha ohopa heseve y Paraguái rembe'y gotyo.
+Oĝuahẽ rire upépe oñepyrũkuri oporandu, ha neipamírõ ĝuarã ojejuhúma upe
kuña roga'i rovái. Ojepopete upépe. Uperiremínte peteĩ ĝuaiĝuimi oipe'a upe
oga'i rokẽ ha omomaiteívo ña Mariápe, oporandu: “Mba'épa reikotevẽ
kuñakarai”.
+Ña Maria ndaje ombohováikuri chupe kóicha: “Ne membykuña niko ohókuri che
rógape ko pyhareve ha ojerure chéve, arekórõ, ao térã tembi'urã aguerumi
haĝua aheja ndéve; ha'e oho aja ojerureve ambue ogakuéra rupi”.
+Ña Maria he'ipa rire umi mba'e ndaje upe ĝuaiĝuimi ojesarekopo­rãkuri
hese, ha upéi ae omoinge chupe ikoty'ípe. Oikekuévo ña Maria ohecha aomimi,
yva hatembi'urã ijatypáva peteĩ hendápe. Upémarõ, kirirĩháme, oñemboja ha
omboguejyavei umíva apytépe umi mba'e oguerumíva. Upéi katu oho oguapy, ha
vokóike ĝuaiĝuimi ohechau­kákuri chupe peteĩ ta'ãnga ha ndaje oporandúkuri:
“Kóvapa ha'e upe kuña ohova'ekue omba'ejerure ndéve?”. Ha'e... ojesareko
porã rire ta'ãngáre, ña Maria ombohovái: “Héẽ, kóva ha'e”.
+“Añetépa”, oporandujey upe ĝuaiĝui. Upémaramo, ña Maria omoneijeýkuri
chupe. Ohendúvo chupe, upe ĝuaiĝuimi oñepyrũ hasẽ ha tesay pa'ũme
he'íjekoraka'e chupe:
+“Añetehápe, kóva ha'e che membykuña, upéicharamo jepe... ojapóma mokõi ary
omanohague”.
+“Anichéne”, he'imavoi ña Maria ha ojovasa.
+“Añetetéko ha'e ndéve kuñakarai”, he'i upe ĝuaiĝui ha upéi o­mbojoapy:
“Ha'e niko katuetei ojechaukava'erã maymávape ore rohasavaijavérõ, ha avei
katuetei oĩva'erã ndeichagua tapicha heko marangatúva oguerúva oréve ore ao
ha ore rembi'urã, upe mba'e ojehu rire”, he'i ha opytu'u rire sapy'ami
ombojoapyjeýkuri: “Ha'e niko herava'ekue Kame. Ndachegueroviáiramo tereho
te'õngueópe ehecha ityvy”.
+Oguerovia'ỹreheve mba'eve ña María oujeýkuri hógape, ha oĝua­hẽmboyve,
oike te'õngueópe ha oguata rire sapy'ami, ojuhúkuri oimo'ã'ỹre Kame tyvy.
Upe javete ndaje ojehechaukajeýkuri chupe upe kuña, ha he'íjekoraka'e:
“Aguyje mante ndévereipytyvõhaguére che sy ha che membykuérape”, ha ndaje
he'ipávo umi mba'e oguetévoihesa renondégui.
+Upémarõ, ña Maria oñembo'ékuri hese peteĩ Mariami ha py'aguapy reheve
osẽou hógape. Peichaite jekoraka'e ojehúkuri añetehápe.
+
+%%%
+
+MYMBA ÁRA - DÍA DEL ANIMAL
+CHAVUKU (TIGRE)
+Ymáje oikova'ekue Guaranikuéra apytépe peteĩ karia'y iporã ha imbaretéva
hérava Chavuku, mavave ikatu'ỹva ombojoja chupe katupyry ha mbaretépe.
Ojeroviaitereígui ijehe Chavuku nohenduvéi Tuvichavetépe; ha péicha avei
opuka jahéi vai umi itujavéva rehe. Maymávante okyhyje ichugui.
+Peteĩ ára, peteĩ kuimba'e katupyry oñemoangirũse hese. Chavuku
ndoipotáigui iñirũrã osẽ he'i chupe: "Che chembareteve. Upévare naikotevẽi
angirũre", upéi Chavuku ojuka upe karia'ýpe.
+Ambue árape ojejuhu peteĩ tuicháva mborevi ndive. Mborevi ojerovia
imbaretére. Chavuku he'i chupe: "Che chembareteve" ha ojeitýmakatu hi'ári.
Mborevi ojehekýi chugui ha osẽ oñani ka'aguýre.
+Oĩva guivénte okyhyje ha oñani henonderãgui. Chavuku nomba'apóigui
ndoguerekói hi'upyrã, upehaguére oñepyrũ omymbajukareipa, jepémo
naiñembyahýi. Upéinte, Ka'apóra -ka'aguy ñangarekohára- ojehechauka ha
oñemoñe'ẽ ichupe. Chavuku, jepiveguáicha he'ijeýma ndaiporiha ha'éicha
imbaretéva ko yvy ape ári ha puka sorópe ohasa ha ohejarei Ka'apórape.
+Mavave noñembojavéi hese; opavavénte okyhyje ichugui. Ha'eñoite ojehecha.
Ohohápente hóvare omboty hikuái okẽ. Peteĩ ára Chavuku oĝuahẽ peteĩ tujami
tapỹime. Tujami he'i chupe: "Ndaikatuvéima amýi ha ndarekói mba'eve ame'ẽ
haĝua ndéve; jepérõ upéicha, aĝaitéma oĝuahẽta hikuái kokuégui che
ra'ykuéra. Ha'ekuéra oguerúta avati". Chavuku he'i chupe "Nda'uséi avati,
nde ra'ykuérante umi itavýva ajeve ho'u avati". Upéi he'ive "Itujáva guive
omanova'erã, mba'evéma ndaikatúi ojapo, ndaikatupyryvéima". He'ipávo umi
mba'e Chavuku ojuka tujamíme. Upe riremínte oĝuahẽ tujami ra'ykuéra ha
ohechakuaávo hikuái mávapa itúva jukahare, oñondivepa osẽ omuña ha ojuka
hikuái Chavukúpe.
+Ñande Ru ohenói Chavuku ángape ha he'i chupe: "Ani reñemondýi,
reikovejeýta; jepiveguáicha, nde nembaretevéta. Rejapóta rejaposéva,
reguerekóta reipotáva guive”. Tuicha vy'ápe Chavuku oujey yvy ape ári,
upéicharõ jepe, maymávante oñani henonderãgui. Ohecha rire ha'ãnga hoy'u
jave ysyrýpe, ohechakuaa hete ojoguaha peteĩ mbarakaja guasúpe, nimbora'e
oiko ichugui jaguarete. Py'atytýipe oguereko te'ỹi atýpe.
+Upéi, heta ára ohasa rire, omano ha hetekue opyta umi mymba ipy'amirĩvéva
rembi'urã.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+ÑE'ẼNGA
+Ñe'ẽnganiko ohechauka ava arandu ka'aty, ñe'ẽ'apesã rupive. Losrefranes
(dichos, sentencias, comparaciones)son expresiones que reflejan el
pensamiento del hombre común acerca de los cosas del mundo, y que en forma
consuetudinaria se vuelto tradicionales.
+Techapyrã:
+1.- Anichéne, he'ije imemby tie'ỹva.
+2.- Ahyekue mopotĩta hína nderehe, he'íje churéra ipochy jave.
+3.- Aichejáranga koinfelituja, he'íje aipo ñorairõháme oporombyasýva.
+4.- Akirirĩma, he'íje aipo ojejuvýva.
+5.- Ahata roha'ãrõ, he'i karumbe.
+6.- Ahaséma ógape, he'íje hyéva ikasõme.
+7.- Asapymi hese, he'íje kururu pupu ho'uva'ekue.
+8.- Aisu'u ha amokõ hykuere, heíje inákore okeva'ekue.
+9.- Araka'e guarãiko che, he'íjetren auxilio.
+10.-Argelndahi'órai, he'íjemadrugádape ojerrekeríva.
+11.-Adio mi noche sin luna, he'íje kambápe opiropeáva.
+12.-Adio mundo, he'íje ju'i ojepoírõpozo-pe.
+13.-Argelndahi'órai, he'íje tupãópe ojerrekeríva.
+14.- Aháta aju, he'i osóva.
+15.- Añete ere, he'i ijapysapéva.
+16.- Avy'a ha ndavy'ái avei, he'íje iména manóva.
+17.- Araka'éikolandehuisiomíta, he'íje itavýva hapichápe.
+18.-Ahí eta el golpe, he'i iñakãjekáva.
+19.-Argelndahi'órai, he'íje karaja ho'árõ yvatégui.
+20.- Andyvu ndéve, he'íje imba'asypo'íva oporojokuáirõ.
+21.- Ajavýiko che rape, he'íje aguara ho'á jave ñuhãme.
+22.- Ahapáma hese, he'íje karuguápe opa'ãva.
+23.-Hay tiempo para llorar, he'i karáũ.
+24.- Ágante re'áne chepico-re, he'íjeloro.
+25.- Che ndaka'úi, he'i oka'úva.
+26.- Che ári guarãjeýnte, he'íje vaka imembýramotoro.
+27.- Checapricho-pe amanóne, he'íje kururu.
+28.- Chéngo ha'emínte, he'íjelorítoóga.
+29.- Che-seguí-ke la ipy'aguasúva, he'íje arriéro py'aju.
+30.- Chemba'éngo nemba'énte avei, he'íje kasõajenoreheve ofarreáva.
+31.- Che py'aenteroporã, he'íje ipy'ajeréva.
+32.- Chero'y ha cheraku avei, he'íje mbyahelada-pe hembirekóndi.
+33.- Che jeýma, he'íje iñate'ỹva.
+34.-Diversión parte de la vida, he'íje inambitortílla-va.
+35.-Dio no guarde, he'íje mboriahu o-carnea-rõ.
+36.- Eremijey, he'íje ojerrekeríva.
+37.-En ve de nada, he'íje ipónchosabaná-va.
+38.-En fín, he'íjecuentorerojaha.
+39.- Eguejýke cheseñoraguasu, he'íjegallopyhareve.
+40.- Eheja checargo-pe, he'íjesargentorembireko.
+41.- Esẽpy nembareterõ, he'i o-dipará-va.
+42.-El amor no tiene freno, he'íje chavurro ha omondoho isã.
+43.-Exacta-mente, he'íjeClementeoipe'a i-lénteha ohechajeyperfecta-mente.
+44.- He'õ la y, he'íje gua'i.
+45.- Hesakuaitépe, he'íje honditéro.
+46.- He korócho, he'íje mbói ho'úrõ kururúpe.
+47.- Helakavaju ty, he'íje mbya oñe-convida-rõcerveza-pe.
+48.- Hakulaañaretã'i, he'íje aña Tupãópe.
+49.- Ha'úma, ha'úma, he'íje jagua ho'úrõ itũ.
+50.- Ha'evoíngo ndévekuri, he'íje ĝuaiĝuiplagueó-na.
+51.- Hapo'íva hapoguasúvare, he'íje ombotýrava mandi'o mandi'óre.
+52.- Haku reheve piko heténe, he'íje gua'ihelado-re.
+53.- I-trísteha i-desentonado, he'íje aipo turúpe i-serenata-va'ekue.
+54.- Ivaila situ, he'íje hekakapa'ãva.
+55.-Increible, he'íje pira ojahogárõ.
+56.- I-gusto-jeyrei, he'íje omanóva re'õnguére opukava'ekue.
+57.- Imba'énte ñame'ẽ chupe, he'íje vakápe ome'ẽva'ekue kesu.
+58.- Ivaila cuadro, he'íje kururu oma'érõ ijeheespejo-pe.
+59.- I-gustokorocho, he'íje kururu pirépe oñehe'ỹiva'ekue
+60.- Ipu asyetéiko aipóa, he'íje ohenduporã'ỹva mbarakapuhápe.
+61.- Imba'ete ñame'ẽ chupe, he'íje ome'ẽva'ekuechorizokurépe.
+62.- Ikonochíro la okýtarõ, he'íje mby'a: ochunuchunu ha okýma katu.
+63.- I-díaĝuahẽguinte, he'íje ñane retãygua oporojukárõ.
+64.- Japyta upéicha, he'íje oje-gusta-ramóva.
+65.- Japoi, he'imúsicokaigue.
+66.- Jaha ñamosỹi, he'íje pira ohórõ o-farrea.
+67.- Jaharei katu hese, he'íje ojeroky popóva.
+68.-Yarehechapáma, he'íje oguapyvaíva.
+69.- Ja'u porã ha haku pya'e, he'íje itajýra hetáva.
+70.- Javy'ahaĝuánte, he'íje ikomái revíre opokova'ekue.
+71.- Jaikove, he'íje mondaha omonda'írõ.
+72.- Javy'a komundo'i apu'ápe, he'íje tarave ka'yguápe.
+73.- Jajotopátalata'ípe, he'íje kavaju chavurrope.
+74.-Cañón-cha ipu, he'i Chakóre.
+75.-Con permiso, he'íjeguardaPirevevúi ha oñapytĩma katu ne retymáre kure
ra'y.
+76.- Kavalete, heí isái mbykýva.
+77.- Ko'áĝaiko mba'e ára, he'íjefarra-hápe iko'ẽmbava'ekue.
+78.- Kóa ipukúta, he'íjerieloñepyrũva oheréi.
+79.- Kóa ivai, he'íje imemby kururúva.
+80.-Cáda cosahenda, he'íje iky oguerováva ityvytágui iñakãme.
+81.-Con queche, he'íjecomisariorembireko.
+82.- Ko'ãva ndaij-octava-i, he'íje ñati'ũmosquiteroguýpe.
+83.- Kóa oĩ hatã, he'íje oñepysãngáva itáre.
+84.-La unión hace la fuerza, he'íje ikatĩjováiva.
+85.-La suerteñaroko'ẽnte, he'íjeviudopyahu.
+86.- Mba'éikolaoikóva, he'íje iñakãme okáiva.
+87.- Mba'éiko ja'éta, he'íje iñe'ẽngúva.
+88.- Mba'eichakuéiko kóa, he'íje hyeguasuva'ekue iképe.
+89.- Mávapiko péva, he'íje i-celoso-va.
+90.- Moõiko reikuaapáta, he'íje ĝuaiĝui nomombe'uséirõ hi'áño.
+91.- Mba'epolítica-iko kóa, he'icoloradoho'árõpreso.
+92.-Mandado no es culpable, he'íje tahachi oinupãrõ isýpe.
+93.-Mala junta, he'íje ita'ýra tie'ỹva.
+94.- Marãiko che aj-apura-ta, he'íje ne'ĩra omendáva.
+95.- Moõiko reñe'ẽ, he'íje kambuchípe iñakãpa'ãva'ekue.
+96.- Mávapiko oimo'ãta, he'íje ĝuaiĝuivelorio-hápe.
+97.- Mba'éiko re'useve, he'íje omyataindyva'ekue i-santo-pe angu'ápe.
+98.- Ndachero'yivoi, he'íje ipónchosabana-va.
+99.- Ndaipóri umía, he'íje iñ-almasen-'íva.
+100.- Ndaha'éimbo ña-tenta-va'erãra'e, he'íje iména pochýva.
+101.- Ijetu'u kóva, he'íjeciegooka'úrõ.
+102.- Nde py'a oity yvýre, he'íje jaguacalesita-hápe.
+103.-No hay vuelta que dar, he'íje apyka po'i po'i ári okéva.
+104.- Ndaipóriapuro, he'íje kure mboguataha.
+105.- Ndaipóri hasẽva'érã chéve, hei ndaje ñati'ũ.
+106.- Ndaha'evoi ku ha'usepávakuri, he'íjeasado-hágui oñemosẽva'ekue.
+107.- Ndapeichaĝuarãingokuri, he'íje iména ka'úva.
+108.- Nde rogapeguaichákena eñeñandu, he'íje omosẽva i-suegra-pe.
+109.- Ndaipóri jagua tapépe, he'íje mbarakaja oho javerõavión-pe.
+110.- Naha'ãrõiete, he'íje hembireko oinupãva chupe.
+111.- Ndaipóriforma, he'íje angu'ápe okéva.
+112.- Ndahetáiperondo-faltá-i, he'íje hembireko peteĩva.
+113.- Ndaha'éi ajaposégui, he'íjepeluquerone nambi kytĩrõ.
+114.- Ndaikuaái moõguipa añepyrũta, he'íje aipo chipa apu'a ho'úva.
+115.- Ndaha'éi aña porã, he'íjedemoniooma'ẽrõ ijeheespejo-pe.
+116.- Ndaipóriniñainupãva'erã hese, he'íjesantoyvyra ndive ipochýva.
+117.- Ndaipóripeligro, he'íje kachíke oi javé ka'aguýpe.
+118.- Nereheduseivoíngo pe ha'éva ndéve, he'íje oporomongetakuaa'ỹva.
+119.- Ndaja'úi peichapéichante, he'íje ciego oje'ukárõ chupe
zapatuplantilla.
+120.- Ndarekóini angelítoresa jopy haĝua, he'ívelorio-hápe ojerrekeríva.
+121.- Nderehénte, he'íje jatevu.
+122.- Aníke chembopuka, he'íje hãide óroramóva.
+123.- Ndaipóri mba'eve jahechava'erã, he'íje hetyma perõva.
+124.- Ne'ĩra aguerovia, he'i mondaha oñemondárõ.
+125.- Jaguájepe ndo'uséi, he'i ndaje mbarakaja.
+126.- Ndachéi, che pónte; he'íje ipopindáva.
+127.-Natural, he'íje iñakãcuadrado-va.
+128.- Ndaha'eihína kavajumanso, he'íje henda oipy'akava'ekue chupe.
+129.- Ñane-quebranta-kuaaitépiko nde, he'íje arriéro ikomái oñemboi jave
henondépe.
+130.- Ña'aguata, he'íje iména katĩva.
+131.- Ojapóne, he'íje imemby tie'ỹva.
+132.- O-rrendí-guinte ndopáima, he'íje iména pirúva.
+133.- Oikova'erã oikopáma, he'íje iképe hyechiviviva'ekue.
+134.- Oñepyrũma pe jehe'a, he'ijepanadero.
+135.-Hora-nte ipu ndaha'éiaño, he'íjecarcelero.
+136.- Opa y, he'íje oterereva'ekue ygápe, ysyrýpe.
+137.-Otra vuelta-pe, he'íje ijajura atãva.
+138.- Péva ndejoráne, he'íje oka'úva mondahare.
+139.- Peichapevéta mante, he'íje oikokuaa'ỹva kavaju ári.
+140.-Puro-ite, he'i kamby repyme'ẽha.
+141.- Sapy'ami ĝuarã, he'íje iména sa'yjúva.
+142.- Sapy'arõ ĝuarãnte, he'íje aipo kavajúpe omomaiteiva'ekue.
+143.-Sueño imposible, he'íje jagua ohechárõ iképeasado.
+144.- Tuicha rejavy, he'í hetyma yvyráva jagua oisu'úrõ chupe.
+145.-El único que me queda bien, he'íje ijao peteĩva.
+146.- Upeamíntejepe, he'íjeplátapuruha.
+147.- Arriéro akãnefósforo.
+148.- Arriéro tavy mbo'ehára ména.
+149.- Arriéro guata chíki  chíki chavurro.
+150.- Arriéro rembe puku kavaju uhéi.
+151.- Arriéro vai pombéro sapatu.
+152.- Arriéro juru akua ñati'ũ kavaju.
+153.- Arriéro ajura jarecocinahorcón.
+154.- Arriéro akã chara pitogue raity.
+155.- Arriéro pyta jekalaguna-kue.
+156.- Arriérosin esperanzaĝuaiĝui rumby.
+157.- Arriéro rekoreilapiz de colormorotĩ.
+158.- Arriéro tavy vaka Cháko.
+159.- Arriéro tavy piralaguna.
+160.- Aikomíntegalleta-icha ĝuaiĝui jurúpe.
+161.- Arriéro akãperõ avatisoka.
+162.- Arriéro jurumémecacerola.
+163.- Arriéro rova cha'ĩplata alcancia.
+164.- Arrieromoldevaiarparyru.
+165.- Arekopaite mitã vaícha.
+166.- Añemona yvýre hesehápe kure j-agarra-háicha.
+167.- Ajereparei hese jagua katupyrýicha.
+168.- Arriéro rekoreiavión bocina.
+169.- Arriéro ky'a kurekeha.
+170.- ArriérocostillaveraSan Miguel.
+171.- Arriéro piru mbarakaja jyva.
+172.- Ko mba'e i-deréchoasy mbokaja mátaicha.
+173.-Escopetacaño-icha ijurune.
+174.- Ĝuaiĝui vaiestriboyvyra.
+175.- Mba'e ryakuã asy guyra'i mbichy.
+176.- Ĝuaiĝui añademoniojagua ñarõ.
+177.- Ne mba'e hũ vera pombérobota.
+178.- Mba'e rague'ípa mberu ka'aguy.
+179.- Hesa'ipaite mbarakaja la dóseicha.
+180.-Justo-ite kavara rembéicha.
+181.- Huguaitépe chipa roráicha.
+182.- Kóva katu herakuã ka'a porãicha.
+183.- Ho'ysã asy omanóva pypytéicha.
+184.- Kóva iñakãrakuvegorra de lana-gui.
+185.- Ko mba'e ikarẽmba sevo'i rapéicha.
+186.- Kóva katu ikua guasu bombilla de lata-icha.
+187.- Ijuruvyreiturco valija-icha.
+188.- Kóvango i-retovado-ve ñakanina kurúgui.
+189.- Nde arriéro ay tãi rasy.
+190.- Kóvango ijyva puku oikóvo tupãmba'ejáraicha.
+191.- Kóva katu ipopohýivecomisión garrote-gui.
+192.- Kóvango ikyrave ñandýpe ho'ava'ekuégui.
+193.- Nde arriéro avuku ñe'ẽpapára joguaha.
+194.- Ipotĩ hasy manduvi tyguéicha.
+195.- I-tíroporãvenaranjaakýgui.
+196.- Ipyun ládo-re jagua karẽicha.
+197.- Kuña ku'a po'i mbaraka.
+198.- Ijuku'avu oñemuñaváicha.
+199.- Ijuru ramóvaicha okaru.
+200.- Kóvango ojereve jagua piru ñenógui.
+201.- Kuña retýma karẽ kavajucalesita.
+202.- Kururúicha hopepi ruru.
+203.- Kure rembi'úicha ndoje-respeta-i.
+204.- Kuña ayparaisopoty.
+205.-Cargo de conciencia-icha ipohýi.
+206.- Kóvango i-caprichoso-ve kururúgui.
+207.- Ovecharague uharéicha chey'uhéi.
+208.- Kurera'ymimícha ndopytái peteĩ hendápe.
+209.- Kóvango ijayvuvelorítoaraígui.
+210.- Arriéro sa'yjugallomimói.
+211.- Mitã resa sẽ guéipuntero.
+212.- Kóvango i-católico-ve mbopi tupãógui.
+213.- Mbytépe porãponchojurúicha.
+214.- Mitã akãhatã avatisoka.
+215.- Mitã'i rova morotĩ chipa ko'ẽngue.
+216.- Arriéro hũ eírabarato.
+217.- Mitã rye chigua kururu petáka.
+218.- Nde arriero rãi ky'atrapiche.
+219.- Ne mitã'i sa vera mboriahucaldo.
+220.- Mitã resa'ivuelto-kue.
+221.- Na ne mitã'i sa'yju ĝuaiĝui rumby.
+222.- Na ne mitã'i sa'yjuBanco Nacional Fomentorokẽ.
+223.- Kóvango inandiveroperopyahúgui.
+224.- Ndai-lado-i py'arasýicha.
+225.- Ne mba'e rapykuere'ỹ avión.
+226.- Kóvango ndaipýi ni naiñakãi mbarakaja purahéicha.
+227.- Ndache'óraiaguacero-icha.
+228.- Kóvango ñanemboropehýi chvurrocarrera-icha.
+229.- Kóvango ñandejuka'asy kyse apĩcha.
+230.- Ko'ãvango ojo'upa ikokue'ívaicha.
+231.- Kóvango oñe'ẽmbarei tembirekokuéicha.
+232.- Ani rejepy'apy kóvango omanóta ijuru rupi piráicha.
+233.- Okirirĩ heseve i-trágoguasúvaicha.
+234.- Kóvangohostia-icha ipiru ha imorotĩ.
+235.- Oparei vaka piru ñorairõicha.
+236.- Overa porã ynambu rupi'áicha.
+237.- Ojáva chepico-re na-perdona-i he'íje loro.
+238.- Kóvango oguatamínteplatavaícha.
+239.- Opiriri  ha opororo takuaty jekáicha.
+240.- Ojehevi'o hese kávaicha.
+241.- Kóvango pytũ ha okéma ryguasu kurúicha.
+242.- Kóvango oiko nde pytáreespuela-icha.
+243.- Pérupi, Pérupi malevo-icha.
+244.- Taiporãkena ku pa'ípe ĝuarãicha.
+245.-Pinguinorevícha ho'ysã porã.
+246.-Prensayvyráicha ndejopy.
+247.- Sãingohápe mbopícha.
+248.- Ñandu guasúicha oguata sambo sambo.
+249.- Arriéro resa guasu itavýabodoque.
+250.- Arriéromolde'ỹ itavýa kasõ.
+251.- Arriéro vai kururu ñembo'y.
+252.- Arriéro rova kucha'ã tuja sapatu.
+253.- Kóvango ipukuve tereredomingo-kuégui.
+254.- Arriéro vai pombérode día.
+255.- Arriéro rekoreimilítar retirado.
+256.- Arriéro tova jepoka kumanda pire.
+257.- Kóvango ojaparo hatãvetóro mocho-gui.
+258.- Tataindýicha i-derechoasy.
+259.- Arriéro rova ky'a oponýva ao.
+260.-Humedad-icha oj-agarra-pa.
+261.- Kóvango okambuve vakara'yguacho-gui.
+262.- Kóvango oky javénte ojahu ku ynambúicha.
+263.- Arriéro ha kururu peteĩhora-pe osẽ.
+264.- Arribeño ha jagua ijara'ỹva ohohápente ovy'a.
+265.-A buen tiempoharicorajy ko'yguáguinte jajavy.
+266.- Ama ko'ẽ ha ĝuaiĝuiplagueo todo el día-rãma.
+267.-Desquiteha ju'ái araka'eve ndopávai.
+268.- Ndaipórienemígomichĩva he'ifutbolista.
+269.- Itavývagui araka'eve ndoikói karai.
+270.-El maestro sabe lo que hacetaitavyraíjepe.
+271.-Buen díaningo ndaja'évai ko'ẽ mboyve.
+272.-Gallo sin espuelandaha'éigallo.
+273.- Ĝuaiĝui porã ha mboriahu kane'õngue hasy jajuhu haĝua.
+274.-Graciasjakarupa rireguánte.
+275.- Ĝuaiĝui opẽ jave hasýma ojoapy porã haĝua.
+276.- Ho'ukuaáva ho'u are.
+277.- Ipukúva katuete ikarẽse.
+278.- Ijapúvante i-testigo-va.
+279.- Jahekáva jajuhu.
+280.- Jaipotávango jajerureva'erã ñande juru rupi.
+281.- Jagua'i katuete oguahúva mbyjáre.
+282.- Jaguarete ra'y iparajeymanteva'erã.
+283.- Jagua rye ha pa'ibolsilloaraka'eve nahenyhẽiva.
+284.- Jagua ha Paraguáy ndojavýiva hape.
+285.- Jagua chavíguijepe oikogauchohógape oĩ jave.
+286.- Ñe'ẽrei araka'eve ndopái.
+287.- Karáchaconkarácha mante oñohe'ỹkuaa.
+288.- Kuña porã ha pláta oĩ rire nde pópente erekuaa hese nemba'eha.
+289.- Kuña okára ha ryguasu oho Paraguaýpe oje'uhaĝuánte.
+290.- Kuña ha kure ndovy'ái oikoporãháme.
+291.- Ka'u hafarra-hapeguare ndoikéi.
+292.- Ko'ygua ha encomienda emboherava'erã oĝuahẽ haĝua Paraguaýpe.
+293.- Kuña ha arco ñahãnteva'erã sapy'areirõ ĝuarã.
+294.- Kuña ha kavaju juru'atã, nepy'akangýrõ, ndereraha ndererahasehápe.
+295.- Kuña ka'u ha kureensilladondaiporãivoínte.
+296.-Cuentaha jare ani reguereko are.
+297.- Kuña ha kurera'y rembovare'árõ ha'e nandekuaái.
+298.-Liga-pe jakare jepe ojahogáva.
+299.- Mboriahu ha jagua piru akóinte hekove rosã.
+300.- Mbarakaja araka'eve ndokáivados veces.
+301.- Mboriahu ryĝuatã  ha jaguaosamenteromavavére ndojepy'apýi.
+302.- Mboriahu ñemenda ha jagua ñuĝuaitĩ katuete opa ñorairõreípe.
+303.- Jasyho ha mboriahu pochy mbohapy árante hi'are.
+304.- Opurahéiva ha sandia pire ojovaremante omañava'erã.
+305.- Mboriahu akãremante aratiri ho'áva.
+306.- Mitã oike mbo'ehaópe he'i haĝua ndéve ndetavyha.
+307.- Rehohápente mboriahu raẽteve oguapýmahina oporoha'arõ.
+308.- Chavurro ári jejupi ha mango je'u tapicha hetahápe ndaiporãi jajapo.
+309.- Mboka ndoikuaáiva ijárape.
+310.- Mboriahúngo ndaikatúi hasykatu are.
+311.- Ĝuaiĝui ha mandarina ndaikatúi ja'u ñemi.
+312.- Pa'icontribuciónha mbarakaja pyapẽ ndojahechávai araka'eve.
+313.-Mariscadorkatupyry sarambíma ojapo mokõibalareheve.
+314.- Mbarakaja ha mboriahu róga ndokáivai mokõi jey.
+315.- Mbóire nemandu'a javerõ mante oúva.
+316.- Ñemenda niko ndajajapói ñaneaño.
+317.- Mboriahu araka'eve noĩmbáiva.
+318.- Mboriahúnte hesa'yjúva.
+319.- Ñandy morotĩ ha mboriahu mborayhu ndojehechavái.
+320.- Ndecostillamante nembo'e.
+321.- Añájepe ndovy'ái mitã hetahápe.
+322.- Mavave nopyrũi aja ñande pýrente nañandepochýi.
+323.-Olla'i tatápe ha ñe'ẽ ñemi ndoguerúiva mba'e porã.
+324.- Omendáva ojopoise ha omenda'ỹva katu omendase.
+325.- Oguerekokuaáva oguereko mokõi.
+326.- Oitypeiporãva katuete iména porã.
+327.- Ouvaívape ouvaipavoínte.
+328.-Paraguayoaraka'eve ndokuarúiva ha'eño.
+329.-Problemahabigoteñandénte jajapo.
+330.-Polcahalocroopavavépe ñanderupytypa.
+331.- Pira guasu akóinte ho'u pira'ípe.
+332.- Reimi guive, tovajepete jepe ou porã.
+333.- Añetegua haponchochara ñanembyakúva.
+334.- Paladar ha sombrero ipyahu ajánte ñande-estorba.
+335.- Sogue ha mbarakaja py'a nandínte o-farrea-va.
+336.-Torovaínte iñemoñare porã.
+337.- Tata'ỹre ndaipóri tatatĩ.
+338.- Vaka pirúpe remopu'ã ha ndekutu.
+339.- Výro ha yvyra karẽ araka'eve ndopamo'ãi.
+340.- Remakanea ha a-arregla-ta ndéve nde jagua kochõ.
+341.- Anike repyrũ checállo-re.
+342.- Ani rerova nde ajaka nde rapicha akã ári.
+343.- Kóvango i-paraguayo-ve mandi'ógui.
+344.-Espuela-ngo hováimanteva'erã.
+345.- Esperanza araka'eve nahavẽi.
+346.- Ndaipórirõ che rendaĝua gancho-rejepe akéne ku kure akãnguéicha.
+347.- Tyerasy ha ĝuaiĝui sapy'aitemíjepe ndaipotái.
+348.- Kóvango hova kyhyjeve chavurrógui.
+349.- I-hacha-kue ho'a ipýre.
+350.- Kóvango hovasyve tape yképe okakávagui.
+Maitei horyvéva opavavépe
+(ATENEO Motenondehára)
+ateneo...@tigo.com.py
+davidgale...@gmail.com
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: JAKAVERE YPYKUE
+Jakavere niko ha'e upe guyra oñemoña'ivéva, ha upévare oje'evavoi
ho'ahague hi'ári Ñandejára pochykue. Oiko ysyry térã karugua oĩha rupi.
Oñemohyġuatã haġua ho'u sevo'i, ju'i, yso hamba'e.
+Guyra Jakavere oguereko -mayma guyra ha mymbakuéra ogue­rekoháicha-
hembiasakue omombe'úva mba'érepa upéicha pe heko­ve.
+Ymaite ndaje oikova'ekue ko'árupi, hogamíme, peteĩ karai, he­mbireko ha
ita'yrakuéra; ha jeko imboriahutereíanga, mba'evevoi nosẽimiva'erã
hendaġuáme ichupekuéra. Ndaikatúikuri itenonde hikuái ha ndaikatúi avei
ohupyty hemikotevẽ. Vaicha ku jéta oje'eha oikovavoi hendivekuéra. Opa umi
mba'e ohecha ha oñandu avei guyra Jakavere Ypykue omoirũva chupekuéra
hogamíme.
+Peteĩ ára omano sapy'a upe karai rembireko, ha uperiremínte iko'ẽ omano
mokõive ita'ýra. Upéi katu kavaju peteĩmi oguerekóva ha vakami hembýva
chupe ha oguerohoryetéva omanónte avei ichugui, ha upeicha mbeguekatúpe
omanomba mymbakuéra oguerekova'ekue.
+Umi mba'e ojehupa rire, tyre'ỹ ha py'akangy reheve oikókuri upe karaimi.
Mba'evevoi ndojaposevéikuri ndoguerekovéigui mavavépe. Guyra Jakavere
ypykue mante omoirũ ichupe jehasavaípe. Upeicha­háguinte, peteĩ jey iko'ẽ
omano avei upe karai. Vare'águi ndaje omanóraka'e.
+Hekove aja jeko upe karai katuetei oñembyasymíva'ekue katui upe Guyra
Jakavere Ypykue rovake ha ndaje kóva ojapysakaporãmiva'erã hese. Koichaite
ndaje oñembyasýmiva'erã upe karai: “Omano che rernbireko, omano che
ra'ykuéra, omano che rymba kavaju ha che rymba vaka ahayhuetéva. Che rymba
jagua ñembyahýigui ojukákuri mbarakajápe. Omano mboyve che mbarakajami
ojuka avei vare'águi angujápe. Angujami va'ekue avei che rembi'u. Ko'áġa
ndaguerekovéi mba'eve. Opa so'o, opa yva, opa temitỹ. Che irũ guyra
Jakavere Ypykue mante ndacherejái. Aikuaa amanotaha ha upéva ojehu vove
yvate gotyo ahava'erã, upépeko oime yvápe che rendaġua. Peteĩ mba'e ajerure
Ñandejárape, tove tachereraha guyra Jakavere Ypykue ndive. Ani ha'e opyta
ha'eño, tyre'ỹ.
+Ko'ã mba'e ndaje oikũmbyporãkuri guyra Jakavere Ypykue, ha upevarevoi niko
oiméne ndoikekuaái iñakãme pe ijarakue ñemano, ha ndogueroviáigui upe
mba'e, tyre'ỹ opyta ohekávo ichupe.
+Jakavere Ypykue oikuaágui ijára ohohague yvágape ndaje oiko ko'aġaite peve
oikundaha yvága rape; ha ohechaga'úgui upe karaimíme, oiko oveve yvate
gotyo ha upéi oguejyjey, ha péicha oiko sapy'arei ojuhúramo ġuarã
ijarakuépe yvága rape rupi.
+Upevarevoi niko avei oñehendúrõ guyra Jakaverépe vaicháku oñembo'éva térã
katu opurahéiva. Upéicha jave ndaje oha'ãhina ijára ñe'ẽnguemi, oiméne
Jakavere oimo'ã upe karai ombohovaitaha ichu­pe.
+Ndapegueroviáiramo pejesarekónte hese ha pehechakuaáta añe­teha ko
mombe'umi. Opa umi mba'e rehe ndaje Jakavere ndovevéi ambue guyramimi
oveveháicha.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: JASY JATERE NIKO HOVATAVYHÍNA
+Peteĩ karai, hembireko ha ita'yramimi oikova'ekue Ysyry Sakãme, tava'i
oĩva Ka'asapápe. Upépe ojogapókuri hikuái ha omba'apo kokuépe. Mbohapy mitã
jeko oguereko, ha mbohapyve iñakãhatã, hetia'e ha hesãi. Kalo'i ndaje upe
iñakãhatãvéva umi mbohapy mitã'i apytépe. Ndojoguaiete Robertito ha
Maria'ípe; ko'ã mokõi katu imarangatuvevoi. Kalo'i ndopytái peteĩ
hendápe. "Sevo'i", he'imiva'erã chupe umi iñirũmimi. Sapy'ánte katu
okañýmiva'erã hógagui. Oho ha ka'arupytũ rupi oujey. Péicha jave ndaje heta
oipo'ómi; isy ohogue'ómiva'erã hetyma ha heviro'óre typycha hũ. Upeichavérõ
jepe, ndoúi ha ndohói Kalo'ípe, vaicháku noñanduivavoi isy térã itúva
ñenupã. "Cháke, peichaháguinte Jasy Jatere ndereraháne ha nembotavyraíne",
he'ímiva'erã hikuái chupe, omondýi haĝua mitã'i akãhatãitépe.
+Jasy Jatere, dibujo de Roberto Goiriz
+Upéinte niko peteĩ asaje, ohendu hikuái oturuñe'ẽ sapy'apy'áva hóga
jerére. Upe mba'e oñandu avei isy ha itúva, ha ñembojaruhápe jeko he'íkuri
Kalo'ípe: "Háke, aipóva hína Jasy Jatere ndererahaséva. Aníke remýi
ko'águi. Sapy'ami rire ndaje opu'ãkuri Kalo'i túva ha ndojuhúi
ita'yra'ípe: "Moõjeýmapa oiméne oho. Pévape  hi'ã  chéve jajokuava'erã ani
haĝua omýi; upéicharõ añoite opytáta ogapýpe", he'ijekoraka'e ndojuhúimarõ
Kalo'ípe. Opu'ã avei upérõ karai rembirekomi, ha mokõive oñepyrũkuri oheka
Kalo'ípe. Okañyetékuri. Iñipytũma katu ha ne'írãnte ojuhu hikuái chupe.
Ndokéi ndaje upe pyhare. Hetaitereirasa oheka hikuái ha mamove ndojuhúi
mitã'i akãhatãme.
+Jasy Jatere, dibujo de Roberto Goiriz
+Mbohapy ára haguépe ndaje, peteĩ karai oĝuahẽ ha omombe'u chupekuéra moõpa
ojuhúkuri peteĩ mitã'i ojoguanungáva Kalo'ípe. Pya'épeko oho hikuái ipiári
ha -añetehápe- ojuhúkuri Kalo'ípe itavyraiete, ojerejekohína peteĩ
yvyraróre, poñyháme. Ndaikatuvéi jeko oguata, ha noñe'ẽkuaavéi avei.
Naimandu'avéi  itúva  ha  isýre.  Ohupi karrétape ha ogueraha hikuái
hógape. Ko'aĝaite peve péicha oiko. Ndokueravéi. Jasy Jatere ndaje
oñembohorýkuri hese. Péicha he'i Ysyry Sakãygua ha... upépe opa.
+
+%%%
+
+REPÚBLICA DEL PARAGUAY
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+GUARANI, MERCOSUR ÑE'Ẽ TEETE
+KÁSO ÑEMOMBE'U: KUÑA PÓRA
+Karai Victorio Pirandello ha ita'ýra -pytagua mokõivéva- oúkuri Italia-gui
ha oġuahẽ rire ñane retãme ojogapo Ypakaraípe. Tuicha ndaje upe yvy
ha'ekuéra ojoguava'ekue. Henyhẽte opaichagua yvvrá­gui, upevakuére omba'apo
hikuái yvyra ñekytĩ ha jehepyme'ẽme.
+Tuichaitereígui upe yvy ojoguáva, ombovókuri hikuái heta he­ndápe, péicha
oñepyrũ oityraẽ peteĩ hendápe ha upégui ohasa ohóvo ambuépe. Mokõivemínte
omba'apo. Sapy'apy'a omoirũjepi chupekué­ra karai González ikarretami
reheve.
+Peteĩ jey ndaje, karai Pirandello ra'y opu'ãkuri ha ha'eño oho oity haġua
yvyra. Upe ára, ha'e oike peteĩ tenda pyahúpe, oĩva peteĩ ysyrymi mboypýri.
Oguejy hymba kavaju árigui, omosãingo vosa ogueruhápe hembi'urã, ha'e...
upéi katu oiporavo yvyra oity haġua, ha ohoreíma heseve.
+Oñepyrũ ndaje, ombota ha ombota, ha upeichaháguinte ohendu máva ombotáva
avei ikupépe. Ojere, omaña ha... ndohechái mba'eve. Upémarõ, oñepyrũjeýkuri
ombota, ombota, ha ombota, ha vokoike ohendujey ombotáva, ko'áġa ijykére.
Ojere, omañajey, ha... ndohechái mba'eve. Oñembotavyeténte ha'e; ha
ombojoapyjeýnte hembiapo. Ombota. ombota ha ombotajey, ha neipamírõ ġuarã
ohendujeyjeýku­ri máva ombotáva avei, áġakatu, henondépe. Upérõ jekoraka'e
karai Pirandello ra'y ojesaupi, omaña henonde gotyo, ha... mba'eve
ndohechái.
+Ñemondýi reheve ojupi hymba kavaju ári ha pya'épeko oipykúi hóga rape.
Mba'evete nomombe'úikuri itúvape. “Añeñandu vai”, he'ínte chupe.
+Ambue ára, opu'ã ha ohojeýkuri omba'apohaġuáicha. Oġuahẽ upépe ha
upeichaiténte avei oikojey hese. Irundy ára pukukue javeve oikókuri upe
mba'e karai Pirandello ra'ýre, ha upeichavérõ jepe, mba'evete vera
nomombe'úi itúvape.
+Upéinte niko, upe ára pohápe, oġuahẽ ndaje oúvo karai González ikarretami
reheve. Upe karia'y vaicháku ojeroviavéva hese ha omombe'u chupe
hembiasakue. “Oiméne niko póra mba'e, che ra'y”, he'íjekoraka'e chupe karai
González.
+Oho hikuái mokõive upe tenda peve. Oguejy hikuái. Karai Gonzalez oguapy
ijypypete ohenduhaġuáicha oimeraẽ mba'e. Mitãkaria'ymi katu,
jepiverõguáicha, oñepyrũ ombota yvyra oity haġua. Ombota, ombota ha ombota,
ha upeichaháguinte ohendu máva ombotáva ikupépe. Opóvoi ha he'i karai
González-pe: “Rehendúpara'e”. “Nahá­niri. Nahendúi mba'eve”, he'íkuri karai
González, ha upéi ombo­joapy: “Oiméne niko nderehe ojeroviave, upévare
ndévente oñeñandu­káhina”, ha upéi he'ive: “Jagueruva'erã karai Pa'i ha
ñañembo'e hese”.
+Karai Pirandello ra'y omhohováikuri kóicha: “Cherehénteramo ikatu jagueru,
áġakatu che ru ndoipotamo'ãi. Ha'e niko ndogueroviái ko'ã mba'e”. Oújeko
mitãkaria'y ha karai González heta oñomongeta karai Pirandello ndive, ha
heta oñomongeta rire osẽkuri omonei chupekuéra.
+Ko'ẽmi rehe oúma karai Pa'i ha hendive heta tapicha tekorei ha
omomba'eguasúva umi mba'e. Oñembo'ejoaite hikuái, ha opakuévo ñembo'eguasu,
Pa'i ohovasa upe tenda ha ohypýi ykaraipyrépe. Henonde, mokõive ijyke ha
ikupe gotyo ohovasa ha ohypýikuri; ha upeichahápe ohecha hikuái mba'éichapa
peteĩ hendápe otimbo pe yvy, hendy'imi tata, ha upéi katu ogue. Oguetevoi.
+Oñemboja hikuái, ha'e... mokõi kuimba'e ndaje osẽkuri he'i upérõ:
“Jajo'óna, oiméne niko Pláta Yvyguy mba'e”. Oñepyrũkuri ojo'o ha oimo'ã'ỹre
ojuhu hikuái peteĩ kuña rete kanguekue. Tuicha oñe­mondýi ha'ekuéra. Karai
Pa'i he'íkuri: “Jagueraháta, ha'e ... ñañotỹta Tupão korapýpe”. Ha
upeichaite jekoraka'e ojapo hikuái.
+Ambue ára ko'ẽme, ohojeýkuri karai Pirandello ra'y oity haġua yvyra.
Ombota, ombota, ha ombota, ha'e... oity yvyra. Mba'evéma nohenduvéi.
+
+%%%
+
+Peteĩ ára ndaje oġuahẽ hikuái Itakuruvípe karai Arnaldo Martínez,
hembireko ha mokõive ta'ýra: Peru, ijypykuéva, ha Kalo'i katu pahaguéva;
avei ou hendivekuéra karai Policarpo Centurión ha hembireko; ha karai
Crispín Rivas hembireko hyeguasúva ndive. Ha'ekuéra oúkuri Kuruguatýgui.
+Oġuahẽ rire Itakuruvípe niko ojogapo hikuái mbohapyve ojoykére. Peteĩ
tapepo'i puku opahápe ojogapókuri karai Policarpo, ha hóga rape yke akatúa
gotyo ndaje ojogapo karai Crispín; ha hóga rape yke asu gotyo katu
ojogapókuri karai Arnaldo. Mbohapyve ojoypypete, oikohaguéicha Kuruguatýpe.
+Peteĩ jasy ohasa rire, omano sapy'a karai Policarpo. Oñembyatypaitéje
hikuái upérõ, hasẽjoaite, oñembo'e ha ambue ko'ẽ -pyhareve asaje rupi-
ogueraha oñotỹ Policarpo retekue.
+Peru -karai Arnaldo ta'ýra ypykue- ndaje peteĩ karia'y hekororýva ha
py'ỹinte jeko oho ojeroky ha ovy'a iñirũnguéra ndive. Péicha ndaje peteĩ
pyhare -mbohapy ára karai Policarpo omano rire- ohókuri Peru peteĩ
jerokyhápe, ha pyharepyte rupi osẽ oupa heseve ka'unungáre. Ha ndaje oikéta
jave hógape ohechásapy'a tape yképe oguapýhina karai Policarpo amyrỹi, ijao
morotĩmba. Tuicha oñemondýi Peru ha pya'eterei oike hogapýpe. Omombáy túva
ha sýpe ha omombe'u chupekuéra ohechava'ekue. “Mba'e karai Policarpo katu
piko, ndeka'urapo!... Ha'e niko omanóma... Terehóna eke mba'e!”, he'íkuri
chupe itúva ha okéjejekoraka'e. Upe mba'e oparei upépe ha upe pyhare.
+Upéinte niko, peteĩ arapokõindy rire, omanósapy'a avei upe karai Policarpo
rembirekoremi. Oñembyatypajeýkuri hikuái, hasẽjoaite oñembo'e ha ambue
ko'ẽme -pyhareve asaje rupi- ogueraha hikuái oñotỹ karai Policarpo
rembirekoremi retekue.
+Karai Crispín jekoraka'e upe ombyasyvéva karai Policarpo ha hembireko
ñemano. Py'ỹinte ohómiva'erã Policarpo rogakuemíme oñembyasy. Péicha ndaje,
peteĩ asaje, ohóraka'e upépe ha oñemombo karai Policarpo kyhakuépe ha
oñemyatymói. Upéi, ika'aruetémarõ, ohókuri ipiári hembireko hyeguasúva.
Oñatõi chupe. “Crispin epáyke... ka'arupytũma niko”, he'ívo chupe, osẽ
oujeýkuri hogamíme. Ndoúigui iména, ohojeýndaje ipiári. Oñatõijey chupe ha
upépe ae ohechakuaa iména Crispín omanohague. Sapy'ami rire, oñembyatypa
hikuái, hasẽjoaite, oñembo'e ha'e... ko'ẽ rire -pyhareve asaje rupi-
ha'ekuéra ogueraha ha oñotỹkuri karai Crispín retekue.
+Upe mba'e ojehu rire -mbohapy ára haguépe- Peru oñembosako'ijeýma ha
ñemiháme, ohóraka'e peteĩ jerokyhápe. Pyharepyte rupi osẽkuri ha ojevy
hógape, ha ndaje oikéta jave hogapýpe, hesahósapy'a karai Policarpo,
hembireko ha karai Crispín omano ramoitéva rehe. Mbohapyve ijao morotĩ
reheve, oguapýhina tape yképe.
+Tuicha oñemondyijey Peru ha pya'épeko oike ha omombáy túva ha sýpe, ha
omombe'u ichupekuéra upe ohechava'ekue tape yképe. Itúva oja'ojeýma chupe:
“Mba'éichapiko rehecháta Policarpo, hembireko ha Crispín-pe?... Ha'ekuéra
niko omanóma... Tereho eke!... Ka'u reheve niko oimeraẽ mba'e ikatu
jahecha”. Peru katu ombohovái: “Nahániri che ru. Añetehápe, amo okápe
oguapýhína mbohapyve”. Heta oñombohovái rire, osẽjoaite okápe; avei osẽkuri
Crispín rembirekore hyeguasúva ha -oguerovía'ỹre- ohecha hikuái, añetehápe,
umi mbohapy póra oguapývahína tape yképe.
+Upérõ, kyhyjepópe, oñepyrũ hikuái oñembo'e; ha oñembo'epa rire, karai
Arnaldo rembireko osẽjekoraka'e he'i ichupekuéra: “Mba'éiko peipota?...
ndapehupytýimba'epiko py'aguapy?... Mba'éiko peikotevẽ rojapo penderehe?”.
Mba'evete nde'íri hikuái.
+Upeichaite jeko oikojeýkuri mokõi pyhare; ha upe pyhare mbohapyhápe,
oñembo'epa rire hikuái osẽjeýndaje karai Arnaldo rembireko oporandu:
“Mba'éiko peipota?... ndapehupýimba'epiko py'aguapy?... Mba'éiko peikotevẽ
rojapo penderehe?”; ha ndaje upépe ae oñe'ẽkuri karai Policarpo amyrỹi:
“Ñandejára niko naoremoingeséi yvágape romombe'uỹre mba'e vaiete
rojapova'ekue ko yvy ape ári”. “Ha mba'éiko pejapóraka'e”, oporandujeýkuri
karai Arnaldo rembireko: “Ha'e... penemandu'ápiko jaikóramoguare amo
Kuruguatýpe mba'eichaite pevépa jaikoasyetékurí, ndajakaruvéi hamba'e,
ajépa?”, ha upéi ombojoapy: “Upépe niko oikókuri karai Venancio Rolón,
ipirapire hetaitéva; hembireko ha ita'yra'ỹva; ha jajumboyvemi
ojekukava'ekue, ajépa?”. “Héẽ, upeichaite”, ombohováikuri
ha'ekuéra.“Crispín ha che niko roġuahẽ peteĩ ñe'ẽme, ha rohókuri roimo'ãgui
karai Venancio ndaiporiha hógape, romondávo ipirapire ha áġa roimeporãmi
rire rome'ẽjey haġua chupe. Upérõ niko ha sapy'areíramo ġuarã arahákuri che
mboka. Che apyta okápe ha Crispín oike, ha nimbora'e karai Venancio -oĩva
hógape- oñandu, ha imboka reheve ou ojuka haġua Crispín-pe. Ahechávo,
añemotenonde hese ha ajukaitevoi. Upéi romonda pirapire ha roñaníkuri
upégui. Crispín nomombe'úi hembirekópe hyeguasúgui; ha che katu namombe'úi
peẽme akyhyjégui pendepochýramo ġuarã. Che rembireko añoitépe amombe'úkuri.
Upévare, ore mbohapymínte roikuaákuri upe mba'e vaiete, ha'e... upévare
avei Ñandejára ipochy orendive ha naoremoingeséi yvágape”, he'íjekoraka'e
karai Policarpo amyrỹi.
+“Ha mba'éiko peikotevẽ?... Mba'éiko rojapokuaa penderehe?”, oporandujoa
hikuái. “Mba'eve. Romombe'úmaniko peẽme ore rembiapo vaikue. Rohupytýnema
py'aguapy. Áġakatu, peipotáramo peñembo'ekuaa orerehe”, he'ijeýkuri
Policarpo póra.
+Oñembo'éndaje hikuái hesekuéra, ha upéi katu py'aguapýpe ohojoa oke.
+Upete guive ndojehechaukavéi umi mbohapy póra. Oiméne niko Ñandejára
oñyrõmba'e chupekuéra...
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U
+MBORIAHU RYĜUATÃ KÁSO
+Opaichagua káso niko oĩ. Sapy'ánte ndajagueroviaséi umi mba'e ojehúva;
áġakatu, ojehuha, ojehu. Péicha jave chemandu'a karai Hilario ha
hogayguakuéra rehe. Ha'ekuéra niko oikova'ekue, ñepyrũrãme, Itakyrýpe.
Upépe omba'apo hikuái ikokuépe. Mandyju ha manduvi niko umi mba'e
oñemitỹkakuaavéva, ohepyme'ẽ haġua. Avei, tembi'urã oñemitỹ: mandi'o, avati
ha ambue kóga ha yvamimi.
+Oiko porã hikuái, imboriahu ryġuatã. Hilario ha hembireko ña Carmen
omongakuaa irundy mitã kyrakyra, mokõi kuimba'e ha'e... mokõi kuña.
Irundyve oikejepékuri Itakyry mbo'ehaópe. Imarangatu hikuái, upevakuére
ojehayhuetereivoi upe tava'ípe.
+Jepérõ upéicha ha jaikuaaháicha, opaichagua niko ñaime yvy ape ári: tekove
marangatu ha avei tekove ñaña. Nimbora'e upeichaiténte avei Itakyrýpe. Heta
tapicha ohayhu añete Hilario ha hogayguakuéra­pe ha'e... oira'e avei
ohayhu'ỹva ichupekuéra.
+Péicha ndaje, peteĩ ko'ẽ, ojuhu hikuái juky iñasãiva hóga jerere. Osẽ ha
ohohápente, hóga jerére, juky mante ojuhu. Oñemondýivoi ha'ekuéra, oñembo'e
avei ha upéi ohypýi ykaraipyrépe. Ña Carmen oitypeíkuri ha ombyatypa peteĩ
vosápe, ha'e... ka'arupytũ rupi oñotỹkuri iména ndive kuarahy reike gotyo.
+Upeichavérõ jepe, upe ára guive nosẽporãvéi mba'eve chupe­kuéra. Ña Carmen
jeko oúkuri hasykatuetévoi. Hilario katu ojuhúkuri irundy hymba vaka
oñekarãi ha huguypáva, upéi omanombáva'ekue ichugui. Ha'e oñangareko aja
hembireko ha umi hymba vakáre, ysokuéra oñemohyġuatãkuri imandyjutýpe.
Upeichaite jekoraka'e ojehúkuri.
+Vaípeko ojehecha hikuái. Iñambuepaite hekovekuéra. Peteĩ pohã­nohára chae
he'ikuri chupekuéra: “Mba'e vai niko ojejapo penderehe. Ndaha'éi vyrorei.
Che ndachepu'akamo'ãi hese. Pehayhúramo pende rekove ha pene ñemoñare,
pehóva'erã ko'águi ha pya'e ave. Pepytá­ramo ko'ápe ikatu pemanomba;
pehóramo katu, ikatu peñakãrapu'ãjey”.
+Pya'e jeko Hilario ha ipehẽnguekuéra ojapyhýkuri ijaomimi ha oje'ói
Itakyrýgui. Mombyryvoi oho upégui, Karaguataýpe. Upépe ojo­gapo vaivai ha
upéicha avei, heta ára ndaje ohasa asy. Yvýpe hamba'e oke ha okaru. Hilario
ha itaýra ypykue oikékuri omba'apo peteĩ Mandyjutýpe. Mbeguekatúpe
ojoguajeýkuri tupa, apyka, mesa, umíva.
+Upeichahárupi ndaje, peteĩ ka'arupytũ, Hilario -ou rire imba'apohágui-
oguapýkuri itapỹi rovái okay'u hembireko ndive ha oñomongetaháguihina,
hesaho hikuái peteĩ karréta nandíre, ohasáva ohóvo ha jeko oġuahẽvo peteĩ
mbokaja tuja renondépe -namomby­rýiva hogakuéragui- oguetékuri  Hilario ha
ña Carmen resa renon­dégui.
+“Mba'épiko péva”, he'íje hikuái ojupe. Mokõive ndaje imandu'ákuri upérõ
umi hogaykeregua ñe'ẽnguére. Ha'ekuéra niko omombe'úmiva'erã Hilario ha ña
Carmen-pe Karaguatay iporaha ha'e… sapy'apy'a ojeju­huha upépe Pláta
Yvyguy. Ñorairõ Guasu rapekuevoi niko raka'e.
+Ambue ka'arupytũ ojehujeýkuri upe mba'e ha upeichaite avei mbohapy ára.
Upépe ae niko Hilario oikũmby porã ñepyrũ upe mba'e. “Oiméne niko kóva hína
Pláta Yvyguy mba'e”, he'íjekoraka'e hembire­kópe ha ombojoapy: “ko'ẽramo
jajo'óta”. Upe ára irundyhápe Hilario ndohói omba'apo. Opytákuri ha
hembireko ha ita'ýra ypykue ndive ohókuri Mbokaja tuja oĩha meve. Ogueraha
hikuái peteĩ jo'oha ha oñepyrũ ojo'o. Pya'evoi ndaje ojuhu peteĩ
karameġua'i. Onohẽraka'e hikuái ha oipe'ávo ojuhu hyepypegua omimbipáva,
nimbora'e Pláta Yvyguy hína. Ovy'aiterei hikuái, jepérõ upéicha
nomombe'úikuri mavavetépe. Oguerokirĩnte hikuái.
+Mbohapy ára rire jeko Hilario osẽkuri ohopa heseve Brasil-pe ha upépe
ohepyme'ẽkuri. Heta pirapire ndaje oñeme'ẽkuri chupe. Upégui ou rire,
ojoguákuri hogarã Paraguaýpe. Ko'aġaite peve oiko ko'ápe. Ipirapire heta
jepiveguáicha ha'e... kakuaa omba'apo.
+Añetetémbora'e upe he'iva'ekue chupekuéra pohãnohára chae: “Pehóramo,
ikatu peñakãrapu'ãjey”. Ha añetehápe, upeichaite oiko hesekuéra. Mba'e vai
rire, mba'e porã manteva'erã, péicha niko oje'evavoíjepi.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: NDAHA'ÉIMBORA'E PLATA YVYGUY
+Amoite Guasukuápe niko oikova'ekue karai Policarpo Martínez. Kuimba'e
katupyry omba'apóva ikokuépe. Omoirũjepi chupe mokõi ita'ýra: Chive ha Tani.
+Guasukua niko ndatuichaivoi, ha jeko upérupi ohasava'ekue Mariscal López
iguarinikuéra ndive upe Ñorairõ Guasu aja, Argentina, Brasil ha Uruguay
ñandeaho'ipárõguare. Umi ñane retãygua niko oñotỹva'ekue avei upérupi
imba'eta: kuãirũ, mbo'y ha ambue mba'e ijatúgui ijapopyréva, ani haĝua ho'a
umi pytaguakuéra poguýpe.
+Sapy'apy'a niko oġuahẽvavoi upépe kuimba'ekuéra oúva ojo'omimi Guasukua
yvy, ohekávo upe Pláta Yvyguy oje'eha. Heta tapicha jeko ojuhujepe upépe
Pláta yvyguy; ha ojuhu rire, pya'e oje'ói hikuái tetã ambuére.
+Naoimeraẽvái niko ojuhukuaa Pláta yvyguy. Vaicháku oĩvavoi tapicha
ojeporavóva ojuhu haġua upe mba'e. Guasukuápe niko heta kuimba'e ha kuña
ohechajepe jagua iñakã'ỹva, ỹramo kuimba'e térã kuña ijao morotĩmbáva.
+Peteĩ ára ndaje karai Poli, peichantevoi ojekuaave karai Policarpo­pe;
ohókuri mokõive ita'ỹra ndive ikokuemíme, ha oġuahẽvo upépe oñepyrũ hikuái
omba'apo. Ku tembiapo hetavérõ jave, ha'ekuéra ohómiva'erã pyhareve ha
ka'arupytũ rupi oujey hikuái. Péicha jave ogueraha imatulami, ha avei peteĩ
“ñakyrã'i” ombovy'áva hembiapo, ohendúvo purahéi ñanemba'éva. Namombyrýi
upégui ohasa peteĩ ysyry ha'ekuéra ohohápe hoy'u ha ojahu hamba'e.
+Kyre'ỹme jeko omba'apókuri hikuái, ha asaje rupi opytu'u “omo­hyġuatã
haġua isevo'ikuéra”, he'iháichajepi ñembojarúpe. Omohu'ã rire hembiapokuéra
upe ka'arúpe, osẽ oupa heseve hogamíme; ha ndaje oġuahẽvo upe ysyry
rembe'ýpe; Tani, ta'ýra ypykue, ohechásapy'a, mboypýri, peteĩ kavaju morotĩ
iñakã'ỹva. Ohechávo upe mba'e Tani oñemondýi ha jekoraka'e pya'evoi
ojovasa, ha ñembotavyetépe omombe'u itúva ha ityvýrape. Ha'ekuéra niko
oikuaamavoíkuri mba'épa he'ise upe mba'e.
+Ojapomavoíra'e peteĩ arapokõindy Tani ohechahaguéjepi iképe, peteĩ ysyry
ha peteĩ kavaju morotĩ hoy'úva upépe; ha ndaje oñeporandúmiva'erã mba'épa
he'iséne upe kerayvoty, avei opora­ndúkuri itúva ha isýpe, ha mavavete
ndoikuaáikuri mba'épa he'ise.
+Mbohapyve omoñani hikuái hymba kavajukuéra, ha oġuahẽvo hogamíme,
he'íraka'e karai Poli ita'ýra Tanípe: “Ndéve ġuarã hína che ra'y.
Eñernbosako'i katu, ha'e... tereho chupe neañoite”. “Nei che ru”,
he'imavoíkuri ndaje mitã Tani. Osẽnguévo hógagui ohohaġuáicha, isy
he'íraka'e chupe: “Eñembo'emíkena peteĩ Mariami upe ijarakuemíre.
Imarangatueténiko nendive che memby”. “Upéicha ajapóta che sy. Ani
rejepy'apy”, he'i mitãkaria'y ha ohopa heseve. Oguerahániko ondive: jo'oha,
peteĩ limétape ykaraipyre; ha sapy'áramo ġuarã -iku'akuápe- peteĩ mboka.
+Oĝuahẽ upe ysyrymi rembe'ýpe ha upépe ohypyiraẽkuri ykarai­pyrépe upe
tenda; ha upéi jeko oñepyrũ ojo'o. Sapy'apy'a ndaje ojehechauka chupe upe
kavaju morotĩ iñaka'ỹva. Oiméne niko upéva hína upe Pláta Yvyguy
ñangarekoha. Peichahágui niko ijo'oha opa'a ichugui. “Kóva ha'éma”,
he'ijekoraka'e Tani, ha onohẽvo okápe, ñemondýi reheve niko ohechakuaákuri
onohẽhague iñakãngue. Ojo'ovévo katu onohẽ heta kanguemimi. Peteĩ mitã'i
kanguemimínte niko ojuhu upépe. Ndaha'éimbora'e Pláta yvyguy.
+Upémarõ niko ojevy hogamíme ha omombe'u ipehẽnguekuérape. Oñemoĩmba peteĩ
ñe'ẽme ha ohopaite hikuái upe ysyry rembe'y peve. Peichantevoi niko
ojepokuaa ha ojapo umi ñande rapicha okaraygua oikóramo umi mba'e.
+Oġuahẽvo upépe omono'õmbaite hikuái umi kanguemimi; ha uperire katu,
omohendákuri peteĩ kurusumi ha'e... ohypyijeýkuri ykaraipyrépe. Oñembo'e
hikuái ha ohopa heseve hogamíme. Ko'ẽ rire, Tani ha ipehẽnguekuéra
oguerahákuri umi kanguemimi ha oñotỹ Guasu­kua te'õngueópe. Upete guive
ndaje Tani ndohechavéi iképe upe kavaju morotĩ hoy'úva ysyrymíme...
+Maitei horyvéva opavavépe
+
+%%%
+
+KA'A MOMBE'UPY – LEYENDA DE LA YERBA MATE
+Peteĩ áraje Ñande Ru ou tujamíramo oguatávo yvy ape ári ha ikane'õmarõ
oheka peteĩ ogami opytu'u haĝua.
+Ohohápe, mavave ndoipe'ái chupe hóga rokẽ. Maymáva oñembotavypa chugui.
+Ipahápe oĝuahẽ peteĩ tujami rógape. Upéva ombohasa chupe hógape, ome'ẽ
chupe y ha tembi'u ha okemi haĝua avei ome'ẽ chupe. Upe tujami oikóje
itajýra ndive ha mokõive oñangareko porã Ñande Ru rehe.
+Ohecharamógui tujami ha tajýra reko marangatu, Ñande Ru ojevývo yvágape
omoheñóije yvy ári tujami róga korapýpe peteĩ ka'avo pyahu.
+Upéi oĝuahẽkuri tujami rendápe Ñande Ru remimbou; ombo'eva'ekue tujami ha
tajýrape mba'éichapa oipuru'arã ka'avo pyahu, ombohérava ka'a, opytáva
mokõivéva poguýpe.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: IRUNDY KUIMBA'E REMBIASAKUE
+Ramona herava'ekue peteĩ kuñataĩ iporãitereirasa ha imaranga­túva oikóva
isymi ndive, amoite Ka'asapápe, itapỹimíme. Ramona ndaje ndoikuaajepéi
itúvape, omanojepégui ha'eheñói mboyve.Isý­mante omongakuaa, omongaru,
ombyao ha ohekombo'ékuri Ramo­na-pe. Kuña katupyry jekoraka'e isy,
Francisca herava'ekue upe kuñakarai marangatuete. Okára rupi niko
jaikuaaháicha mombyry­mbyry hamba'e oiko ojuehegui ñande rapichakuéra,
arateĩme mante ojojuhupa Tupãópe.
+Irundy kuimba'e: Antonio. Melanio, Inocencio ha Vicente, oiko hikuái
“Estancia Takuruty”-pe; yvy guasuete henyhẽva temitỹ ha mymbaetaitágui. Umi
irundy kuimba'e oñangareko upe “Estancia Takurutý”-re; ha py'ỹinte ohechávo
hikuái Ramona-pe hesahojoa hese. Áġakatu, ijapyteguikuéra, Antonio ra'e upe
hova'atãvéva.
+Peteĩ jey, Ña Francisca pore'ỹme, ohókuri Ramona rendápe ha he'íkuri
chupe: “Nde, Ramona... oime niko aguereko peteĩ jopói neporãmbajepéva ndéve
ġuarã. Jahána sapy'aite “Takurutý”-pe tame'ẽ ndéve”.
+“Ko'áġa ndaikatúi Antonio. Ndaipóriniko che sy”, ombohováikuri mitãkuña
porãite asy. “Jahákatuna, sapy'aitemínte niko”, he'ijeýkuri mitãkaria'y
rova'atã.
+Upéicha ndaje ogueraharaka'e hendive Ramona-pe.
+Oguahẽvo “Estancia Takurutý”-pe oha'ãrõma chupekuéra umi mbohapy kuimba'e
opytava'ekue. Nimbora'e ha'ekuéra oġuahẽkuri peteĩ ñe'ẽme omoñuhã haġua
Ramona-pe. Oga guasuetégui namo­mbyrýi peteĩ tapỹi nandimi. Ohopa hikuái
upépe, ha orairõ Ramona­pe. Ojopyru hese irundyvéva. Omohasẽ, ombohuguypa
ha upéi katu ojuka hikuái ani haġua mavave oikuaa mba'eve. Ha añetehápe,
mavave ndoikuaajepéi upe mba'e vaiete.
+Ña Francisca ndojuhuvéikuri imembykuñáme. Heta jeko oheka ha ohekauka,
peichavérõ jepe mba'evete ndoikuaavéi imemby kuña­taĩgui.
+Peteĩ ára ndaje oġuahẽsapy'a “Estancia Takurutý”-pe peteĩ mitãkaria'y ha
he'ijekoraka'e umi irundy kuimba'épe: “Chemboúniko “Estancia” jára amba'apo
haġua ko'ápe penendive”, ha upéi ombojoa­py: “Cheréra Ramón”.
+“Oĩporãite”, he'ijoa hikuái; áġakatu, mba'evete nomombe'úikuri
mitãkaria'ýpe.
+Irundy jasy rire, peteĩ pyhare hayvivevévape.Antonio ha Melanio oguapýhina
ogaguýpe, okay'u ha oñomongeta. Upeichaháguinte oġuahẽ hendapekuéra Ramón
ha he'índaje: “Antonio, amoite niko oime peteĩ kuñataĩ oñe'ẽséva nendive.
Oipotániko rehomi hendápe sapy'aite”. He'i'ỹre mba'eve, Antonio opu'ã ha
oho Ramón rapykuéri. Oġuahẽvo tapỹi nandimi renondépe ohecha ikupégui upe
mitãkuñáme.
+“Péva piko ha'e”, he'ikuévo ojere oporanduhaġuáicha Ramón-pe, ha'e...
ndojuhuvéindaje chupe. Upémarõ, Antonio oñembojave ha he'íjekoraka'e:
“Mba'éiko reikotevẽmi mitãkuña”. Ohechávo mávapa upe kuñataĩ, Antonio ho'a
ha omanókuri. Ramona amyrỹi jeko upe mitãkuña ohenoiukáva'ekue Antonio-pe.
+Upe pyhare guive Melanio, Inocencio ha Vicente ndohechavéi avei Ramón-pe,
mitãkaria'ymi ouva'ekue omba'apohaġuáicha hendivekué­ra.
+Peteĩ jasy ohasa rire, omano avei Inocencio. Hetekue ndaje ojuhu hikuái
Melanio ha Vicente peteĩ tapepo'i yképe. Mokõivemíntema hemby.
+Py'ỹinte ndaje Melanio ohechámiva'erã iképe umi iñirũngue omanova'ekue.
“Emombe'u, emombe'u” jeko he'ímiva'erã mokõivéva Melanio-pe. Upéi, peteĩ
ko'ẽ, opáy ha opu'ã Melanio, ha vokóike oho, jepiverõguáicha, omombáyvo
iñirũ Vicente-pe. Heta ndaje omomýi chupe ha nopu'ãi. Upéi opokoporãvo
hese, ojuhu hete ro'ysãmbamaha. Omanómbora'e oke aja.
+Melanio-ntema hemby. Ha'e ohohápente ohecha Antonio, Inocencio ha
Vicente-pe. “Emomhe'u, emombe'u”, he'ijoa chupe. Ndaikatuvéije­ko oke, ha
itarovapotaite jave ndaje oúkuri Paraguaýpe omombe'u “Es­tancia Takuruty”
járape mba'e vaiete ojapova'ekue iñirũnguéra ndive.
+Uperiréje oñemboúraka'e Melanio ndive irundy tahachi. Ha'ekuéra ojo'o upe
tapỹi nandimi yképe, ha pya'evoi ojuhu Ramona rete ka­nguemimi. Ombyatypa,
ombohyru ha ogueraha isy, ña Francisca-pe.
+Melanio ojeraha ka'irãime ha upépe, peteĩ ára, iko'ẽ omano.
+
+%%%
+
+KURURU NIPORA'E
+Areguápe niko oikova'ekue peteĩ pohãnohára katupyry ha imara­ngatúva,
hérava José Duarte. Ndaipóri mba'asy oipohãnokuaa'ỹva. Hendive ndaipóri
aipo pohã hepýva, ha hi'ariete natekovetevẽivoi ave heta jey jaha hendápe
jakuera haġua, peteĩ jeymínte ha hesakuaité­pema ome'ẽ mba'asýpe. Opa umi
mba'ére niko tapichakuéra ohayhu ichupe ha oguerohory hembiapo.
+Áġakatu, oĩkuri ambue pohãnohára ndocha'éiva hese, ha upévare ndaje
oipohãnoukáraka'e ichupe. Uperiremíntema pohãnohára José Duarte hasykatu 
ñepyrũ. Hasyetéjeko chupe hesa, ha upe mba'e ombohesa ha ombohovarurupa
avei chupe. Upe guive noñangareko­véikuri tapicha hasykatuváre.
+Hembireko ha ita'yrakuéra ndive oipyguara tesapohãnohára ika­tupyryvéva
rupi, ohekávo pohãno. Mavavéva noipohãnokuaái ichupe. Ohohápente 
oñeme'ẽmiva'ekue José-pe opaichagua pohã hesápe ġuarã, ha avei oje'e chupe
mba'éichapa oñeñangarekova'erã. Upeichavérõ jepe, ndokuerái. Upémarõ
ojeraha ichupe Argentina ha upéi Brasil-pe. Mba'evénte avei ndojapói hese
umirupigua tesapohã­noharakuéra.
+Upéi ojeguerujeýkuri ñane retãme. Hembireko ha ita'yrakuéra oha'ãróntema
imano. Ndaikatuvéima ojejapo hese mba'eve. Ka'arupytũ jave oúmiva'erã karai
pa'i oñembo'emi haġua hese; ikatuhaġuáicha, omano vove, José ohupyty
py'aguapy,ỹramo Ñandejára oipotárõ okuerajey haġua.
+Peteĩ ka'arupytũ, oĩ jave pohãnohára José Duarte ndive hembire­ko, ita'ýra
ypykue, ha jepiveguáicha, karai pa'i; ndaje ohendu hikuái ojepopetéva.
Osẽje karai pohãnohára rembireko oipe'a okẽ ha ojuhu upépe peteĩ karai
tujamíme, ijao kelembumi ha heko okarayguáva.
+-“Mba'éichapa kuñakarai”, he'íjeko ichupe.
+-“Iporãmínte, ha nde karai?. Mba'épa reikotevẽ”, omba'eporandúkuri
kuñakarai óga jára.
+-“Ha'e... ajúniko mombyrýgui añandumívo pohãnohára Duarte-­pe. Mba'éichapa
oikohínaha'e”, he'íjeko upe tujami.
+-“E'a... ha nde piko ndereikuaái ha'e hasykatuha. Upévare niko ymáma
noñangarekovéi hasykatúvare”.
+-“Ha upevarevoi niko aju hendápe” -ombohovaijey chupe karai tujami- ha
ombojoapy:“Che niko aikuaa pohãnohára Duarte hasy­katuha, upévare,
ha'ehaguéicha ndéve,aju ko árape ahepyme'ẽvo ichupe. Chemandu'a peteĩ jey
aġuahẽva'ekue hendápe cherajymi hasykatuetéva ndive, ha ha'e omonguerákuri
ichupe. Upéramondaguerekóikuri pirapire ahepyme'ẽ haġua ichupe. “Ani
rejepy'apy”, he'iva'ekuechéve pohãnohára Duarte, ha hi'ariete ome'ẽ avei
oréve pohã. Ko'áġa... che ikatu aipytyvõ ichupe, upévare aju hendápe”.
+Kuñakarai omaña porã hese, iñakã guive ipy peve, ha he'i: “Ha ndéiko mba'e
rejapóta hese. Ndéiko pohãnohára mba'e. Háke ore rohojepéma umi pohãnohára
ikatupyryvéva rendápe ha mba'eve ndaikatúikuri ojapo hese”.
+Karai tujami heijey chupe: “Nda'éiniko ndéve katuete amongue­rataha,
áġakatu, añeha'ãmbaitéta”. Oga jára ombohasa chupe, heta oñomongeta rire,
iména rendápe. Tujami oñesũ pohãnohára rupa yképe ndaje, ha oñepyrũ oñe'ẽ
ichupe. Uperire opu'ã sapy'a ha oporandu kuñakaraípe: “Mba'épa oiméne oĩ
pende rógape ndaha'éiva penemba'e”. He'i'ỹre mba'evete kuñakarai ha ta'ýra
ypykue oñepyrũ­kuri oheka.
+Heta oheka rire hikuái, ta'ýra ypykue ojuhu peteĩ vosa'i ndaha'éiva
imba'ekuéra. Ome'ẽ isýpe. Kóva ohecha aja mba'épa oĩ ipype ndaje he'íkuri:
“Oimene niko tapicha hasykatúva hesarái ha oheja, ha nde ru jepiveguáicha
oñongatu sapy'arei oujeýrõ omba'ejerure. Py'ỹinte niko oikómiva'ekue nde ru
rehe péicha”. He'ipa mboyve umi mba'e tuicha ndaje oñemondýi upe kuñakarai
ojuhúgui upe vosa'i henyhẽte júgui.
+Upépe oñemboja tujami ha ojeruréjekoraka'e kuñakaraípe vosa'i oguerekóva
ipópe, ha vokóikema osẽ he'i: “Kóva ha'e upe mba'e vai apoha”. Upéi ndaje
ohenóikuri karai pa'ípe ha ojerure ichupe ykaraimi, ha kuñakaraípe katu
ojeruréraka'e peteĩ kanéka. Sapy'aitépe ġuarã oñemoĩmbaitéma chupe
hembipota; ha upémarõ karai tujami oñepyrũjekoraka'e oity upe ykaraipyrépe
jumimi.
+Karai pa'i, pohãnohára Duarte rembireko ha ta'ýra ypykue ndaje
hy'airo'ysãmba ohechávo mba'éichapa y potĩete oñepyrũ mbegueka­túpe
ipytãmbaite tuguýgui, ha ñemondýi reheve ohecha avei mba'éichapa oñembohete
peteĩ kururu hesa ñemombúva, osyryhágui tuguyeta.
+Upérõ karai tujami osẽkuri he'i: “Kururu nipora'e”. Upe jave avei ohendu
hikuái pohãnohára Duarte osapukái asyetérõ, ha pya'épeko oho hikuái
ohechávo. Oġuahẽvo ikotýpe ojuhu hete ro'ysãmbaite. Ohasa rire po aravo'i
rupi -ha omyakỹrire chupe iñakã ha ipyti'a- oñandujeýkuri hikuái pohãnohára
Duarte oikovejeyhague; ha upépe ae imandu'ajeýkuri hikuái karai tujamíre.
+Oújeko ha'ekuéra ohekávo ichupe ha ndojuhuvéi mba'eve. Ndai­porivéimandaje
tujami, ndaiporivéima kanéka, ha'e... ndaiporivéima kururu.
+Upeichaite jekoraka'e ojehuva'ekue upe ka'arupytũme.
+Ohasa rire peteĩ arapokõindy, karai pohãnohára José Duarte ohecha ha
oñepyrũ okaru ha mbeguekatúpe hesãijeýkuri. Mbohapy jasy rire
oñanga­rekojey avei tapichakuéra hasykatúvare. Ikatu'ỹva'ekue omonguera umi
pohãnohára ikatupyrypyryvéva, omonguerákuri upe karai tujami.
+Heta ára ndaje José Duarte ha hembireko ohekáva'ekue tujamí­me, ha
araka'eve ndojuhuvéi hikuái ichupe. Ndahi'aréi, aháramogua­re pohãnohára
Duarte rendápe, ha'e he'iva'ekue chéve: “Oiméne niko ndaha'éikuri tujamínte
upe chemonguerava'ekue, oiméne Ñandejára mba'e chepytyvõkuri
chemarangatuhaguére mayma che rapicha ndive”.
+Upeichavérõ jepe... kururu nipora'e.
+
+%%%
+
+Jataity niko peteĩ tava'i iporã añetetéva, Tupã Ñandejára omohendava'ekue
yvyty, ñu hovyũ, ha ysyrykuéra pa'ũme. Upépe hembypa kuimba'e ha kuña
ikatupyry ha imarangatúva; omba'apóva kokuépe, omongakuaáva hymbamimi ha
oñeha'ãva ohekombo'e porã iñemoñarépe.
+Umi kuimba'e, kuña ha mitã hekorory ha isarakíva apytépe oikova'ekue
Rosíta; kuñakarai mboriahu, peteĩmínte imembyva'ekue. Maria ombohérakuri
chupe. Maria niko ndoikuaajepéi itúvape.Isy ndiventevoi oikova'ekue.
Iporãitereivoínikova'ekue upe mitãkuña ha upévare avei ndaipóri kuimba'e
ojesareko'ỹva hese. Áġakatu, Maria noñeme'ẽi mavavépe.
+Isy niko he'ímiva'erã chupe: “Ñande kuña ñanemboriahúramo jepe,
ñanderekopotĩva'erã. Kuimba'ekuéra niko oiko ñanera'ãvonte”. Ko'ã mba'e
mbarete porã oikékuri Maria akãme. Upéinte niko, peteĩ ára, omanósapy'a isy
marangatuete. Upépe katu iñarõvéntema he­ndive mitãkaria'ykuéra. Peichahápe
ndaje avei oġuahẽkuri Jataitýpe peteĩ mitãkaria'y. Luchi herava'ekue.
Py'ỹinte niko Maria ha Luchi ojojuhúmiva'erã ha oñomongeta kyre'ỹ. Arateĩ
jave katu ojojuhu hikuái Tupãópe ha péichajave Luchi oúmiva'erã okaru Maria
tapỹimime.
+Ndatuichái niko upe itapỹi. Mokõi ikoty, ku kuláta jovái oje'eha. Avei
itataypy, upépe osãingójepi ijapepo ha ijerére mbohapy apyka­pemi. Korapýpe
katu oguereko peteĩ ykua osẽhágui y ro'ysã asyete. Péichante... “mboriahu
rekópe”, he'ihaguéichajepi chupe isymi omano mboyve.
+Vaicháku ojoguerahaporãtava'ekue. Luchi oumavoíkuri oiko hendi­ve ha
vokóikema Maria opytákuri hyeguasu; upéicharõ jepe, Maria nomombe'úi
mba'evete Luchípe. Ohasa rire umi jasy, Luchi ohechakuaa mba'éichapa Maria
hyevu ñepyrũ ha peteĩ ko'ẽme ndaje – kirirĩhapete- osẽkuri oho. Ohejarei
mitãkuñami hyeguasúvape. Maria opáykuri ha ndojuhuvéi hembiayhúpe ha
upémarõ ohechakuaa ohejareihague ichupe. Oñemombo hupamíme ha hetájeko
hasẽ. Ha'eño tyre'ỹ opyta.
+Peteĩ pyhare, Santa Lucía árape, imembýsapy'a peteĩ mitãkuña'i neporãva
avei. Ombohérakuri Lucía, heñoihaguére Santa Lucía árape.
+Upéicharõ jepe, Luchia'ípente ojekuaave. Ohasávo umi ára niko Maria
ohechakuaa Luchia'íre peteĩ mba'e: upe imembykuñami ndohechaietémbora'e.
Hesatũjovaietéra'e, he'ihaguéichajepi umi iñi­rũmimi. Sapy'ánte katu
osapukáimi hikuái chupe: “Mitãkuña'i resatũjovái”. Luchia'i oikómiva'erã
toryjárõ umi mitã'i apytépe. Añete­hápe, umi iñirũmimi oñembohorýmiva'erã
hese. Luchia'i ohendu umi mba'e he'íva ha'ekuéra ha heta mba'e
noikũmbykuaái. Nahesakãiete chupe. Ndoikuaái, ndohecháigui. Upevakuére niko
oporandúvonte oiko isýpe. Ohendúvo oimeraẽ mba'e he'íva umi iñirũ,
pya'épeko, ho'a ha opu'ãháme, oujeýma oporandu isymíme. “Mba'éiko kuarahy”,
“Mba'épiko sa'yju”, térã katu oporandúmiva'erã avei: “Mba'épiko yvága.
Moõiko opyta”; ỹramo katu: “Che sy: mba'éiko he'ise mboriahu. Ñandépiko
mboriahu”. Isy omoirũva chupe hupamíme, oñembosaráimiva'erã iñakãraguére,
opoko kangy asy umi hesa­mimíre, ha tesay pa'ũme he'ímiva'erã imembymíme:
“Áġante reikuaáne. Rehechapotaitémako che memby”.
+“Añetéiko che sy. Avy'aitépa upéicharõ”, ombohováimiva'erã Luchia'i
py'arorýpe. Upéi katu oñemokunu'ũmive ha oporandu: “Ha che ru piko araka'e
outahína. Oiméne niko ñanderechaga'úma”.  Vaicháku Maria ijahy'opa'ãva
ohendúvo umi mba'e ha ñe'ẽ ryrýipe ombohováimi chupe: “Héẽ, oiméne niko
péicha”. Umícha jave, omonge rire Luchia'ípe, Maria ohómiva'erá oñemombo
hupápe ha hasẽ soro. “Mba'éreiko péicha rejapo cherehe Ñandejára”,
he'ímiva'erã.
+Maria niko heta oñepia'ã imemby rayhupápe.Oparupirei ogue­rahákuri chupe
oipohánouka haġua. Ouva'ekue Paraguaýpe peteĩ tesapohãnohára katupyryete
rendápe ha upe karai jeko he'iva'ekue ichupe: “Péicha ġuarãntema. Ne memby
ndokuerakuaavéima”. Upe mba'e omona yvýre Mariápe.
+Upéicharamo jepe, Maria noñeme'ẽikuri ha upémarõ ogueraha imembymime umi
pohãnohára chae rupi. Opaichagua pohã niko ome'ẽkuri chupe umíva ha peteĩ
katu ome'ẽ jepe chupe peteĩ kurundu'imi omosãingo haġua ijajúri, peteĩ
vosa'i oguerekóva ipype­gua ha Maria oikuaa'ỹva mba'épa. Upéi ave niko,
navõ ary, oúmiva'erã imembymi ndive Tupãsy Ka'akupe rendápe, hi'árape.
Luchia'i ombo­týramo peteĩ ary, Maria omba'ejerurékuri Tupãsýme.
He'íjekoraka'e chupe: 'Ndaikytĩmo'ãvéi Luchia'i akãrague omboty peve pokõi
ary. Chepytyvõmina Tupãsy ha'e... reipotáramo, emonguera ko che membymi'.
+Ikatupyry katu niko upe Maria ha ha'ehaguéicha, noñeme'ẽi araka'eve. Amo
hapópe añetetéko upe oje'évajepi: “Kuña Paraguáicha niko ndaiporivoi
mokõi”. Maria omba'apo ao jejohéipe. Itapỹi ypyete rupi niko ohasa peteĩ
ysyry potĩ ha upépe ohómiva'erã Luchia'i ndive ojaojohéi. Itakuéra pa'ũme
oguapy ojohéi ha kapi'ipe ári oipyso ikã haġua. Asaje rupi oúmi sapy'ami
imembykuñami ndive ojapo hembi'urã ha tataypýpe -apykape ári- okaru hikuái
mokõive.
+Ohasa asyve javérõ, Maria imandu'ámiva'erã peteĩ ñe'ẽngáre: “Mboriahu ha
mbokajáre mante ho'áva aratiri”. Nahembiaporãi, imemby ndohechái ha heta
hemikotevẽ. Upéicha ohasa ichupekuéra ġuarã umi ary. Upéinte niko
oguahẽsapy'a upe ary pokõiha ha jepiveguáicha oñembosako'i hikuái mokõive
ou haġua Tupãsy Ka'akupe rendápe. Luchia'i niko iñakãraguevukueterei oúvo;
avei, ijao morotĩ ha ijape hovy, “promesera” oje'eha karai ñe'ẽme.
Oġuahẽkuri hikuái Ka'akupépe, oguata rire Itakuruvi guive. Ohendu hikuái
ñembo'eguasu ha jeko ohecha mba'éichapa peteĩ tapicha oguata'ỹva, opu'ã upe
ijapykágui ha oguata. “Kóva ha'énema”, he'i ijupe Maria ohechávo upe mba'e
guasuete. “Ymaiteguivémaniko roha'ãrõhína che sy marangatuete”, ombojoapy
upéi ojesarekoporãvo Tupãsy Ka'akupe ra'ãngáre.
+Upe ára pukukue javeve opyta hikuái Ka'akupépe. Ñembo'eguasu opa rire,
Maria oguerahákuri Luchia'ípe, jepiveguáicha avei, Tupãsy ykuápe; ha péicha
ndaje oikókuri oikundaha Ka'akupe. Upeichavérõ jepe, mba'evete ndoikói
Luchia'íre. Tesaýpe jeýma Maria ohupi imembykuñamíme ha ohopa heseve
hógape. Ohasa peteĩ ára, ohasa mbohapy, ohasa irundy... mba'evetevoi
ndoikói Luchia'i rehe. Upépe ae Maria oñeme'ẽ, ojeity yvýre, omanose.
“Mba'éreiko nderesarái orehegui Tupãsy”, he'ijeyjeýmiva'erã Maria.
+Upéinte niko peteĩ arapokõindy rire, ka'arupytũ rupi, Luchia'i oñepyrũ
iñakãnundu ha hasykatu. Heterasypaitésapy'a. Maria niko ome'ẽ chupe pohã
ñana, omoñeno hendive ha omama chupe ojuhumívaguivepe. Luchia'i katu hasẽ'i
hasẽ'i upe pyhare pukukue javeve. Hasy peve niko opytákuri oke,
ko'ẽmbotávoma. Opáyvo Luchia'i niko, Maria ojapómahina tembi'urã ha ndaje
ohenói chupe imembymi. Oho hendápe ha ojuhu ojesakytýhina. He'íjekoraka'e
Mariápe: “Chejopietereíniko che resa che sy”. Maria ohupi hapypa'ũme,
omokunu'ũ chupe ha mbeguekatu oipichy chupe umi hesamimi.
+Upeichaháguinte Maria ohendúkuri peteĩ mba'e omopirĩmbáva chupe. "¡Ahecha
che sy!, ¡ahecha che sy!”, osapukái Luchia'i. Opo mokõive ha osapukái.
“¡Ahecháma che sy!, ¡ahecháma!”, osapukaijeyjeýkuri upe mitãkuña'i. Maria
katu hendive osapukái ha hasẽ, ndoikuaavéi mba'épa ojapóta vy'águi.
Upejavéjeko imandu'ákuri Tupãsýre; ha mokõive oñesũ ha oñembo'e ichupe, upe
itapỹimi rovái.
+Upe ára guive ave vaicháku mokõive hekove pyahúva. Vy'apo ha mborayhúpe
oiko hikuái. Luchia'i ohókuri mbo'ehaópe ha upéi katu -ikuñataĩmbávo- oiko
ichugui Ñandejára rembiguái. Isy katu opytákuri  amoite Jataitýpe,
jepiveguáicha, ojaojohéivo ysyry potĩ sakãme... he'ihaguéichajepi isy
Rosíta amyrỹi: “mboriahu rekópe...”
+Añetehápe, heta ohasa asy hikuái mokõive.Ndareirivoíniko he'ímiva'erã
Maria: “Mboriahu ha mbokajáre mante ho'áva aratiri”. Áġa -heta ára ohasa
rire- che ambojoapy chupe: upeichavérõ jepe, “Maymávape ġuarã osẽvakuarahy”.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: LUISÕ REKOVEKUE
+Oikóje amoite Trinidad-pe -tava'i opytáva Itapúape- peteĩ karai hérava
Ceferino. Ha'e jekoraka'e Luisõ.
+Upe karai ndaje pahague pokõi joyke'y apytépe. Ijyvate, hesa'yju ha
hesakuare pypuku va'ekue. Ndo'úivajeko so'o. Oje'émi avei ovy'aha
ryguasukuéra oikoha rupi, ha py'ỹinte oñarõha hese umi jagua. Opa umi
mba'ére niko oje'émi hese ha'ehákuri Luisõ. Upe rnba'e oparupirei
herakuãkuri.
+Peteĩ jey, arapoteĩ pyhare iñipytũvape, yvytu vai ha tuicha oky aja,
oĩkuri hogamíme ña Nati imembykuéra ndive. Upeichaháguinte ohe­ndúkuri
hikuái tyapu, vaicháku máva ojo'óvahina pe yvy óga jere rehegua. Upémarõ,
ña Nati omañañemi oikuaa haġua mba'épa ojehu, ha uperiremínte ndaje ohenói
ha ohechaukákuri imembykuérape peteĩ mymba ndevaíva, hesapo ha haguepáva,
ojoguáva peteĩ jagua ndetuichapajepévape.
+Ña Nati orekókuri peteĩ mhokapuku imbokara'ỹi karaipyréva. Upe kuñakarai
niko oikuaamavoíkuri mba'e vaieta oje'éva karai Ceferino rehe; upévare ha
sapy'areíramo ġuarã ndaje osẽkuri he'i: “Peteĩ mbokara'ỹi ikaraipyrévante
aguereko ajapi haġua pe mymba vaitépe”, ha ojovasa rire ombojoapy:
“Ajerurénte Ñandejárape ani haġua ha'e karai Ceferino”.
+Ojapíta jave ndaje, upe jagua guasuete osẽkuri oñani upégui. Péicha
javérõ, umi arapokõi pyharevépe katuetei ojejuhúmiva'erã mymbakuéra
oñekarãimba ha huguypáva. Oiméne niko Luisõ ohasa­kuévo ojapo péicha
hesekuéra, he'ímiva'erã Trinidad-ygua.
+Karai Ceferino ndive oiko hembireko hérava ña Rosa, ha hovaja hérava ña
Dejesús. Peteĩ arapoteĩ pyharépe ndaje ña Dejesús ndaika­túikuri oke, ha
upémarõ osẽjekoraka'e okápe hoy'u haġua. Oho ndaje peteĩ ykua peve, oĩva
oga'i kupépe, ha jeko hoy'u aja oñandúkuri mba'e hyapúva; ojere ha ohecha
peteĩ mba'e oikuaa'ỹva, ojapajeréi yvýre ha upéi opu'ãvo oúkuri hatã vai
chupe.
+Pya'épeko ña Dejesús oñani upégui ha neipamírõ ġuarã ojupí­mahina peteĩ
yvyrapytã kakuaa rakãre, ha ojupikuévo ndaje upe mymba omondoro'imi isái
pytã rembe'y, ha upéi katu, oiméne niko omondýigui chupe ña Dejesús sapukái
soro, osẽkuri ohopa heseve upégui. Umi sapukái omombáykuri ña Rosa-pe. Ha'e
osẽ okápe ha ojuhúkuri ña Dejesús-pe yvyrapytã rakãre. Omboguejy rire chupe
upégui oporandúraka'e ña Dejesús-pe mba'épa pe ojehúva'ekue. Ña Dejesús
omombe'úkuri chupe. Mokõivemínte opytákuri upe pyhare. Karai Ceferino ndaje
ohókuri omymbajuka.
+Upe mba'e ojehu rire, ña Rosa ha ña Dejesús ndaikatuvéikuri oke, ha
ko'ẽmbotávoma oñepyrũkuri okay'u hikuái. Uperiremínte oġuahẽ oúvo Ceferino.
Ha'e omomaitei chupekuéra ha oguapy. Upémarõ ña Dejesús ombohasákuri chupe
ka'ygua, Ceferino oisyryku'imi ha vaicháku ojejuruhéiva; upéi katu ondyvu,
ha upépe jeko Ña Dejesús ohechakuaa oimo'ã'ỹre ñemondýi reheve, Ceferino
ondyvuhague ini­mbo pytã.
+Ña Dejesús omombe'úkuri ikypy'ýpe upe mba'e. Ña Rosa katu ndogueroviái
mba'evete, ha ndaje upe pyharevepevoi, pochy reheve, ña Dejesús osẽkuri oho
upégui.
+Heta ára rire Ceferino omano, ha omano mboyve jeko upe hete vaicháku
oñemoambuepáva. Omano rire katu ndaipóri tataindy ogue'ỹva; avei, upe
mba'yru oñemohendahaguépe ndaje oryryipa. Kurusu jepeve ndopytái
hendaġuáme. Mayma oĩva upépe osẽkuri oje'oipa kyhyjégui. Hembireko mante
opytákuri omoirũ chupe.
+Ko'ẽ rire ojegueraha ha oñeñotỹTrinidad te'õngueópe; ha ndaje mbohapy ára
oñeñotỹrire upe hetekue ogue ityvýgui. Heta jeko ojehekákuri ha mamove
ndojejuhúi. Maymávante he'i oikovejeyha, ko'áġa, Luisõ ramo.
+Upe guive oñeñotỹramóva ári katuete ojejuhúmiva'erã pypore. Oime he'íva
karai Ceferino pyporeha.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: MAKA'I ÑEHA'ÃME OJEHUVA'EKUE
+Ytororõme niko oikova'ekue peteĩ mitãkaria'y marangatu hérava Casiano.
Hekove aja, Casiano
+omba'apómiva'erã itúva ndive kokuépe. Nosẽivavoi hógagui, oiméne
nikoojepokuaavégui itúva ha isýre, upevakuére avei naiñangirũhetái.
Sapy'apy'aohómiva'erã umi vy'aha térã jerokyha rupi. Upéi ave,
ndojerokykuaaivoi haupevakuére oiko hi'otĩ. Upéicharõ jepe,
oñangarekokuaámante ijehe. Osẽta javekatuetei omoĩmiva'erã imboka
iku'akuápe. “Sapy'areírõ ġuarã”, he'ímiva'erãitúva ha isýpe.
+Upéinte niko oúkuri itavyete Pánfila rehe, mitãkuña neporã­mbajepéva
-karai Nuñez rajy- oikóva Ytororõ tavaitépe. Py'ỹinte niko Casiano
+ha Pánfila ojojuhúmiva'erã ñemiháme. Oñombojaru hamba'e. Añetehápe,
ojohayhuporã hikuái. Áġakatu, Pánfila nomombe'uiete itúvape upe mba'e.
Oguerokirirĩnte.Itúva niko yma guivéma oñatõi ichupe -áġa ikuñataĩmba rire-
omenda haġua karaiMartínez rehe. Ndoipotaivoíkuri ave ojesareko ambue
mitãkaria'ýre. Upe karaiMartínez niko heta ipirapire ha huguaipohýi avei
Ytororõme. Ndaha'éikuri tekoveporã. Ivýro ha ijejapo. Ojaposéva ojapo upe
tava'ípe ha hi'ariete“ndohechakuaái hapicha mboriahu remikotevẽ”,
he'ihaguéichajepi karai Choperu.Opa umi mba'ére ndojehayhúikuri ichupe.
Ojekyhyjémante ichugui.
+Peteĩ ára oġuahẽsapy'a karai Martínez apysápe Casiano ha Pánfila
joayhuñemi ha kakuájeko ipochy. Nomombavéi upe mba'e ha
+ndojejokokuaavéigui - peteĩ pyhare- ha'etevoi omoñuhã ha ojukákuri
upemitãkaria'ýpe ha'e... upe hetekue omoko'ẽukákuri hogami korapýpe.
Casianopehẽnguekuéra heta ombyasy upe ojejapova'ekue hese. Upéicha opákuri
karaiMartínez akãrasy, hasy peve vaicháku ipy'aguapyjeýva.
+Ytororõme niko maymáva oikuaa karai Martínez oguerohoryha maka'i ñeha'ã.
Péicha ndaje, peteĩ jey, ojejapókuri peteĩ
+vy'apaguasu ndekakuaajepéva Ytororõme ha upérõ jekoraka'e oñemohendákuri
upépepeteĩ kalesíta ha hendive opaichagua ñembosarairã, umíva apytépe:
maka'iñeha'ã. Upéva katu omoakãtavyetékuri karai Martínez-­pe.
Ha'ehaguéicha, maka'ioñeha'ãhápe oĩmanteva'erã ha'e,ỹramo ndaha'éi maka'i
ñeha'ã. Ha ndaje ipo'a'imivoi.Oha'ãkuaaitereíjekoraka'e, upevakuére
naoimeraẽvai oha'ãse hendive.
+Upe pyhare oñepyrũhaguépe upe vy'apaguasu, karai Martínez oho, oġuahẽ ha
oguapýma katu oha'ãhaġuáicha oimeraẽva ndive. Mavave
+jeko noñembojái. Tapichakuéra okyhyjepajoa ichugui. Upéinte niko oñemboja
haoguapy henondépe peteĩ mitãkaria'y, he'iva'ekue ichupe: “Ñaha'ã
katuñañomoperõmba peve”. “Nei, ñaha'ã katu”, ombohováikuri karai Martínez
pukavyjaheivaípe, oikuaa'ỹremba'épa oha'ãrõ ichupe.
+Oñepyrũ rire oha'ã sapy'ami, umi tapicha ijatýva mesa jerére ohechakuaa
hikuái, ñemondýi reheve, karai Martínez oha'ãhahína Casiano
+amyrỹindive; áġakatu, kóva ndohechakuaái upe mba'e; vaicháku hesatũvamba'e
haupevakuére ndohecháiva Casiano-pe. Tapichakuéra ijatýva ijerére
hesahojoákurihesekuéra, ikatu'ỹrehe he'i ha ojapo mba'eve. “Vaicháku ore kũ
oñeñapytĩmbáva. Ndai­katúikuriroñe'ẽ, upéicha avei ndaikatúi romýi upégui.
Péicha roĩkuri upépe oho peveupégui Casiano amyrỹi”,he'íkuri hikuái
uperiréma.
+Ko'ẽmbotávoma oġuahẽ hu'ãme karai Martínez ha Casiano amyrỹi
+maka'i ñeha'ã ha upakuévo, karai Martínez opytákuri ipirapire, hymbaita
haijyvy'ỹre.Nandivera. Casiano póra omoperõkuri chupe ha upéi ohopa heseve.
Upépe ae karaiMartínez vaicháku opáyva ha ohechakuaáva mávandiepa oha'ãkuri
ha ohechakuaávomávandiepa, ho'a ha omano.
+Kalesíta oho rire Ytororõgui, mbohapy ára haguépe, Casiano túva ohóraka'e
ohechávo, jepiveguáicha, ita'ýra tyvy ha'e... oġuahẽvo
+upépe ohecha -oimo'ã'ỹre-heta pirapire isarambipáva upe tyvy ári. Karai
tujami -py'aguapy revé-ojapyhýkuri imba'erã oñandúgui ipype mávapa oheja
ichupe. Upe ka'arúpe,hembirekomi ndive, ojapoukákuri ñembo'eguasu Tupãópe,
Casiano rérape.
+Karai Martínez yvyguasuete katu opytarei. Mavave ndoipotáikuri. Pya'e
ndaje oiko ichugui peteĩ karuguaty ndekakuaáva ha avei
+peteĩ javorái ndevaíva, ikatu'ỹha rupi ojehasa. Martínez-kuépe ojekuaa
ko'áġa.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: ÑORAIRÕ GUASU REMBYREMI
+Ñane retãme niko oime gueterei peteĩ tava'i hérava Mbokajaty. Upépe
oikova'ekue karai Ulo ha hogayguakuéra: hembireko ha ta'yramimi. Umi ñande
rapicha okarayguávaicha niko, karai Ulo omba'apo kokuépe, he'iháicha
ha'ekuéra: “Kokueséro”. Karai Ulo heta oipyguarajepe ñane retãpy, ha amo
ipahápe, Ña Maria omoakãgua­pýkuri ha ohejaite Mbokajatýpe. Ña Maria niko
upepeguavoíkuri; ha jekoraka'e karai Ulo ohasavajepivoínte upérupi, ha
upeichakuévo ojokuaa, oñomongeta kyre'ỹ ha ipahaitépe katu ombojoaju hikuái
hekove; omenda, ja'eporãsérõ.
+Mbokajaty rupi ohasákuri, yma Ñorairõ Guasu aja, umi ñane retã pysyrõhára.
Añetehápe, oĩkuri heta ohasajepéva'ekue upérupi; ha katu oĩkuri avei heta
omanova'ekue upépe oñorairõhápe. Péicha ndaje, upe Ñorairõ Guasu
oñepyrũramo jave, peteĩ mitãkaria'y ha peteĩ mitãkuña omendákuri, ha
ojogapo hikuái Mbokajatýpe; ha jeko umi mokõi tapichápe ojukava'ekue, peteĩ
pyhare oke aja hikuái, umi kamba. Upe mitakuñáre ndaje oñembosarairaẽkuri
ha upéi ae ojuka; ha ojuka rire mokõivépe, omyandy hesevekuéra upe hogami.
+Upe mitãkaria'y herajoapýva'ekue González, ha upevakuére upe tenda
ojeherókuri González-kue, ha opytájekoraka'e ipóra. Upeichai­te. Upevarevoi
ko'aĝaite peve mavave ndohasaséi upérupi ka'arupytũ, pyhare térã katu okýta
jave; ha mavave avei ndojogaposéi ha ndoi­koséi upépe. Oñemombe'úmi avei
ojerahahague upépe mbohapy pa'i oñembo'e ha ohovasa haĝua upe tenda; ha
upéi, are are ndaje noñehendúi ha ndojehechavéi mba'eve.
+Peteĩ pytagua, oguerovia'ỹva umi mba'e, ouva'ekue ojogapo Gon­zález-kuépe;
ha jeko pya'evoi, ohupyty mboyve peteĩ jasy, oñaníkuri upégui.
Itavyrainunga ohóvo, ha upe hogakuemi omopu'ãuka ha opytava'ekue upépe
ndaje okaipaitéva'ekue. Mavave ndoikuaái Mbo­kajatýpe mávapa
omongusuguékuri upe pytagua rogakuemi.
+Karai Ulo róga niko upe hi'aĝuivéva González-kuégui. Ndaje ha'e ha
hembireko omenda ha oiko guive upépe, araka'eve ndohechái ha nohendúikuri
mba'evete. Upéinte niko, peteĩ jey, pyhare ñasaindy porãme jeko karai Ulo
ha Ña Maria oguapýhina itapỹi renondépe; ha peichaháguinte oĝuahẽkuri
hogamíme peteĩ mitãkaria'y ha peteĩ mitãkuña. “Mba'éichapa pendepyhare”,
he'íjekoraka'e hikuái. “Iporã­mínte”, ombohováikuri karai Ulo ha ombojoapy:
“Mba'épa peikotevẽ­mi pejúvo”, ha ndaje upe kuimba'e he'íkuri:
“Roy'usemínteko ikatumírõ. Aréma niko ndoroy'uvéi ha heta gueterei
roguatava'erã”. Vo­kóike opu'ã Ña María ha sapy'aitépe ogueropojáima
chupekuéra imba'ejerure; ha upe javete ndaje mitãkaria'y ha mitãkuña
oguékuri henondeguikuéra. Tuichaiterei oñemondýi karai Ulo ha Ña Maria.
Mokõive ndogueroviaséi upe mba'e ojehuva'ekue. Uperiremínte avei,
ohechájekoraka'e hikuái mba'éichapa hendypa González-kue gotyo. Mbohapy
pyhare jeko ohechajepe hikuái hendypárõ González-kue.
+Ndojejokokuaavéigui hikuái, upe ára irundyhápe ohókuri Tupã­ópe, karai
Pa'i rendápe, ha omombe'u ichupe hembiasakue. Karai pa'i ndaje
omongareijeýkuri mokõivépe, ha upéicha avei ojapo Ulo ta'yrakuérare. Upéi,
karai Pa'i oúkuri hendivekuéra ha oñembo'e ha ohovasákuri González-kue.
+Upe ára guive ndaje ipy'aguapyjey opytávo upe González-kue. “Jahecha
araka'epevépa”, he'ijekoraka'e karai Ulo, vaicháku nomomba'eguasúiva upe
ojehuva'ekue.
+
+%%%
+
+KÁSO ÑEMOMBE'U: TAVA'ÍPE OIKOVA'EKUE
+Amoite Tava'ipe niko oikova'ekue mokõi karai ojojaveguanungá­va. Peteĩ
herava'ekue Prudencio ha ambue katu, Anastacio, Anatá­pente ojekuaavéva.
Mokõive oiko ipehẽnguekuéra ndive: hembireko, taýra ha tajyrakuéra. Oiko
porã guasu hikuái. Hymba vaka, kavaju, kavara, ovecha, kure hamba'e; avei
oñemitỹ mandi'o, avati, pakova, jety, petỹ, ha ambue kogamimi.
+Áġakatu, ndaha'éiku ojohayhuetéva hikuái. Ndaikatuivoi ave ojoecha.
Mba'érepa upéva?… ha yma ndaje, Tava'i oñemoheñóiramo­guare, mokõive
oġuahẽraẽva'ekue upépe, ojogapo ha omba'apokyre'ỹma katu.
+Upéicharamo jepe, upe karai Prudencio ipo'avevoínte karai Ana­tágui.
Ojapomíva guive niko osẽporãmantevoi ichupe. Umi ára guive vaicháku mokõive
oñoha'ãva hikuái, jahechápa mávapa itenondepya'eve; ha'e… mbeguekatúpe niko
karai Prudencio oñepyrũ oipykúi pya'eve. Ohoreivoi heseve. Umi táva
sãmbyhyhára chupente­voi ohayhuve, upéicha avei karai pa'i ha mayma tapicha
Tava'igua; ha –añetehápe- upe mba'e oipy'apýkuri karai Anatápe. Py'ỹinte ha
oja'ovaipámiva'erã hogayguakuérape upe haguére. Nosẽporãiva guive chupe,
osẽporãitereirasavoi karai Prudencio-pe.
+Peteĩ jey Anata ndojejokokuaavéi. Oipyhýjekoraka'e imboka ha he'i:
“Ajukátamante ko añamemby, upéicharõ añoite apytu'úta ichugui”, ha osẽje
oho peteĩ tapepo'i rupi ha oġuahẽ peteĩ ka'aguy'i peve, ohasaha rupi -navõ
ára- karai Prudencio. Upépe oñemohenda yvy­ramáta pa'ũme, ohapera'ãrõ
ichupe. Upéinte ohecha Prudencio-pe ha oñembosako'i ha'e… ohasakuévo
upérupi –ijatukupéguio- oñapytĩ chupe irundy mbokara'ỹi. Ojukaitevoi.
+Karai Anata mavavetépe nomombe'úi upe mba'e. Ayvúko oikókuri ojekuaakuévo
upe ojehuva'ekue. Tava'ípe niko umi mba'e ndoikoiva­voi. Heta jeko hasẽ
Prudencio rehe umi ipehẽnguekuéra. Ojehayhuetereíva'ekueniko upe karai.
Mavave ndoikuaái mba'eichaitépa omanókuri upe kuimba'e marangatuete ha
mavave ave ndoikuaái mávapa upe ijukahare.
+Ohasávo umi ára ndaje, karai Anata vaicháku hekoambuéva. Oñepyrũ ha'eháma
ipo'a. Ndaipóri mba'e osẽporã'ỹva ichupe, ha pya'e avei ndaje mayma
Tava'igua ohayhu ñepyrũ Anatápe, ojehayhuha­guéicha karai Prudencio.
+Peteĩ ára ndaje oúhina ita'yrakuéra ndive ha ohasakuévo upe ka'aguy'i
ojukahaguépe karai Prudencio-pe, ndaje upe hymba kavaju vaicháku
oñemondyiva'ekue ha uperiremínte jeko karai Anata ohe­chásapy'a henondépe
karai Prudencio pórape, ojesarekoporãva hese; ha osẽkuri osapukái
ita'yrakuérape: “Pejuka pe añamembýpe. Peju­ka… !”. “Mávapepiko taita?”,
oporandujoákuri ita'yrakuéra ha ombo­joapy hikuái: “Ñandénteko ñaime
ko'ápe”. Ha jeko karai Anata osapukaijeyjeýkuri: “Pejuka ha'éngo peẽme.
Pejuka…!”. Nimbora'e ha'énte upe ohechava'ekue.
+Ita'yrakuéra oipytyvõkuri ichupe ha oisãmbyhy hymba kavaju upe ka'aguy'i
opaha peve. Osẽnguévo upégui, oporandúraka'e hikuái ichupe: “Mba'éiko upe
rehecháva taita?. Mba'éiko upe nemondýiva'ekue”. Karai Anata nomombe'uségui
ita'yrakuérape mba'e vaiete ojapova'ekue, ombotavy chupekuéra ha he'ikuri:
“Ndaikuaái, mba'épa ojehúkuri chéve”, ha upéi ombojoapy: “Chéveramo ġuarã
ahechahague peteĩ jaguarete…”, he'i ha opukavy chupekuéra.
+“Nahániri taita. Nde niko reikuaa porã ko ka'aguy'ípe ndaipori­guasuiha
mymba”. “Héẽ”, he'ínte karai Anata ha upéi oñemokirirĩete. Upe ára guive
ndaje Anata osẽ jave katuete ogueraha iku'akuápe imboka… sapy'areírõ ġuarã.
Upe pyhare jeko ndaikatuivoíkuri oke, ou ha oho iñakãme upe karai Prudencio
rekovekue.
+Ambue ára -pyhareve asaje rupi- ohasakuévo Tava'i te'õngueo rupi,
jepiveguáicha ita'yrakuéra ndive; ha'e ohechásapy'a upe tape'i mby­tépe
peteĩ kuimba'épe ha ndaje oñembojavévo hendápe, upe kuimba'e onohẽ iñakão
ha -oimo'ã'ỹre- Anata ojuhujeýma henondépe karai Pru­dencio amyrỹime.
Tuichaitereijeýma osapukái. Upe jave peteĩ ita'ýra osẽkuri he'i: “Ko taita
niko itavyrainunga ñandehegui”. Ohendúvo umi mba'e ndaje karai Anata onohẽ
imboka ha ojukaitevoi ita'yramíme.
+Upe ára guive opyta itavyraiete. Ojerahájekoraka'e ka'irãime ha upépe
py'ỹinte omondýi umi ka'irãi ñangarekohárape, osapukáivo: “Pejuka pe
añamembýpe. Pejuka…!”. Péicha jave ndaje karai Anata ohechámiva'erã karai
Prudencio amyrỹime. Peteĩ ára, iko'ẽ omano. Oñekarãimba ndaje upe hetekue.
Mavave ndoikuaái mba'éichapa ojehúkuri chupe upe mba'e.
+
+%%%
+
+ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
+Maitei horyvéva opavavépe
+PUKARÃ – CHISTES
+TUICHAITE LEMBÚRE
+(Omombe'úva: Rudi Torga - Asunción)
+Mokõi oka'úva -tuichaite lembúre- ijurujái omaña yvate gotyo. Peteĩ
he'íhina: “Amóva Jasy”. Ambue katu he'i: “Nahániri. Péva kuarahy”.
+Péicha oĩhína mokõive. Upe jave ohasa upérupi ambue oka'úva. Upémarõ he'i
hikuái chupe: “Emyesakãmína oréve peteĩ mba'e... kuarahy térã jasýpa pe
ohesapévahina”.
+Pe ohasáva he'i chupekuéra: “Ndaikuaái. Chéngo ndaha'eivoi arupigua”.
+MBOHAPY IMEMBY
+(Omombe'úva: Salomón Melgarejo - Asunción)
+SANACIÓN
+(Omombe'úva: Felipe Nery Miranda – Arroyos y Esteros)
+Kóva oiko peteĩ aty sanacion-guápe. He'i pe Pastor omotenondéva pe aty:
“Pepoko pene mba'asýre”.
+Peteĩ opoko iñakãre, ambue opoko hetymáre ha upéicha ojapojoaite umi
tapicha ijatýva. Peichahágui Pastor omaña hugua gotyo ha ohecha upépe peteĩ
tuja'i opokóva henondére. Upéva ohechávo Pastor osẽ he'i: “Chéngo ajapo
sanación, ndajapói resurrección”.
+ESPÍRITU SANTO
+(Omombe'úva: Angélica Sánchez Centurión – Karapegua)
+Peteĩ karia'y akóinte hekopotĩva, peteĩ ára ojogua imba'yrumýirã ha oho
heseve tupãópe ha oĝuahẽvo upépe omoingévoi imba'yrumýi tupão ryepýpe, okẽ
tuichavéva rupi.
+Ohechávo upéva, pa'i he'i pe karia'ýpe: “Ma'erãiko remoinge ne mba'yrumýi
ko'ápe” ha karia'y ombohovái chupe: “Ani haĝua ojegueraha chehegui. Mba'épa
oikova'erã chehegui oñemondasapy'árõ chehegui, ko ipyahuetéva”.
+Pa'i osẽ he'i karia'ýpe: “Enohẽ okápe ha Espíritu Santo oñangarekóta
hese”. Karia'ymi ojeroviágui pa'i ñe'ẽre ohohẽ okápe imba'yrumýi.
+Upéingo oñepyrũ ñembo'eguasu ha ojovasávo, karia'y osẽ he'i: “Padre, Hijo,
amén”.
+Iñirũ oĩva ijykére oparandu chupe: “Mba'éreiko nde'eréi Espiritu Santo”.
+Karia'y osẽ he'i hapichápe: “Espíritu Santo niko oime oñangarekohína che
mba'yrumýire”
+MBA'ÉPA PE TUICHAVÉVA
+(Omombe'úva: Catalino Gilberto Recalde – Villeta)
+Villétape oiko peteĩ aty ndetuichapajepéva. Upépe oñeporandu opavavépe
mba'épa pe mba'e tuichavéva komundope.
+Opavavénte okirirĩjoaite ha oñepy'amongetáhína. Oĩ ombotýva hesa, omañáva
yvate, ambuévakatu yvýre. Hovasyjoa hikuái.
+Ohasa rire peteĩ aravo niko, peteĩ opu'ã ha he'i: “Pe tuichavéva niko
Ñandejára”. Ambuéva ombohovái: “Pe tuichavéva niko che sy”. Upéi peteĩ
opu'ã ha he'i: “Tuichavejeýva ñande sy ha Ñandejáragui niko ñandefamilla”.
+Péicha oĩ hikuái, upéingo mitãCatalinoohupi ipo ha osẽ he'i: “Nahániri,
pejavypaitevoi. Pe mba'e tuichavéva komúndope niko,múndo fórro”. Upéva
ohendúvo hikuái, opavavete oporandu Catalinope: “Mba'érepa ere”.
+Catalinoosẽ ombohovái chupekuéra: “Porqueupévape oñembohyru”.
+PERURIMA – ES UN VARÓN
+(Omombe'úva: Ramona Ayala Colmán – Kapiata)
+Perurima ohayhu aréma karaireyrajýpe ha ndaikatúi oĩ hendive, upévare
Perurima he'ívajepi: “Áaaĝanteko ajava'erãla princesare”. Jaikuaaháicha
Perurima niko imboriahu.
+Ohasa umi ára ha oĝuahẽ Perurima apysápela princesaomendahague peteĩ
iviruhetávare, ombohyeguasúva pe mitãkuña porãitépe.
+Itajýra imembypotaitévo, karaireyoñepyrũkuri oheka peteĩpartéra. Ha'etépe,
Perurima osẽ he'i ijupe: “Kóva ha'éma. Che aikótaparterarõ”.
+Ambue ára ko'ẽme mitã Perurima -oñemondekuñáva- oĝuahẽmakatu
karaireyrógape ha he'i: “Yo soy la partera”.
+Karaireyohendúvo upéva, pya'eporãma ogueraha chupe itajýrala
princesakotýpe. Ohejámakatuparterape itajýra ndive, ha ha'ékatu osẽ okápe
oha'ãrõ.
+Peru ohechávo mitãkuña porãite, ojupi hi'ári ha he'i: “Aretéma niko
ajejokókuri. Ko'áĝa chehaitéma”.La princesaoñandúvopartera arrieroha,
oñepyrũ osapukái vaipa karaireype: “¡Papá, papá... es un varón”.
+Karaireykatu oimo'ãgui kuimba'eha pe mitã heñóiva osẽ okápe ha ayvúpe
osapukái opavavépe: “¡Nació un varón!, ¡Nació un varón!”.
+KAMBUCHI MOROTĨ
+(Omombe'úva: Jorge Trinidad Mongelós Núñez – Ñemby)
+Kachíke osẽsapy'a ka'aguýgui ha ojuhu peteĩ táva tuichaitereíva,
hetaitereihápe kuimba'e ha kuña, hekoambuéva chugui. Oguataguatávo upérupi
ipopa'ãma hese mokõi parapara'i, he'íva chupe: “¡Libreta de Baja!”. Kachíke
he'i chupekuéra: “Ndarekói”.
+Upe pyhareve, upéguintema ojeraháma chupecuartelpe. Oĝuahẽvo upépe, peteĩ
huvicha ohenóima chupe: “Soldado, eju ko'ápe ha eitykua chéve terere”.
+Ohendúvo upéva,SoldadoKachíke oma'ẽ ápe ha pépe, ha ndohecháigui ykua,
oporandu huvichápe: “Moõpa oĩ y,mi coandante”.
+Huvicha ohechaukávo peteĩ koty, ombohovái chupe: “Amo rejuhúta, che ra'y”.
Kachíke oho, omaña ápe ha pépe, ha ojuhúsapy'a peteĩ kambuchi morotĩ.
Kachíke vy'apópe he'i ijupe: “Kóva ha'e” ha oñepyrũmakatu omboterere
huvichápe.
+Peichaháguinte opa y Kachíkegui ha oho omombe'u huvichápe ha he'i chupe:
“Mi coandánte, opáma y ñane kambuchi morotĩme”. Huvicha osẽ he'i chupe:
“Mba'éicha ñane kambuchi morotĩ katu piko, che ra'y”, ha Kachíke ojere ha
ohechauka huvichápe aipo kambuchi morotĩ.
+Ohechávo huvicha mba'épa aipo kambuchi morotĩ, ipy'ajerepa ha he'i
Kachíkepe: “Nde tavýcho, kóva niko ndaha'ei kambuchi, kóva niko jakakaha”.
+ĜUAIĜUI
+(Omombe'úva: Felipe Nery Miranda – Arroyos y Esteros)
+Peteĩ ĝuaiĝui oho pohãnohára rendápe ha omombe'u chupe opynoitereiha. “Áĝa
katu ndahyapúi ha nainéi”, he'i pohãnohárape; ha upéi ĝuaiĝui ombojoapy:
“Ko'áĝavoi hetáma apoi ha nde nereñandúi”.
+Pohãnohára ojesareko porã ĝuaiĝui tĩ ha apysáre, upéi oguapy ha ohai
kuatiáre umi pohã réra ojogua ha ho'uva'erã. Ĝuaiĝui ohojey hógape ha
ojapopaite pe karai pohãnohára ojerureva'ekue chupe.
+Peteĩ pyhareve, voi porã, ĝuaiĝui ojupi mba'yrumýime ha ou pohãnohára
rendápe ha he'i chupe: “Mba'épiko che karai, pe he'uka chéve. Ko'áĝa niko
apyno ha inero”.
+Pohãnohára ombohovái chupe: “Néi, ñamongueráma sinusitis, áĝa ñamba'apóta
apysáre”
+(Nimbora'e ĝuaiĝui nohetũi ha nohenduporãveimavoi oikóvo).
+LÓCRO
+(Omombe'úva: Máximo Zarza Mendoza – Asunción ha
+Andresa Recalde de Benítez – Kapiata)
+Peteĩ mitã'ípe isy he'i: “Eipyhy pe ajaka ha tereho ejogua ñandéve ipokue
térã iñakãngue,locro-rã”. Mitã'i oho ñemuháme ha he'i: “Aipota ipokue térã
iñakãngue,locro-rã”. Ñemuha jára niko español ha he'i mitã'ípe: “Yo no
hablo Guarani, háblame en Castellano”.
+Mitã'íngo jepémo ojejopy, ndopytái tapykuépe ha he'i: “Señor, usted no
tiene pié ni cabeza”. Ohendúvo péva, karai ipochyeterei ha he'i mitã'ípe:
“Niño, estás loco”, ha mitã'i osẽ ombohovái chupe: “Si señor, paralocro”.
+EIPIRÓNA
+(Omombe'úva: Egidia Matilde Galeano de Aguiar – Kapiata)
+Peteĩ oka'úva oguapýhina ha peichahágui ohasa henonde rupi peteĩ kuñakarai
imembykuña reheve. Oka'úva omaña porã pe mitãkuñáre ha upéi he'i:
“Kuñakarai, ivaietéiko ne membykuña”.
+Kuñakarai ombohovái chupe: “La belleza la tiene por dentro, señor”. Upéva
ohendúvo, oka'úva he'i kuñakaraípe: “Eipiróna upéicharõ”.
+
+%%%
+
=======================================
--- /dev/null
+++ /mono/gn/wiki1.txt Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -0,0 +1,1119 @@
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Mborokuaijai 1
+Opaete Tẽtaigua reta guinoi tekomboe Tẽta rami
+jare kia ñavo rami, ipuere vaerã oyekouete opaete
+tekomboe kianungañavope oĩvae jare ipiaguive
+oiko vaerãvae oikuauka ñeekuatia rupi Naciones
+Unidas. Jokuaeko jae Ñeemoerãkua opaete kia reta
+guinoivae jare mborokuai Tẽtaguasu reta guinoi
+tekomboe kia ñavo pegua oĩvae.
+Mborokuaijai 2
+Tẽta reta jare metei ñavo kia reta Tẽtaiguaete
+yoguirekovae iyaambaeko jare oyuvake opaete
+irũ tẽta jare kianunga ñavo reta ndive, guinoi
+tekomboe aguiye vaerã kiave omomii jare guiroĩro
+oiporu rambueve itekomboe ketigua jare kiako
+jaevae oechauka yave.
+Mborokuaijai 3
+Tẽtaiguaete reta guinoi tekomboe jae reta jeia rupi
+oiko jare oguata vaerã. Jaema jokuae tekomboe jei
+oĩ rami oyoguiroguatata tẽta jare jae reta jei rupi
+oeka ikavi yoguireko vaerã opaete yekouapo rupi,
+tẽta reta iñomoirũ jare jekoae reta rupi.
+Mborokuaijai 4
+Tẽtaiguaete reta, oiporu rambueve itekomboe
+ipiapotaa rupi oikovae, guinoiko tekomboe
+iyaambae yoguireko ani ramo jaei retaño
+oyereroata vaerã opaño teko reta jẽta japipe rupi
+oasavae regua, jokorãiñovi oiporu vaerã mbaapoka
+reta jokoropi ovãe korepoti oñemombaraviki vaerã
+jae reta jei rupi kavi.
+Mborokuaijai 5
+Tẽtaiguaete reta guinoi tekomboe ipuere vaerã
+omomirãta jare omombaravikika itembiapoka reta
+Tẽtare omaevae, mborokuai oyapovae, yekouapo
+regua, tẽta reta oikovae jare tekoae reta regua guinoi
+reve itekomboe añete pegua oñemoinge, jae reta jei
+yaveko mbaraviki tẽtaangareko, yekouapo jare tẽtaipo
+oguatavae, jekoae regua, Estado guirowatavaepe.
+Mborokuaijai 6
+Opaete Tẽtaiguaete reta guinoi tekomboe
+Tẽtaguasuigua oiko vaerã.
+Mborokuaijai 7
+1. Kia nunga ñavo Tẽtaiguarã oikovae
+itekomboeko jekove aguiye vaerã jẽgua, ikavi oĩ
+vaerã opaete jete jare iñemongeta, iyaambae oiko
+vaerã jare jẽguambae oiko vaerã.
+2. Opaete Tẽtaigua reta guinoi tekomboe
+yoguireko vaerã iyaambae, ipiakatu reve jare
+jẽguambae reve, echako jae reta ambueyeko
+irũ tẽta retagui jare ngaraako kia reta ipope
+oñemojẽgua omokañitei ani ramo mbaeñuvanga
+rupi oiko, jokorãiñovi ngaraako michia reta
+ipiakotiã reve oñemondo irũ reta oikuambaevae
+pitepe oiko.
+Mborokuaijai 8
+1. Opaete metei ñavo tẽtaiguaete reta yoguirekovae
+guinoi tekomboe aguiye vaerã kia reta omokañi jeko
+jare ambuevae tekoi omomoekã chupe reta.
+2. Estado reta guinoita mbaraviki iyapoa jupiveiño
+oyapokatuka jare oyapo katukaye mbaavi reta
+oyeapogue jare aguiyearama ombaeavi:
+a) Oimeko yave opaño mbaavi Tẽtaiguaete retagui
+oyeopia yave chugui jeko metei ramiño
+yoguirekovae ani ramo oiporu vaerã jekoima,
+teko kavi guinoivae jare oechauka vaerã kiako
+jaevae.
+b) Opaete mbaavi Tẽtaiguaete reta koti, oipotako
+ani ramo oñepirõko yave chugui ivi, iviguasu
+jare yekou reta guinoivae oyeapo katu vaerã;
+c) Ipiakotĩako oñemboyakavo yave echako jokue
+jeko pegua ojo reta yoguireko ñuvangatarã jare
+itekomboe jeigue mbaetima oyeapo yave;
+d) Opaño mbaavi, oyeeyaka yaveko chupe reta
+jẽta jare jeko oñemoirũ vaerã irũ tẽta reta ndive
+ani ramo tekombue guinoivaere;
+e) Opaño miarikavimbae reta oipotaiko yave
+oechauka ñemomii jare kia reta piaguiroĩro guinoi
+irũrevae ani ramo Tẽtaiguaete reta kotivae.
+Mborokuaijai 9
+Tẽtaiguaete reta metei ñavo ani ramo opareve
+guinoi tekomboe ipuere vaerã oiko metei tẽtape
+ani ramo tẽtaguasu jae reta omopũavaepe,
+jokuae jae reta itekoima, jare arakaeguive kerãiko
+yoguirekovae rami. Mbaetitako kiave ipuere
+guiroĩro ani ramo oyopia chugui reta jokuae
+tekomboe.
+Mborokuaijai 10
+Tẽtaiguaete reta, mbaetitako kiave ipuere ombosiri
+ani ramo ombotekuarai iivi jare iiviguasugui.
+Mbaetitako oyereroyakavo reta ipiakatumbae
+reve, oñemombeumbae reve chupe reta jupi rupi
+jare mbae jekopeguakovae, ani ramo mbaeti reve
+tenondeve oyeapo katu ñemongeta jae reta ndive
+kerãirako oñemboepita chupe reta jupi rupi opaete
+pegua jare, oñemaetako ipuere vaerã oyerovaye
+jẽta kotivae.
+Mborokuaijai 11
+1. Tẽtaiguete reta guinoi tekomboe oiporu vaerã
+jare omomirãta vaerã jekoima arakaeguive oiporu
+retavae. Kuae oipota jei oechauka, oepi jare
+omboyekua vaerã tekoima reta, añave rupigua jare
+kuri pegua opaete tẽta reta guinoivae, jokorãiñovi
+omboyekua vaerã tekoasarenda reta, arakaeigua
+oechaukavae jenda, tembiporuima, mbaapo
+iã, mbaemboeteapo, mbaepoki reta, opaño
+mbaeporãka omboyekuavae reta.
+2. Estado reta opatako ombojekoviaye, oyapo kavi
+reve ñemongeta Tẽtaiguaete reta ndive, opaño
+yekou reta oñepirõ chuguivae regua, arakua
+rupigua mbaeapo reta, mboroguirovia pegua
+opa oñepirõ ani ramo oyeopia chugui aguiye
+vaerãma oiporu ipiakotimbae reve jare mbaeti reve
+oñemombeu kavi chupe reta ani ramo mborokuai
+jare tekoima reta guinoivaere oyeñuvanga ramo.
+Mborokuaijai 12
+1. Tẽtaiguaete reta guinoi tekomboe ipuere
+vaerã oechauka, oiporu vaerã, ombotuicha jare
+oporomboe vaerã jekoima retare, iporoguirovia
+reta regua; jare ipuere vaerã jekuae guireko,
+mbaemboetea jenda reta oepi vaerã iiviguasu rupi
+ñoguinoivae jaema jokoropi jae retaño ipuere
+oiporu mbaembaeko guinoivae, jokorãiñovi
+oimeko yave oẽ irũ tẽtakoti, oyereruye vaerã
+iteõgue reta.
+2. Estado reta mbaetitako omboavai oyeeka ani
+ramo oyereruye vaerã opaño mbae reta oyeporu
+tupao rupivae jare kia reta jetegue. Jokuaerã
+Estado oyapo katuta ñemongeta Tẽtaiguaete reta
+ndive mbaeti reve oñeomi, jupi rupi jare imambae
+pegua.
+Joaju okapeguávandi
+http://www.unicefninezindigena.org.ar/pdf/dec_idiomas/Declaracion_derechos%20PI-Guarani.pdf
+
+%%%
+
+Acosta Ñu ñorairõ.
+Upe ára 16 jasypoapy ary 1869-pe, ko'ẽtĩ rupi, ñorairõhára Triple
Alianza-pegua osẽkuri Ka'akupégui Eusebio Ayala gotyo omuñávo ñane
retãyguakuérape. Oikuaávo upe mba'e, Francisco Solano López he'i'uka
Bernardino Caballero-pe ojoko haĝua chupekuéra, taha'eha'eháicha. Avei,
kuña, mitãmimi ha umi ñorairõhára hasykatúvape omondopaite hogakuérape
ohechakuaágui naiporãiha henonderã.
+López ha iñorairõharakuéra oñemotenodémakatu. Tapykuépe Caballero oku'e
mbeguekatu omotenondévo “Batallón 40” oĩháme mitãmimi oguerekóva 8 ary
guive 14 ary peve; ha oñeha'ãva hikuái omongu'e ha ombotyryry -tapepo'i ha
itakuéra pa'ũ rupi- umi mboka ipohyipohýivéva ha karretaita henyhẽva
mbokaraỹ ha tembi'u umívagui. Ko'ã mitãmimi omondeuka kakuaáva ao ha avei
omohendyvagua'u chupekuéra ojoguahaĝuáicha kakuaávape; ha ipópekuéra katu
oguereko mboka ra'ãnga yvyrágui ijapopyréva. Ijapytepekuéra oĩ avei umi
ituja ha ñorairõhára ojejapiva'ekue ha ne'irã okueraporãva; opavave
oñembopy'aguasu ojoko haĝua Triple Alianza-guápe.
+Ka'akupe ho'áma ipopekuéra. Ha'ekuéra ohapýma avei Pirivevúi. Upéicha
avei, omongusugue hikuái upe tembiapo renda oĩva Yvyku'ípe. Ñane retãyguára
naimbokavéima; Triple Alianza-gua katu imboka heta ha imboka porã.
Hi'arigua, umi ñane retãygua apytépe ndaiporivéima hi'upyrã ha avei oĩ heta
mba'asy ojukáva ñane retã ñorairõharakuérape.
+Upeichavérõjepe, umi mitã oñembopy'aguasu ha oñorairõ ñane retã rayhupápe.
Imotenondehárõ oĩ Bernardino Caballero ha omoirũ chupe Coronel Bernardo
Franco ha Coronel Florentín Oviedo. Ñane retãyguára hetavérõ oĩ hikuái
4.000 ñorairõhára rupi. Upe ára, 8 aravo rupi, ohupytýkuri chupekuéra umi
moñái. Ha'ekuéra oĩkuri 20.000 ñorairõhára ha omotenonde chupekuéra Conde
D'Eu. Ijapytekuéra oĩva'ekue avei kavaju arigua omosununúva Acosta Ñu yvy.
+Upe ñorairõ ojepysókuri 17 aravo peve. Mitãmimi ikangy ha mbeguekatúpe
oñeme'ẽ. Ha'ekuéra katu ojeity umi mitã ári ha ojuka chupekuéra
mba'everõguáicha; ha opapotávo ñorairõ, ohapy hikuái Acosta Ñu. Upépe oĩ
hasẽ ha osapukáiva tatatĩ apytépe. Péicha omanomba hikuái umi ñane retãygua.
+Ñanemba'éva omanókuri 2.000 mitã ha mitãrusu; 1.500 katu ho'a ipopekuéra;
ha umi 500 hekovéva oñani ka'aguýre ha ohupytyjey Francisco Solano
López-pe, haimete Karaguataýpe.
+Mitã Ára
+
+%%%
+
+Ohasávo Tupãsy Ka'akupe ára opavave oñembosako'íma oguero'ayvu haĝua pe
vy'a tuichavéva, cristiano rekópe, ha'éva Arareñói térã Tupãra'y Arareñói
gueromandu'a. Añetehápe, ko yvóra tuichakue javeve, 24 jasypakõi ha'e
Pyharemarangatu ha 25 jasypakõi katu Arareñói. Mokõive, peteĩme, ha'e
py'amongeta, ñyrõ ha mborayhu ára. Arareñói niko peteĩ pa'u opavave
jaguerekóva ñambopyahu haĝua ñande rekove; ñamyatyrõ haĝua ñande rape ha
jaguero'ayvu haĝua teko. Upe árape tekotevẽ ñamboyke ñeko'õi ha ñaña.
Ndaipóri mba'e iporãvéva upe pyharépe jahechárõ opavavépe oñoañuãvo mbarete
porã ha upe jave jahejávo Tupãra'ýpe heñoijey ñandepype.
+Oikembaretéma ñande jepokuaápe mymbakeha apo, jagueromandu'a haĝua
Tupãra'y Arareñói. Oĩ ojapóva 15 jasypakõime; ambue katu ojapo ára 20 ha oĩ
avei ojepóva upe Pyharemarangatu árape. Ko jepokuaa niko omoheñoi'ypýkuri
Francisco de Asís Marangatu, sa'ary'aty XIII Kirito rireguápe ha upégui
herakuãva'ekue oparupiete; ojegueromandu'a haĝua, ta'ãngamimi rupive, Hesu
arareñói -ojapo 2.000 ary- peteĩ mymbakeha mboriahumíme, amoite Belén-me,
ha oĩháme ijerére Maria ha Hose; avei, mymbamimi (vaka, ovecha, chavurro ha
kupyju) ha ovechañangarekohára; ha umívape, upe rire, omoirũkuri Tupãra'y
jehechakuaápe umi Mbohapy Karai Mba'ekuaa, oĝuahẽva'ekue upépe peteĩ mbyja
ñesãmbyhy rupive.
+Oñepyrũvo, jasypakõi henyhẽmavoi opaichagua temitýgui: sandia, merõ,
avakachi, úva; upéicha avei, hetéva avatiky; ha Paraguáy tuichakue javeve
henyhẽ mbokaja poty ryakuã asyetévagui.
+Ko'aĝaite peve ñande rapicha okaraygua osẽ oheka ha oikytĩ ka'avove'i
rakãmimi, okakuaáva oparupiete. Ka'avove'i rakãmimi ojegueru ha
ojekutujereva'erã, ojejapóvo heseve peteĩ tapỹi'i, ojoguáva upe mymbakeha,
Hesu heñoihaguépe; ha ipype oñemohenda vy'apópe umi ta'ãngamimi ojejapóva
ñay'ũgui: Hesu, Maria Marangatu, Hose Marangatu, Gabriel Tupãremimbou,
pykasu, mbyja, ovachañangarekohára ha umi mymbamimi: vaka, ovecha,
chavurro, kupyju; ha upéicha avei, umi ojehecharamovéva ha oñeha'ãrõvéva
ha'éva umi Mbohapy Karai Mba'ekuaa. Temikuave'ẽrõ oñemoĩ avei pe mymbakeha
jerére: mbokaja poty, sandia, merõ, avakachi, narã, pakova ha ambuéva.
Ka'arupytũ jave katu oñemyendyva'erã peteĩ tataindy ojegueromandu'ávo
Hesúpe, ha'éva tesape ha tekove.
+Pyharemarangatu árape, pehẽnguekuéra ijatypaite ituvakuéra rógape. Umi
okarayguáva ha oikóva ambue ñane retã táva rupi térã oikóva ambue tetãme,
ojevypaite hógape ikatuhaĝuáicha ohasa oñondivepa Pyharemarangatu ha
Arareñói.
+Tatakuápe oñembojy umi tembi'u hevéva ha ñanemba'etéva, umíva apytépe:
kure, ryguasu, vaka ro'o ha ovecha. Upe tatakuágui osẽ avei hyakuã asýva
sópa paraguái ha chipa guasu. Peteĩ japepo guasúpe katu oñembopupu mandi'o.
Upéicha avei, ojejapo pe mba'erykue hérava keleriko, oñembojehe'ávo
opaichagua yva: manasána, narã, avakachi ha úva. Peteĩ kambuchi renyhẽte
kelerikógui oñemoĩ pe mymbakeha ykére ojeitykua haĝua -peteĩ kaguápe-
opavave oñembojávape ohecha haĝua pe mymbakeha.
+Ka'arupytũvo, mitã ha mitãrusumimi ojahu ha ipotĩ'asýma, oñemoapesýi ha
omoĩ ijao pyahu. Ha'ekuéra oho opavave hogaykereguápe, ohechávo pe
mymbakeha. Upépe ogajarakuéra omomaitei, ombohasa ha omboguapy chupekuéra
pe mymbakeha renondépe. Ogajarakuéra ogueropojái chupekuéra sópa ha
keleriko; ha ohokuetévo hikuái ome'ẽ chupekuéra mba'ehe'ẽmimi. Upe jave
katuete umi ouva'ekue ohecha mymbakeha, he'íva'erã “Iporãitépa nde pesebre”.
+Upe rire, pyharepytepotávo térã pyharepytete jave, oñepehẽnguéva
oguapypaite mesa jerere, oñembo'apéva ao po'ípe, okarupyharévo; omoĝuahẽvo
ijapýpe Pyharemarangatu ha omomaiteívo Arareñói, ohenduhápe opaichagua
arareñói mba'epu'i ha purahéi. Pyharepyte oĝuahẽvo, mbokapupara pa'ũme,
ñeañuã hatãva rupi, ñehetũ ha tesaýpe, opavave oñomomaitei, he'ívo ojupe
VY'APAVẼ TUPÃRA'Y ARAREÑÓIRE. Ipahápe, opavave oñemboja mymbakeha renondépe
ha oñembo'e omomorãvo Tupãra'y Arareñói.
+
+%%%
+
+Arsenio Pastor Erico Martínez ha'éniko heñóikuri 30 jasyapy 1915-pe ha
omano'akue 23 jasypokõi 1977, Buenos Aires-pe. Arsenio Erico niko
ha'eva'ekue vakapipopora'ãhára ojehecharamoveva'ekue 1930 guive haimete
1950 peve. Hekove pukukue javeve Arsenio Erico ojeherókuri heta hendáicha;
péicha, oje'e chupe: el Saltarín Rojo, el Rey del Gol, el Semidios, el
Hombre de Goma, el Paraguayo de Oro, el Mago, el Duende Rojo ha hetave
ambue hendáicha. Opavavénte ohecharamo ha omomba'eguasu pe ikatupyry
vakapipopo ñeha'ãme.
+Arsenio Erico oñepyrũkuri oha'ã vakapipopo Nacional-pe, ñane retãme; ha
upe rire, ombojoapy hembiasa Independiente de Avellaneda, Argentina-pe.
Federación Internacional de Fútbol Asociado (FIFA) he'i hese ha'eha
vakapipopora'ãhára Paraguaygua itenondeveva'ekue opaite ára ha péicha avei
oĩ umi vakapipopora'ãhára ikatupyryve ha herakuãporáve'akue ko
Ñembyamérikape. Erico omoingejepékuri 293 jey vakapipopo yvyrakuápe; ha
upévare avei oje'e hese ha'eha pe hetave omoingeva'ekue Argentina
vakapipopo rembiasakuépe. Avave ndohupytýi chupe upe mba'épe. Oĩ he'íva
aipo Ángel Labruna, ombojojahague Erico-pe vakapipopo ñemoingépe; áĝa katu,
Erico ohupyty upe mba'e guasuete sa'ive vakapipopo ñeha'ãme.
+Arsenio Erico ramói ha jarýi ouraka'e Italia-gui; ha ipehẽnguekuéra
apytépe oĩ heta vakapipopora'ãhára, ary 1909 guive.
+1932-pe oñepyrũkuri upe Cháko Ñorãirõ ha Arsenio imitãrusúva gueterei
ndaikatúikuri ohó oipysyrõ ñane retãme; jepémo upéicha, oñehenoi'akue
ichupe oha'ã haĝua vakapipopo Kurusu Pytã rérape, oñembyatývo pirapire umi
ñorãiirõhára ojejapi ha hasykatúvape ĝuarã; ha upérõ niko opavavénte
ohecharamo Erico-pe, ohórõguare oha'ã Argentina-pe. Upeichahápe
Independiente-ygua ojerurékuri ichupe opyta haĝua hendivekuéra ha ha'e
omoneívo, omboguapýkuri héra kuatiáre. Ministerio de Defensa ñane retãmegua
-ñaimégui ñorãirõme Bolivia ndive- omoneíkuri ijeho Argentina-pe, upépe
omoñepyrũ haĝua pe tape omimbi ha ojajáiva, avavéva ndohupytýiva áĝa peve
ñane retãme.
+Oha'ã'ypy Argentina-pe ára 6 jasypo 1934-pe, Independiente
ombohovakérõguare Boca Juniors-pe. Upérõ Arsenio noñeñandukáikuri.
Orekókuri 19 ary. Boca Juniors rire Independiente oha'ãkuri Chacarita
Juniors ndive ha upérõ Erico omoinge peteĩ umi 293 omoingétava apytégui upe
ára guive. Umi tapicha ikatupyryvéva vakapipopo rembiasakuépe he'ivoi
Independiente 1938 ha 1939 guare oĩhague umi atyha oha'ãporãvéva vakapipopo
apytépe, ko yvy ape ári. Independiente ndive ojehecharamo avei Real Madrid
oha'ãhápe Alfredo Di Stéfano ha Brasil 1970 guare oha'ãhaguépe Pele ha
ambue.
+1942-pe Arsenio ipochy Independiente ruvichakuéra ndive ha upémarõ oujey
ñane retãme. Ko'ápe oha'ãjeýkuri Nacional-pe ha oha'ãporãitereiraságui
Nacional osẽmi tenda peteĩhame. Upe aja, oĩkuri Argentina-pe heta
ojoguaséva Erico-pe; jepémo upéicha Independiente nohepyme'ẽjepéi chupe;
upévare 1943-pe, Arsenio ojevyjey Independiente-pe. Ipahápe, Independiente
ohepyme'ẽkuri ichupe -hete kane'õve jave- Huracán-pe. Upépe oikejepékuri 7
vakapipopo ñeha'ãme, omoinge'ỹre mba'eve; ha upéicha avei omoĝuahẽ ijapýpe
hembiasa vakapipopo ñeha'ãme. Oujeývo ñane retãme, Arsenio oha'ã ha
upekuévo avei oisãmbyhy Nacional- pe, 1949 pukukue javeve. Nacional osẽkuri
umi itenondevéva apytépe, tenda mokõiháme, Guarani rapykuéri. Upérõ añoite
Erico oisãmbyhyjepe peteĩ atyha, upéi araka'evéma.
+Upéi, ohojey Argentina-pe, oikohaguépe omano meve ha sapy'apy'a oumimi
ñane retãme oñandúvo ipehẽnguekuérape. Upéi, 1960-pe, omendákuri Aurelia
Blanco-re, argentina-ygua. Jepémo omenda hikuái, ha'ekuéra naiñemoñaréi.
Ary 1977-pe Arsenio retyma asu oñembyai ha oñekytĩkuri ichugui. Upéva rire
omano koraso rasýgui, ára 23 jasypokõi 1977-pe. Argentina tuichakue javeve,
hetaiterei tapicha ombyasy imano. Peteĩ aty ndetuichapajepéva omoirũ chupe
Morón tyvyty peve, oñeñotỹhaguépe.
+Heta ary rire ha heta kuatia oñemyenyhẽ rire, 2009-pe, oñemoneíkuri
Arsenio Erico jereru ñane retãme. Hasy peve, 26 jasykõi 2010-pe, Arsenio
retekue oñemohendákuri Paraguay Vakapipopo Rógape: “Defensores del
Chaco”-pe. Péicha, Arsenio Erico oujeýkuri ñane retãme opytaitévo,
py'aguapýpe.
+
+%%%
+
+Ára 31 jasypakõi jave mayma yvypóra oñembosako'i ary paharã ha
omomaiteívo, ára 1 jasyteĩ jave, ary pyahu oñepyrũva. Arareñóime
ojehuhaguéicha, oñopehẽnguéva ijatypaite tuvakuéra rógape upépe oñemomaitei
haĝua, py'arorýpe, ary pyahúpe.
+Ary paha pyharépe opavave omondéjepi ao pyahu ha isa'y morotĩva, he'iséva
opavave omoñepyrũha tekomara'ỹ ha tekopotĩme pe ary pyahu; ha avei pe ary
henyhẽ haĝua tesãigui ha upekuévo taipore'ỹ mba'asykuéra.
+Umi jeroviapy apytépe, oĩ pe ñemopotĩ rehegua; upeháre oñemopotĩva'erã óga
ha kotykuéra; oñemombopava'erã “yty” oĩva guive, avei oñemombova'erã umi
mba'e tuja térã ndojepuruvéiva; ha upéi, oñemohendapyahupava'erã opaite
mba'e ogapypegua. Upéicha avei, pyharepyte jave, oĩva'erã katuete
omoañetéva ko'ã jeroviapy, hetave apytépe:
+Oguapýva mymbakeha renondépe, omyendy tataindy ha ojerurévo Mitã'i Hesúpe
peteĩ mba'e oipota térã oikotevẽva;
+Omondéva ao térã sapatu sa'yju ohupyty haĝua pirapire ha vy'apavẽ;
+Osẽva hógagui ha ohasáva tape peteĩ aoryru ipópe ohupyty hagua peteĩ jeho
puku;
+Ho'úva pakõi úva ipu aja pakõi jey pe itapu; ha upekuévo ojerurereva,
peteĩteĩ, 12 hemikotevẽ;
+Ojupíva peteĩ apyka ári térã peteĩ jupiguejyha ohupyty haĝua jehechakuaa
ha tekoporãve hekove pukukuépe;
+Oñohẽva peteĩ kagua y hóga okára gotyo omombiávo teko'asy, vy'a'ỹ ha
py'aro; térã
+Ombyatýva mbohapy ita ha oñongatúva hógape, ohupyty haĝua tesãi, pirapire
ha mborayhu.
+Pyharepytepotávo oiko oñopehẽnguéva karupyhare, mbokapu ha purahéi pa'ũme;
ayvu, puka ha ñe'ẽme'ẽngatúpe; ha oĝuahẽvo pyharepyte, opavave omomaitei
ary pyahu, ñehetũ ha ñeañuã apytépe. Arareñoimeguáicha, oĩramo okéva
pyharepyte mboyve, upévape ojehero “kure hũ”.
+Peteĩ mombe'umi py'amongetarã
+Ary pyahu pyharépe peteĩ tujami ha'eñomi ojepy'amongeta, ikotykeha ovetã
guive, omaña jepy'apýpe pe arapy tuichaitéva, henyhẽva mbyjágui, ha yvóra
hekokirirĩva, ojejaho'íva ro'ýpe. Ndaipóri ko yvy ape ári peteĩ korasõ
ityre'ỹvéva ha peteĩ ánga hekorasyvéva imba'évagui. Tyvyty
ojepe'ambeguekatúma henonderãme ha ha'e oĝuahẽvo upépe, ñemondýi reheve,
ohechakuaa ogueruha hekove rapykuerérõ, opaichagua jejavy ha mba'e vai apo;
hete katu ijaku'ipa tekomarãgui ha avei hi'ánga ijaipa.
+Póraicha ojaho'i iñapytu'ũ umi ára porãite ha'e ohasava'ekue imitãrusúpe;
ku pyhareve jojaha'ỹ, jasypópe, itúva omoĩrõguare chupe tekove rapére ha'e
oikuaaporã'ỹva; ku aravo hekopane, ha'e, mitãrusu ojeroviáva ijehe,
opyrũrãngue ku tape henyhẽva itágui ha upeichavérõ jepe hekoguapýva, ha'éva
tekokatu rape; ojaporãngue hemikotevẽ ha hembiapo; ohapykuehókuri
tekojejapo ha jejavy rape; tape ome'ẽgua'útava chupe vy'apavẽ; ha amo
hapópe, omoingeva'ekue chupe yvykuapytũetévape.
+Peteĩ ñembyasy ijetu'úva oikutu tujami korasõ ha upépe ha'e osapukái asy
pe pyhare kirirĩetépe: “¡Áina!. ¡Ikatúnga'ura'e ajevy pe
chemitãrusúrõguare!. ¡Áina, Che Ru, chemohendamijeýna tape juasahápe,
aiporavo haĝua ambue tape!
+Tujami sapukái soro okañy arapýre upe pyhare ro'ysãitépe ha ndorekói
ñembohovái. Oipotavérõ jepe, ha'e ndaikatumo'ãvéima oiporavo. Áĝa katu nde,
che angirũ, reime gueterei tape juasahápe. Nde ikatu gueterei reiporavo
tape ikarẽ'ỹva. Aníkena eheja oiko ndehegui arayvoty, yvoty'ỹre. Aníkena
oiko ndehegui arapy, imbyja'ỹva. Aníkena oiko ndehegui ava hemiandu
katu'ỹva.
+
+%%%
+
+Avañe'ẽ ha Guarani ñe'ẽ ombohéra hikuái umi Guaranikuéra pe iñe'ẽ teépe.
Avañe'ẽ he'ise Idioma Guarani. Péva ha'ehína pe ñe'ẽ ha'ekuéra oipurúva
oñomongeta haĝua, ombohasávo ojupe hemiandu, hembikuaa, hembiasa ha
hembipota. “Ava” niko he'ise “persona” (tekove, yvypóra, tapicha, kuimba'e
térã kuña) oikóva oñondive, peteĩ avano'õme (sociedad). “Ñe'ẽ” katu he'ise
“lengua, idioma”. Péva ha'ehína pe tembipuru guasu Guaranikuéra oipurúva
ojokupyty haĝua, ojoapytépe. Ñe'ẽ niko omopeteĩ chupekuéra ha ohechauka
avei avakuéra oikoha peteĩ tetãme ha upe tetãme ojepuruha peteĩ ñe'ẽte,
ha'éva avañe'ẽ.
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Guarani ñe'ẽte ñemohenda (tipología lingũística del Guaraní)
+Opaite ñe'ẽte oĩva yvy ape ári niko oñemohendakuaa ñe'ẽkuaaty
(lingũística) rupive ha upevarã tekotevẽ ñanemandu'a Augusto Schleicher
(1821-1867) rembiapokuére. Jaikuaaháicha, ha'e oheja avei hapykuere
ñe'ẽkuaaty rembiasápe. Schleicher he'íkuri ñe'ẽte ikatuha oñemohenda
mbohapýpe, kóicha:
+Ñe'ẽnguéra iñe'ẽpehẽteĩva (lenguas aislantes o monosilábicas), ko'ãva
apytépe oĩ chino, iñe'ẽpehẽteĩteĩva (Fu – Man – Chu).
+Ñe'ẽnguéra iñe'ẽjoapykuaáva (lenguas aglutinantes), turco ñe'ẽicha,
ombojoajúva ñe'ẽpehẽtai (afijo) ñe'ẽrapóre (raíz). Iporã ja'e Guarani
oñemohendaha avei ko'ãva apytépe (n-a-mbo-guata-se-i-eté-pa-kuri).
+Ñe'ẽnguéra iñe'ẽrapoambuéva (lenguas de flexión), umi ñe'ẽte
indoeuropeo-icha. Ko'ãvape, ñe'ẽ iñambue iñe'ẽrapópemavoi Castellano-pe
ojehuháicha (camin/o, as, a, amos, áis, an).
+Aipórõ Guarani ñe'ẽte ija umi iñe'ẽjoapykuaáva apytépe, ha upépe ojoavýma
España ñe'ẽgui oñemohendáva umi iñe'ẽrapoambuéva apytépe. Ko mba'e iporã
ñamyesakã oĩgui heta tapicha -yma ha ko'ága- oñeha'ãva ohesa'ỹijo avañe'ẽ
Castellano oñehesa'ỹijoháicha, ha ivaivéva -oikuaaporã'ỹre- oipuruséva
Guarani ñe'ẽre Castellano ñe'ẽtekuaa.
+Ñe'ẽjoapykuaa (aglutinación) niko ojehu mokõi térã hetave ñe'ẽ ỹrõ
ñe'ẽpehẽtai -ñepyrũrãme ojoavýva he'isévape- ojoaju jave omoheñói haĝua
peteĩ ñe'ẽ pyahu, he'ise pyahúva avei. Guarani ñe'ẽtépe ñe'ẽjoapykuaa
oñemohendajey mokõime:
+a) Ñe'ẽjoapyete (Composición), ha
+ã) Ñe'ẽpehẽpurukuaa (Polisíntesis)
+a) Ñe'ẽjoapyete Kóvape umi ojoajúva ñe'ẽmanteva'erã (palabra),
taha'eha'éva. Techapyrã: Tero + tero: pirapire (pira + pire)
+Tero + teroja moteĩva papýva: jasykõi (jasy + mo-kõi)
+Tero + teroja tekome'ẽva: ka'aguasu (ka'a + guasu)
+Tero + ñe'ẽteja: ta'ãngambyry (ta'ãnga + mo-mbyry)
+Tero + ñe'ẽtéva: apykahai (apyka + hai)
+Teroja tekome'ẽva + teroja tekome'ẽva: hovyũ (hovy + h-ũ)
+Oĩ avei ñe'ẽ ojoajuhápe mbohapy téra hetave he'iséva, peteĩ ñe'ẽ añorã.
Techapyrã: Tero + tero + tero: tupãmba'ejára (tupã + mba'e + jára)
+Tero + 2 teroja tekome'ẽva: mba'everaguasu (mba'e+vera+guasu)
+Tero + tero + ñe'ẽtéva + tero: ñe'ẽpehẽpurukuaa (ñe'ẽ+pehẽ+puru+kuaa)
+ã) Ñe'ẽpehẽpurukuaa Kóvape katu umi ojoajúva ñe'ẽ ha ñe'ẽpehẽtai. Iporã
ja'e Guaraníme jaguerekoha hetaiterei ñe'ẽpehẽtai opaichaguáva (ára, ysaja,
kokatu, ñe'ẽteko ha ambuéva). Techapyrã:
+Noporombogueroguataseietereirasápakurihikóni
+N : ñe'ẽpehẽtai: ysaja (forma)
+O : ñe'ẽpehẽtai: avaite ha papyguigua (número y persona)
+Poro : ñe'ẽpehẽtai: ñe'ẽ'apoha (voz)
+Mbo : ñe'ẽpehẽtai: ñe'ẽ'apoha (voz)
+Guero : ñe'ẽpehẽtai: ñe'ẽ'apoha (voz)
+Guata : ñe'ẽ ñe'ẽtéva (verbo)
+Se : ñe'ẽpehẽtai: ñe'ẽteko (modo)
+I : ñe'ẽpehẽtai: ysaja (forma)
+Etereirasa: ñe'ẽpehẽtai: kokatu (grado)
+Pa : ñe'ẽpehẽtai: ysaja (forma)
+Kuri : ñe'ẽpehẽtai: ára (tiempo), ha
+Hikóni : ñe'ẽpehẽtai: ára (tiempo).
+Guarani ñe'ẽkuaaty (lingũística guaraní)
+Hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára (primeros escritores y gramáticos),
+Mbo'ehára ha aranduka ñe'ẽtekuaaguigua (profesores y autores de textos )
+Hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára
+Avañe'ẽ ojehai ñepyrũ pa'i Franciscano ha Hesuitakuéra oĝuahẽ rire
Paraguay retãme. Ha'ekuéra oikotevẽkuri Guarani ñe'ẽtére ombohasa haĝua
Hesukirito jeroviakatu ñande ypykuérape. Upevarã ha'ekuéra oipurúkuri
España ñe'ẽte tai (letra) ha heta apañuãime (problema) ojejuhúkuri
ndikatúigui ohai heta taipu (fonema) avañe'ẽgua. Techapyrãrõ, España ñe'ẽme
ndaipóri pu'ae jurugua: /y/, pu'ae tĩgua: / ã / ẽ / ĩ / õ / ũ / ỹ/ ha puso
/ ' /.
+Jepémo upéicha, ary 1591, Fray Luis de Bolaños, franciscano, ohaíkuri
kuatiañe'ẽ peteĩha Guaraníme, ñane retãme. Hembiapokue héra “Catecismo en
Guaraní”. Upégui, Pa'i Antonio Ruíz de Montoya, hesuíta, ohaíkuri Guarani
ñe'ẽryru ha ñe'ẽtekuaa peteĩha, ñane retãme. Upe hembiapokue ypykue héra
“Tesoro de la Lengua Guaraní”, ohaíva'ekue ary 1639. Upéi, ary 1640,
onohẽkuri “Arte y vocabulario de la Lengua Guaraní”. Ipype Ruíz de Montoya
ohesa'ỹijoma Guarani ñe'ẽpukuaa (fonología), ñe'ẽysajakua (morfología) ha
ñe'ẽjoajukatu (sintaxis). Avei 1640 ohaíkuri “Catecismo de la Lengua
Guaraní”.
+Upéi, ary 1705, Pa'i Joseph Serrano, hesuíta, ombohasákuri Guaraníme “De
la diferencia entre lo Temporal y lo Eterno”. Ary 1721 katu Pa'i Paulo
Restivo, hesuíta, ohaíkuri latín ha avañe'ẽme “Manuale ad usum Patrum
Societatis Jesu”. Ary 1724, Nicolás Japugua'ỹ, ñande ypykue i-kristiáno
rekova, ohaíkuri “Explicación del catecismo en Lengua Guaraní”. Upe ary
upévape Pa'i Antonio Ruíz de Montoya ha Pa'i Paulo Restivo ohaíkuri “Arte
de la Lengua Guaraní”, oñehesa'ỹijojeyhápe Guarani ñe'ẽtekuaa. Ary 1727,
Nicolás Japugua'ỹ ohaíkuri ambue hembiapo hérava “Sermones y Exemplos en
Lengua Guaraní”.
+Upe rire, ary 1867, Paso Pukúpe -Ñorairõ Guasu aja- oñemboajékuri Guarani
ñe'ẽte haikatu, ojepuru'akue “Kavichu'i”, “El centinela”, “Cacique Lambaré”
ha “La Estrella” jehaípe. Tapicha omoañeteva'ekue haikatu ha'ékuri: Luis
Caminos, Carlos Riveros, Andrés Maciel ha Juan Crisóstomo Centurión.
+Ary 1920 guive -Moisés Santiago Bertoni ñemotenonde rupive- omba'apókuri
Academia Guaraní. Upépe ono'õ: Manuel Domínguez, Ignacio A. Pane, Eloy
Fariña Núñez, Guillermo Tell Bertoni, Tomás Ozuna ha Narciso R. Colmán.
Academia omoambuejepékuri héra. Péicha “Academia Guaraní” rire
oñembohérakuri “Academia de Lengua e Instituto de Cultura Ibero-Guaraní”;
upéi “Academia de la Cultura Guaraní”, ha ipahápe, ága peve, “Academia de
la Lengua y Cultura Guaraní”.
+Moisés Santiago Bertoni heta ohesa'ỹijojepékuri ñane avañe'ẽ. Hembiapoita
apytépe oĩ peteĩ hérava “Influencia de la Lengua Guaraní en Sudamérica y
Antillas” (1916), omyesakãháme avañe'ẽ jehai ha ñe'ẽpykuaa (semántica).
Avei ohaíkuri “La lengua Guaraní como documento histórico” (1920), “La
civilización Guaraní” (1922) ha “Ortografía Guaraní” (1927).
+Juan Franciso Recalde omoheñóikuri, ary 1923, ambue Guarani rayhuhára
ndive avano'õ hérava Cultura Guaraní. Avei, Recalde ohaíkuri “Nuevo método
de ortografía Guaraní”, ary 1924. Ipype ohesa'ỹijókuri: pu'ae tĩgua, pu'ae
ahy'ogua, pu'ae ahy'otĩgua, achegety, pundiekuéra, papapy ha ñe'ẽtéva. Ary
1926, Guillermo Tell Bertoni ohaíkuri “Fonología, prosodia y ortografía de
la Lengua Guaraní”. Ipype ohesa'ỹijókuri avañe'ẽ purãngatu, ñe'ẽpukuaa,
ysaja mbotove ha España ñe'ẽ oikéva Guaraníme. Avei ohaíkuri “Diccionario
Guajaki – Castellano” (1939) ha “Análisis glotológico de la Lengua Guaraní”
(1941).
+Ary 1935, Antonio Ortiz Mayans ohaíkuri “Diccionario Castellano-Guaraní”.
Ha'e onohẽkuri avei “Breve diccionario Guaraní-Castellano,
Castellano-Guaraní” (1941). Hembiapo pyahuve héra “Lecciones de Guaraní.
Ore ñe'ẽgui otyky hiérete” (1984).
+Ary 1939, avano'õ hérava Cultura Guaraní omyasãikuri Guarani ñe'ẽte
achegety oipurútava ojoapytépe ha ombohérava “Ortografía de la Lengua
Guaraní adoptada por Cultura Guaraní del Ateneo Paraguayo”. Upe achegety
apópe omba'apókuri ko'ã tapicha: Manuel Riquelme, Emiliano Gómez, Adolfo
Avalos, Feliciano Morales, José del Pilar Avalos, César Samaniego, Narciso
R. Colmán, Juan C. Díaz ha Félix Fernández.
+Ary 1944, osẽkuri yvytu pepóre Cipriano Codas rembiapokua hérava
“Elementos de ortografía razonada de la Lengua Guaraní”. Avei, ary 1944,
Pa'i Antonio Guasch ohaíkuri “El idioma Guaraní. Gramática”, ha'evahína
Guarani ñe'ẽtekuaa mokõiha, upéi ha'evoi omohypy'ũvéva ha
omboherapyahujeýva “El idioma Guaraní. Gramática y antología de prosa y
verso”. Upe hembiapópe Guasch ohesa'ỹijo avañe'ẽ ñe'ẽtekuaa (ñe'ẽpukuaa,
ñe'ẽysajakuaa ha ñe'ẽjoajukatu). Ary 1948, Guasch ohaíkuri avei
“Diccionario Guaraní-Castellano / Castellano-Guaraní” hetaitéma ojepurúva
ha upehaguére heta jey oñenohẽjeýva. Ipahápe, ary 1955, Guasch ohaíkuri
“Catecismo de la Doctrina Cristiana”.
+Avei 1944 guive Reinaldo Julián Decoud Larrosa ombo'eñepyrũkuri Guarani
ñe'ẽtekuaa ha'e oipyahãva ha omoherakuã hatãvéva omoheñóivo, ary 1961,
Instituto de Lingũística Guaraní del Paraguay, ha'e oisãmbyhy'ypyva'ekue.
Decoud Larrosa rembiapokue upe hekoverosãvéva ha ága meve ojepurúva Guarani
ñe'ẽte ñembo'épe.
+Ary 1946, Eduardo Saguier ohaíkuri “El idioma Guaraní – Método práctico”
ohesa'ỹijohápe: achegety, pu'ae, pundie, muanduhe, tero, teroja,
terarãngue, ñe'ẽtéva ha papapy. Upéi, ary 1951, onohẽkuri “Martín Fierro en
Guarani”. Ary 1950, Anselmo Jover Peralta ohaíkuri “El Guaraní en la
Geografía de América”, ha Tomás Osuna ndive onohẽkuri “Diccionario
Guaraní-Español y Español-Guaraní”.
+Upe árype (1950), oikókuri Montevideo, Uruguaý-pe, amandaje guasu
oñemboherava'ekue Primer Congreso Internacional Guaraní-Tupí. Ñane retã
rérape ohókuri upépe: Guillermo Tell Bertoni, Reinaldo Julián Decoud
Larrosa, Antonio Guasch, Hérib Campos Cervera, Rogelio Escobar Gómez,
Antonio Ortíz Mayans ha Óscar Ferreiro. Upépe oñemboajékuri peteĩ achegety
avañe'ẽme ĝuarã. Upéi, ary 1956, oikókuri Paraguaýpe, ñane retãme, ambue
amandaje oñemboherava'ekue Segundo Congreso Internacional Guaraní-Tupí.
+Ary 1961, Gaspar N. Cabrera ohaíkuri “Guaranỹrõ I. Fundamento de la
enseñanza y fonología del Idioma Guaraní”. Upéi, ohaíkuri “Carácter
peculiar de la cultura Guaraní” (1965), “Guarañỹrõ II. Escritura y
numeración del idioma Guaraní” (1969) ha “Significado de la palabra Guairã”
(1972).
+Ary 1981, Basílides Brítez Fariña ohaíkuri “Curso de idioma Guaraní.
Sistema grafía tradicional”, ohesa'ỹijóhape ha'e oikũmbyháicha avañe'ẽ
ñe'etekuaa (ñe'ẽpukuaa, ñe'ẽysajakuaa ha ñe'ẽjoajukatu). Upéi, ary 1983,
Natalia Krivoshein de Canese onohẽkuri “Gramática de la Lengua Guaraní”
ombopyahujeýva upe rire (2001) Feliciano Acosta ndive. Iporã ñanemandu'a
avei, ary 1990, Natalia de Canese ha Feliciano Acosta onohẽhague “Ñe'ẽryru.
Diccionario Guaraní-Español”. Ha'ekuéra omoinge kóva ryepýpe heta ñe'ẽ
pyahu mitã oipurúva mbo'ehaópe.
+Ary 1992, Félix de Guarania onohẽkuri hembiapokue hérava “Curso práctico
de Idioma Guaraní”. Uperire, ary 1998, ohaíkuri “Gran diccionario katygára.
Guaraní – castellano / castellano – Guaraní”. Ha upe mboyve onohẽjepékuri
ambue ñe'ẽryru hérava “Diccionario Ñe'ẽ Aty Mirĩ. Guaraní – Español /
Español – Guaraní”.
+Ary 1993, José Valentín Ayala oikuatiákuri hembiapo hérava “Gramática
Guaraní”, upéi ombopyahujeýva ha ombohérava “Nueva Gramática Guaraní”
(2000).
+Ary 1996, Miguel Verón ha Ángel Arce onohẽkuri ñe'ẽryru hérava
“Diccionario usual de la Lengua Guaraní. Ilustrado color.
Guaraní-Castellano / Castellano Guaraní”. Ary 1997, Celso Avalos Ocampos
onohẽkuri hembiapokue hérava “Diccionario etimológico Guaraní – Castellano.
Guarani ñe'ẽngatu”.
+Lino Trinidad Sanabria ohaíkuri “Polisíntesis Guaraní. Contribución para
el conocimiento tipológico de esta lengua amerindia”, ary 1998, ha ipype
ohesa'ỹijo Guarani ñe'ẽte ñemohenda. Ko tembiapópe ohechauka avañe'ẽ
ñe'ẽpehẽpurukuaa. Upéi, ko'ága, ary 2002, onohẽ hembiapo tuichavéva, hérava
“Avañe'ẽ. Gran diccionario Guaraní”.
+Ary 1999, David A. Galeano Olivera ohaíkuri “Diferencias gramaticales
entre el Guaraní y el castellano: estudio contrastivo y su incidencia en la
educación” ohechaukahápe –ñe'ẽtekuaa ñembojáva rupive- moõpa ojoavy hikuái
Guarani ha castellano. Upe árype (1999) avei Feliciano Acosta onohẽkuri
hembiapo hérava “Guarani ñe'ẽpyahu, juehegua ha juehegua'ỹ”. Avei, ary
1999, Ida Genes ohaíkuri ñe'ẽnguryru hérava “Ñe'ẽroky. Ñe'ẽryru Guarani”.
+Ary 2000, Domingo Adolfo Aguiler oikuatiákuri hembiapokue hérava
“Diccionario koygua. Sinónimos informales en Guaraní”. Upe tembiapópe ha'e
ohechauka mba'éichapa heta ñe'ẽ ha ñe'ẽjoaju jaipuru Guaraníme ñe'ẽ
jueheguarõ.
+Ary 2002, Ramón Silva onohẽ hembiapokatu hérava “Primer diccionario
neológico Guaraní”, omohysyihápe heta ñe'ẽ pyahu ojepurúva avañe'ẽ
ñembo'épe ha ambue henda rupi.
+Ary 2002, David Galeano Olivera onohẽ iñaranduka hypy'ũvéva hérava
“Guarani Ñe'ẽkuaaty – Lingũística (en) Guaraní”, oguerekóva opaichagua
marandu Guarani reko ha Guarani ñe'ẽ rehegua. Ko aranduka ojehaipaite
avañe'ẽme. Ipype jajuhukuaa: ñe'ẽpukuaa, ñe'ẽysajakuaa, ñe'ẽjoajukatu; ha
upéicha avei, Guarani ñe'ẽte ñemohenda ñe'ẽteita apytépe.
+Apeve Guarani hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára rysýi, jepémo ha'ekuéra
oñanduka hikuái hemiandu ha hembikuaa España ñe'ẽtépe térã ombojoparahápe
Guarani ha España ñe'ẽte.
+Mbo'ehára ha aranduka ñe'ẽtekuaaguigua
+Heta mbo'ehára katupyry oikuaauka -ñane retã ha ambue tetã rupive- Guarani
ñe'ẽtekuaa, ohaíva hikuái tekombo'erã. Umíva hína aranduka (texto) apohára.
Ñanemandu'akuaa -heta apytépe- ko'ãva rehe:
+Almidio Aquino ohaíva aranduka mbo'ehararãme guarã.
+Pedro Moliniers (Guarani peteĩha, mokõiha, mbohapyha).
+Modesto Romero Cueto (Guarani ñe'ẽpukuaa ha ambuéva).
+Tadeo Zarratea ha Feliciano Acosta (Avañe'ẽ).
+Feliciano Acosta (Muã muã, tuguaijetapa, surukua ha ambuéva).
+Feliciano Acosta ha María Martínez de Campos (Tembiaporã).
+María M. de Campos (Mainumbyveve, ñakurutũ tutu ha ambuéva).
+Ida Genes (Guarani purukuaa rekávo).
+María E. Mansfeld de Agũero ha Ida Genes (Ayvu 9º).
+Julia Segovia de Borba (Guarani peteĩha, mokõiha, mbohapyha).
+Mirian Correa de Báez (Lengua Guarani 1, 2, 3).
+Obdulia Ruíz Díaz de Benítez (Guarani poty ha ambuéva).
+Pedro Escurra Franco (Ñu vera, chiriguelo ha ambuéva).
+Miguel Verón, Perla Alvarez ha Judith Rodríguez (Manual práctico de la
Lengua y Gramática Guarani).
+María Velázquez de González (Yvapovõ, arandurã ha ambuéva).
+Gladys de Siadous (Metodo de enseñanza visual del idioma Guarani)
+Lucila Leiva Segovia (Ñe'ẽporãhaipyre Guarani ñe'ẽ).
+Mirian B. Osorio de Méndez (Ñe'ẽtekuaa rehegua peteĩha).
+María Santacruz de Zayas ha Nancy Benítez (Tapiti).
+Julián Vera Villamayor (Mandyju poapyha).
+Ja'ekuaa avei Ministerio de Educación, 1994 guive, aranduka ñe'ẽkõime,
mitã ha mitãrusu oipuruva'erã iñemoarandúpe. Avei, iporã ñanemandu'a mayma
mbo'erã (asignatura) oñembo'eva'erãha mokõive ñe'ẽme.
+Ipahápe, tekotevẽ ñamomba'eguasu Ida Genes, María Elvira Martínez de
Campos ha María Eva Mansfeld de Agũero rembiapokue, Ministerio de Educación
ryepy guive omyasãiva Guarani ñe'ẽte Tekombo'e Myatyrõme (reforma
educativa). Jepémo upéi mbohapyve rendaguépe oñemohenda mbo'ehára
hekokatu'ỹva oñeha'ãva'ekue oityjey yvýre tembiapo guasuete avañe'ẽ
rayhupápe ojejapóva.
+Fuentes y referencias
+Ohai David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI - PARAGUAY)
+Avañe'ẽ
+Ver también
+Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní
+Fundación Yvy Marãe'ỹ
+
+%%%
+
+AVAKUAATY (ANTROPOLOGÍA)
+Ko AVAKUAATY MBO'ESYRY (CURSO DE ANTROPOLOGÍA), oñemboja'o mbohapy vorépe:
+Avakuaaty Ñemohesakã (Generalidades de la Antropología)
+Avakuaaty tetepyguigua (Antropología Física), ha
+Avakuaaty tembiapoguigua (Antropología Cultural).
+AVAKUAATY
+Antropología hína peteĩ ñe'ẽ oúva griégogui. “Anthropo” he'ise “ava”, ha
ñe'ẽpehẽtai upeigua “logía” katu he'ise “kuaaty”. Antropología he'ise
aipórõ ava kuaaty. Ojesarekokatu ava rehe. Upévare ja'ekuaa ha'eha kuaaty
ava retepy ha ava rembiapo rehegua, heñói guive yvy apére ko'aĝaite peve,
opaite ára ha opaite tendápe. Ojesarekokatu ava peteĩteĩre ha avano'õre.
+TEMBIKUAATY HA'ETÉVA HA TEMBIKUAATY PURÚVA (CIENCIAS PURAS Y CIENCIAS
APLICADAS)
+Tembikuaaty Ha'etéva (Ciencias Puras). Ha'e umi tembikuaaty ohekáva arandu
ombohetavévo kuaaty, ndaha'éi ku oipuru haĝua. Techapyrã: Arandupykuaaty
(Filosofía) ha Papapykuaa (Matemática).
+Tembikuaaty Purúva (Ciencias Aplicadas). Ha'e umi tembikuaaty oñeha'ãva
ombohovake apytu'ũ kuaa opa hendápe, ha upekuévo oipuru arandu, ohekávo ava
rekokatu. Techapyrã: Tekovekuaaty (Biología), Avarekokuaaty (Sociología),
Ñe'ẽkuaaty (Lingũística), Virurekokuaa (Economía), Avarekokatukuaa
(Política), Tembiasakue (Historia), ha Avakuaaty (Antropología).
+AVAKUAATY HA AMBUE TEMBIKUAATY (LA ANTROPOLOGÍA Y LAS DEMÁS CIENCIAS)
+Avakuaaty ojoavy ambue kuaatýgui, ha'égui pe ojesarekokatupaitéva aváre.
Ambue kuaatykuéra niko ojesareko sa'isa'i aváre. Psicología ojesareko ava
apytu'ũre, Sociología katu ava reko tekohápe, Anatomía ojesareko ava retepy
ysajakatúre, ha Fisiología katu ava retepy ku'ekatúre.
+Apytu'ũkuaaty (Psicología), Avarekokuaaty (Sociología), Teteysajakuaa
(Anatomía) ha Teteku'ekuaaty (Fisiología) ojesakorekokatu hikuái ava rekove
vorére; Avakuaaty katu ojesarekokatupaite ava rekovére.
+AVAKUAATY REKO HA HUPYTYPY (NATURALEZA Y ALCANCE DE LOS ESTUDIOS
ANTROPOLÓGICOS)
+Avakuaaty reko (naturaleza) niko ohechauka ñandéve Avakuaaty ha'eha peteĩ
kuaaty oku'e tapiáva ha ombyatýva heta arandu, akóinte oñembopyahujeyjeýva
ko'ẽ ko'ẽre. Avakuaaty ndaha'éi peteĩ kuaaty ohupytypámava ikotevẽita. Heta
mba'e gueterei hemby ojehupytyva'erã hese ae. Avakuaaty rupi ja'ekuaa avei
ndaiporiha joja mba'evépe. Añetehápe jajojogua agakatu ndajajojái.
+Avakuaaty hupytypy (alcance) katu ohechauka ñandéve “moõ guive” “moõ peve”
oho ijesarekokatu, ha mba'éichaitépa jaipurukuaa umi arandu ombyatýva
ñamyatyrõ, ñambohetia'eve ha ñamotenondevévo ava rekokatu ko yvy apére,
taha'e ha'ehápe ha avei opaite árape.
+AVAKUAATY APAÑUÃIETE (EL TEMA O PROBLEMA CENTRAL DE LA ANTROPOLOGÍA)
+Avakuaaty niko hína tembikuaaty purúva ha upéicha rupi oipuru Tekovekuaaty
ha Avarekokuaaty tapereko ha aporekoita. Ojesarekokatu aváre. Ava niko
hekove rupi ha'e avei mymba ha iñarandu rupi ha'e tembiapohára, oikóva
hekohápe hapichakuéra ndive, peteĩ ára ha peteĩ tendápe. Avakuaaty
ojesarekokatu aváre tekove ha tembiapoháraicha, heñói guive yvy apére
ko'aĝaite peve; jepémo peteĩ térã avano'õháicha.
+Ava -opaite tembiapo apohára ha tembiapo oĩmava mboambuehára- ñaimo'ã ku
ndohechakuaáiva'ekue mba'épepa umi hembiapoita ojevykuaa hi'ári ombyaívo
hekove ha hekoha. 1900 guive ava reko ojejaho'i apañuãime. Ojapo heta mba'e
ohekávo teko porãve, áĝakatu umi mba'e ojapóva jaguarete pochýicha ojeity
uperiremínte hi'ári, ha peichahápe omoypytũ henonderã. Ava ombyai, omongy'a
ha ojuka hekoha ha upekuévo ijupe.
+Ñane retãme ndajapytái tapykuépe. Ñande avei ñambyaipaite pya'e pya'épe
ñande rekoha. Yma oĩva'ekue aipo ka'aguasu, okakuaahápe opaichagua yvyra
omohesãiva ava rekoha. Ndahi'aréi ojepapa yvyraty ha mbovymínte ojejuhu
(7%). Upehaguére umi yvy inandipáva ko'áĝa, ndaikatuivéima ojepuru
mba'everã, yvyku'ireíntema. Ara pytu jepe iñambuepa ha heta mymba omano ha
oguéma ñande yvy ape árigui. Upéicha avei umi táva tuichavéva: Paraguay,
Ciudad del Este ha Encarnación avei henyhẽma mba'e ky'águi, mbeguekatúpe
ombohasy ha ojukátava ñande rapichakuérape omoigévo hetepýpe umi mba'e
ijaipáva. Ja'ekuaa avei heta ñemitỹhára oipuruha -oikuaa ha oikuaa'ỹre-
pohã vaieta omongueragua'u haĝua ikogaty. Ndopytáinte avei tapykuépe umi
ysyry -yma ipotĩ sakãva- ko'áĝa iky'apaitéva.
+Mondaha ha Pokarẽ heta oĩhaguére; avei, heta pirapire jaipurúgui ambue
tetãgui ha tekotevẽva ñambojevy; ha ipahápe, oĩhaguére hetaiterei
mba'ápohára okambúva ñane retãre; pirapireita nome'ẽvéima oñembohovake
haĝua umi ñekotevẽ jaguerekóva tesãi ha tekombo'épe. Péicha rupi, heta
ñande rapicha ohasa asy hogaygua ndive, mburuvichakuéra ndojesarekoihaguére
hesekuéra. Iporã jaikuaami ñane retãme hetaiterei oĩha tapicha oikotevẽva
jódo, haimete 70%. Avei Ministerio de Educación, ary 2000-pe, ojuhu
hetaitereiha avei umi omoñe'ẽ ha ohaikuaa'ỹva, umíva katu ohasa 1.500.000
tapicha ñane retãyguáva, ohupytýmava ary oho haĝua mbo'ehaópe ha ndohóiva.
Upéicha avei sa'ietevéntema umi omoĝuahẽva hu'ãme iñemoarandu mitãrusu
mbo'ehaópe. 100%-gui, 4%-nte umi ohupytýva upe kerayvoty.
+AVAKUAATY MOMBA'EGUASU (TRASCENDENCIA DE LOS ESTUDIOS ANTROPOLÓGICOS)
+Avakuaaty niko hína tuicha oipytyvõ ava ha avano'õ itenonde ha hekokatuve
haĝua. Heta mba'e ava retepy ha ava rembiapoguigua hesakãve avakuaaty
rupive, ha upe tesakãve ñanderesape'a ñambohasaporãve haĝua ñande rekove,
jekupytýpe, ko yvy ape ári.
+Heta mba'e hesakã'yva ñane retãme tekombo'e térã tesãiguigua,
ñamohesakãkuaa Avakuaaty rupive, ha upekuévo ikatuva'erã, ko'ẽ ko'ẽre,
ñambohovái hekopete ñande rapicha Paraguay remikotevẽ. Ko'aĝaite peve heta
porandu ndojuhúi gueterei mbohovái ñane retãygua apytépe. Mba'érepa
mitãmimi ndoikéi térã ohejarei mbo'ehao: oiménepa noñemoarandúigui
iñe'ẽteépe, térãpa ndokaruporãigui, ỹrõpa nahesãigui, térãpa imboriahúgui.
Mba'éretepa avei ñande rapicha Paraguay naikatupyrypái arandu pyahúpe,
mba'éretepa imombyry hikuái kuaatykuéragui. Umi mba'épa ojehu noĝuahẽigui
jehai ha ñemoñe'ẽkuaa maymávape, térãpa mba'ére añetehápe. Umi mba'asýpa
ñandeaho'i tekombo'e naiporãmbáigui. Mba'érepa jaguerovia ha ñamonguera
arandu ka'aty rupive: ohéo, kambyryrujere, py'aruru ha aipo empácho.
Mba'éretepa umi pohãnohára oñemoaranduva'ekue mbo'ehaovusúpe ndogueroviapái
umi mba'asy.
+Umi porandu jajapova'ekue ha'e umi omyangekóiva Avakuaatýpe. Ñambohováirõ
tekotevẽháicha jahupytýne, ja'ehaguéicha, tekoporãve yvy ape ári.
Mbo'ehára, Tembikuaarekahára, Pohãnohára, Tekovekuaatyhára, ha
Ñe'ẽkuaatyhára jajapóramo ñandejupe umi porandu ha jahekárõ mbohovái
tembikuaaty rupive, ñamyatyrõne heta mba'e vai, heta mba'asy, heta
jepy'apy; ha upekuévo ñamboguatáne ñane retã tape pyahu ha iporãvare.
Peichahápe avei ñaikũmbyporãvéne mbo'ehaovusu rembiapo ha rembiaporã.
Tekotevẽ aipórõ ñambopyahu ñane remiandu mbo'ehaovusúpe, ha tembikuaareka
rupive ñañemo'aĝuive tekokatúgui.
+TEKOGUA HA TEMBIAPOITA OÑOMBOHOVAKE (LO NATURAL FRENTE A LO CULTURAL)
+Voi guive tekombo'e rupive jaikuaa mba'épa hína tekogua (natural,
naturaleza). Ja'e hese ha'ehahína opaite mba'e oĩ ha oikóva arapýpe,
osẽ'ỹva ava apytu'ũgui térã ava rembiapógui. Umi mba'e apytépe oĩ arapy ha
oĩva guive ipype taha'e mbyja ha yvyapu'aita, ha umíva apytépe ñande
yvyapu'a “Tierra” ha oĩva ipype: yvy ha y, yvyra, mymba ha ita opaichagua.
Opa umi mba'e ijapaite tekoguápe.
+Henondépe, jajuhu ava rembiapoita (cultura), ha'evahína opaite mba'e ha'e
ojapóva ha ombopyahúva; térã katu, ja'ekuaa tembiapo ha'eha upe mba'e
oisãmbyhýva avakuéra reko. Upehaguetére ja'ekuaa -amo hapópe- opa mba'e
omoheñóiva ava ha'eha tembiapo, taha'éjepe peteĩ apyka, óga apo, peteĩ
votõ, ỹramo jejuka ha avei umi ñorairõ mokõi térã heta tetã omoñepyrũva.
Ja'ekuaa avei ava rembiapo oipuruha mba'e oĩva tekoguápe. Peichahápe oipuru
umi yvyra ojapo haĝua apyka, mesa, tupa umíva. Upéicha avei oipyhy vaka
térã ambue mymba ro'õ ojapo hagua hembi'urã ha'evoi ombohérava peteĩteĩ.
Yvy katu oipuru ojogapo haĝua hamba'e.
+Umi mba'e ápe ñahesa'ỹijova'ekue ohechauka ñandéve mba'eichaite pevéva
tembiapo ha tekogua ojehe'a ojuehe, ava oipotáma guive. Upéicharõ jepe, upe
mba'e ivaivéva niko ojehu ko'áĝa rupi jahechávo mba'eichaitépa tembiapo
itenonde ohóvo -mbaretépe- tekoguáre. Tembiapo ojuka ohóvo tekoguápe. Yma
oĩhaguépe ka'aguasu ko'áĝa henyhẽ táva, ogaita ha mba'yryguatágui
omongy'áva tekoha. Ko mba'e vaiete ojehúva ohechauka ñandéve mba'éichapa
ava ohechakuaa'ỹre ojejuka ha ojuka upe hekoha pya'e pya'épe. Oñangareko
rire mokõivévare: tembiapo ha tekoguáre ndojehumo'ãikuri umi mba'e vaiete
ñande aho'íva. Upeichavérõ jepe, ikatu gueterei ñañakãrapu'ã ha upe mba'e
jahupyty haĝua tekotevẽ jaipuru hekopete peteĩ mba'e porã jaguerekóva
ha'evahína tekombo'e. Upeichaite. Ñahekombo'eporãrõ mitã ha mitãrusúpe
ñaipytyvõjeýne tekoguápe oñakãrapu'ã haĝua mbeguekatúpe.
+AVA IMBA'EPOTÁVA HA AVA HEKOKATÚVA (EL HOMBRE MATERIAL Y EL HOMBRE
ESPIRITUAL)
+Biblia-pe niko oñemombe'u yma, ymaite, ñande ypykuéra oñeha'ãhague ohupyty
yvága ha upevarã omopu'ãhague aipo “Torre de Babel” oje'eha oñemoaĝuivévo
Tupãgui. Heta oñeha'ã rire ndohupytykuaáikuri hembipota ha upevakuére ñande
rapicha oikundaha ñepyrũ heta tape rupi. Ojeipa hikuái ojuehegui.
Upevakuére ndaje oñepyrũ heñói heta táva ha opaichagua ava no'õ oparupirei,
oñe'ẽva heta hendáicha. Jepémo ndapeichái ojehúkuri, upe mombe'ugua'u
oñeha'ã ñanderesape'a ohechaukávo ñandéve ñande retaha yvy ape ári ha
jajoavyha heta mba'épe: tembiasakue, jeroviakatu, virurekokuaa ha
tembipotápe.
+Upéicha rupi -hetahaguére ava no'õ- mayma jajoavy avei ñande rembipotápe.
Jaju ko yvy ape ári ha ndaijaikuaaporãi ma'erãpa. Upevakuére heta oĩ ñande
rapichakuéra apytépe imba'epotávante, oheka'ỹva tekokatu. Umi imba'epotáva
ou omba'apohaĝuánte ha oiko omba'apohápente, ohupyty haĝua heta viru ha
viru rupive oñeha'ã oguereko ha ojogua ikatumíva guive, tahepy hepyháicha.
Omba'apo iko'ẽ guive pyharepyte peve. Noñangarekói ijehe. Ipy'araĝe.
Upéicha rupi okakuaapa mboyve hasykatupaitéma avei. Ohecha'ipaitéma ha
ndahoryvéima. Ndohechakuaavéima mba'eporãita oĩva tekoguápe. Iporãva'erã
ñañeporandu hesehápe: ¿Ma'erãtepa omba'apoiterei?. ¿Mba'érepiko
oguerekopase?. Amo hapópe, áĝa omano mboyve ¿mba'épiko ojapopáta
mba'e'etaita ombyatyva'ekuégui ha ma'erãkatupiko ombyaty aiporõ?.
+Áĝa katu ndaha'éi peichagua meme umi jaikóva yvy ape ári. Oĩ avei ohecháva
tekove ambue hendaicha ha he'íva hikuái tekotevẽha jaheka tekokatu ha
ñamboyke mba'epota. Ko'ãva apytépe oime hikuái umi ñande rapicha Guarani,
ohekáva añetehápe upe tekokatu.
+Ha'ekuéra oikuaa porã ko ñande rekove mbykyha yvy apére, ha mba'eve'ỹre
jahajeytaha yvy ape árigui áĝa ñamanóvo. Oikuaa porã avei yvy ndaha'eiha
ñanemba'e ha reieténte ñañemomba'eha hese. Yvy ha oĩmíva guive ipype:
ka'avo, mymba ha itakuéra; ndaha'éi ñanemba'e. Oikuaa porã hikuái jajuha
yvy ape ári jahekávo tekokatu ha upe mba'e jahupytytaha ñande rekopotĩ ramo
añoite. Upevakuére ha'ekuéra oñeha'ã oiko porã tekohápe ha tekoha ndive.
Upévare ha'ekuéra oñeha'ã ohupyty tekokatu ha omboyke mba'epota.
+AVAKUAATY MOMBA'EGUASU ÑEMOARANDÚPE (IMPORTANCIA DE LA ANTROPOLOGÍA EN LA
EDUCACIÓN)
+Ñamyesakãvo Avakuaaty he'iséva, jahechakuaákuri mba'éichapa hypy'ũ ha
ipypuku umi arandu ombyatýva. Upévare ja'ekuaa Avakuaaty oipytyvõtaha
añetehápe temimbo'épe hembiapópe, ome'ẽvo ichupe tapereko ha aporeko
oikotevẽva ohesa'ỹijo haĝua hetepy, hekoha, tekombo'e, ñe'ẽkuaa,
ñe'ẽporãhaipyre, ñe'ẽkõi, tavarandu, térã katu ñande ypykue reko.
+Temimbo'e ndaha'eiva'erã ku ojaporeínteva hembiapo, vaivai; térã arandu
ka'atýpente oñembokatupyrýva, ỹrõ katu ogueroviareipáva ohendúva guive
oikuaaporã'ỹre. Ha'e oñeporanduva'erã ijupevoi ha oporanduva'erã
taha'eha'évape umi mba'e nahesakãporãiva chupe. Ohekava'erã tekokatu,
itenondeve'arã. Omyatyrõ'arã hekovaíva, ombopyahujeyjey'arã hembikuaa.
Oikova'erã arapysandúicha. Ojesarekova'erã opaite mba'ére ha upevarã
oñemoarandukatuva'erã.
+Ndahetái niko avakuaaty rembikuaarekahára ñane retãme. Upe mba'ére
tekotevẽ avei jajepy'apy. Ja'ehaguéicha Avakuaaty oipytyvõ añetéta
temimbo'épe oñembokatupyry aja ha upéi hembiapópe. Tetã oĩva guive ha
iñasãiva yvy apére, ojoavy katuete hembikuaápe. Umi joavy hesakãporãve
haĝua ñandéve, tekotevẽ jaipuru Avakuaaty, hese ae jaikuaáta mba'érepa tetã
ha avano'õ heko ha hembikuaa ambue hikuái. Jaikuaávo umi mba'e ikatuva'erã
avei ñambopyahu tetã rembiasa opaite mba'épe: tekombo'e, tesãi,
virupurukuaápe. Avakuaaty rupive ñahesa'yijokuaa Paraguay rembiasa, yma ha
áĝa, ha upekuévo jaikuaaporãvéta avei moõguipa jaju, mávapa ñande ha
moõgotopa jaha. Avakuaaty oikuaauka temimbo'ekuérape umi aporeko
oipurukuaáva tembikuaarekápe: jesareko aporeko, poranduhaipy aporeko,
porandujoyvy aporeko, andu'aporeko, papy'aporeko hamba'e, ombohape haĝua
iñemoarandu taha'e ha'éva mba'épe. Mbo'ehaokuéra omotenonde tembikuareka ha
tembikuaaty, upévare mbo'ehaógui oikova'erã tembikuaareka renda, oikova'erã
chugui Avakuaaty raity, ikatuhaguáicha hyepy guive ojeheka, ojehupyty,
oñembyaty, oñembopyahujey ha ojekuaauka arandu pyahu; péicha ñaipytyvóta
ñane retãme teko porãve rekávo.
+AVAKUAATY ÑEMBOJA'O (DIVISIÓN DE LA ANTROPOLOGÍA)
+Heta ha opaichagua apañuãi oĩ oñemyesakãkuaáva Avakuaaty rupive. Umi
apañuãi oñeikũmby haĝua tekotevẽ ojepurukatu taperekokuéra. Upévare,
Avakuaaty, ambue kuaatýicha, oñemboja'o heta hendápe, áĝa katu mokõi hína
umi ojekuaavéva:
+Avakuaaty tetepyguigua, ha
+Avakuaaty tembiapoguigua.
+
+%%%
+
+Blas Marangatu niko pohãnohára ha avare. Heñoi'akue Sebaste, Armenia-pe,
ary 250 rupi. Blás Marangatúpe ojekuaákuri ipokatúre mba'asy pohãnóme.
Peteĩ jey ha'e omonguerava'ekue peteĩ mitã ijahy'opa'ãva'ekue pira
kanguépe. Upégui ou pe hay'o ñemongarai, jepokuaa hi'aretéva, ojejapóva
Blás Marangatu árape. Omanókuri ary 316-pe.
+Ára 3 jasykõiguápe oñemomorã Blás Marangatu ára, ha'éva Paraguáy retã
rerekua ha avei ahy'o rerekua. Ñane retãme oĩ mokõi táva oguerovy'avéva
Blás Marangatu ára: Pirivevúi ha Ita. Avei oñemomorã Ciudad del Este ha
Colonia Obligado-pe. Upéicha avei opavave táva Paraguay retãmegua oguereko
peteĩ jeikoha térã tavapehẽ ogueraháva Blás Marangatu réra. Pirivevúi ha
Itápe, oĝuahẽvo ára 3 jasykõi, Blás Marangatu ára, ijaty tupãópe hetaiterei
tapicha oñembojáva oaguyjeveme'ẽvo ichupe iñemongueráre. Umi oñembojáva
Blás Marangatu rendápe oñemonde ha'éicha, ijao morotĩ ha ijatukupére
ojeaho'i aopehẽ isa'y pytãvape. Umi ijahy'orasýva oha'ã Blás Marangatu ku'a
térã ajúra peteĩ inimbope pytãme ha upéva oipuru upe ijahy'orasýva. Omoĩ
mbo'ýrõ ijajúri térá ijyváre, kurundúrõ, okuera peve. “¡Karai Blás
nemarangatuetéva!, eipytyvõmína ko mitã ijahy'opa'ãvape”, ha'ehína ñe'ẽ
mba'ejerure oipurúva sykuéra ku imemby ijahy'opa'ã térã ijahy'orasy jave.
+
+%%%
+
+Eduardo Germán Hughes Galeano heñóikuri ára 3 jasyporundy ary 1940-pe,
táva Montevideo, Uruguái retãme. Marandumyasãihára, mombe'uhára ha
haira'ãhára. Ha'éniko peteĩ ára anduha (arandu) ijojahaỹva, ipyapy,
iñe'ẽresakuaite ha ipy'aguasúva.
+14 ary ombotývo oñepyrũ omba'apo marandumyasãihápe, omoherakuãháme
ta'ãngamimi ha'e ojapóva ha hasýgui pe herajoapy peteĩha (Hughes), ha'evoi
ojeherókuri “Gius”. Uperiremínte, oñepyrúvo omyasãi umi hembihai,
oipurúntema pe herajoapy mokõiha ha upe guive opyta Galeano-pe. Hekove
pukukuépe ojapóma opaite mba'e: parehára ha ta'ãngahaihára, mba'apohára
mymbachu'ijukaha ojejapohápe, irujerurehára, haipya'ehára ha virurerekuára
virurógape. Oikundaha, oikuaa, oñandu pypuku ha ohayhu ko ñande Amérika
rekove ha rembiasa'asy.
+Oñepyrũrõguare 1960-pe, oikova'ekue chugui haihára ruvicha kuatiahaipyre
“Marcha”-pe. Ary 1964-pe oisãmbyhy kuatiahaipyre “Epoca”. Ary 1973-pe,
ijetu'úgui hendive, oho oiko Argentina-pe ha upépe omoheñói ha oisãmbyhy
kuatiahaipyre “Crisis”. Ary 1975 oho España-pe ha oiko Calella,
Barcelona-pe. Upépe oirõguare heta hembihai omyasãikuri opaichagua
kuatiahaipyre rupi; ha upekuévo omba'apo peteĩ pukoe Alemania-gua ndive ha
avei peteĩ ta'ãngambyry Mexico-pegua ndive.
+Hembiapo apytépe jajuhukuaa.
+1963: Los días siguientes,
+1964: China ha Crónica de un desafío,
+1967: Guatemala, un país ocupado
+1971: Las venas abiertas de América latina
+1973: Vagamundo
+1975: La canción de nosotros
+1978: Días y noches de amor y de guerra
+1982: Memoria del fuego (1982: Los nacimientos; 1984: 'Las caras y las
máscaras; ha 1986: El siglo del viento)
+1986: El siglo del viento
+1989: 'El libro de los abrazos
+1989: Nosotros decimos no
+1990: América Latina para entenderte mejor ha Palabras: antología personal
+1992: Ser como ellos y otros artículos
+1993: Las palabras andantes ha Amares
+1994: Úselo y tírelo
+1995: El fútbol a sol y sombra
+1998: Patas arriba. La escuela del mundo al revés
+1999: Carta al ciudadano 6.000 millones
+2004: Bocas del tiempo
+2006: El viaje
+2007: Carta al señor futuro
+2008: Espejos. Una historia casi universal
+Ary 1985 guive, Eduardo Galeano oikojey táva Montevideo-pe omba'apohápe,
jepiveguáicha ñe'ẽporãhaipyre apópe ha marandumyasãihárõ.
+
+%%%
+
+Epifanio Méndez Fleitas heñoiva'ekue San Solano (oĩva San Pedro del
Paranáme) 7 jasyrundy 1917-pe. Itúva herava'ekue Prudencio Méndez ha
isýkatu Rosa Catalina Fleitas de Méndez. Epifanio oñemoarandu'ypýkuri San
Solano-pe ha upe rire San Pedro del Parana tavaitépe. Mbo'ehao mbytegua
ojapókuri táva Villarrica-pe ha upégui ouva'ekue Paraguaýpe oñemoarandúvo
Facultad de Derecho, Universidad Nacional de Asunción-pe; jepémo upéicha,
ndaikatúikuri omohu'ã oñemosẽgui ñane Retegui, ary 1941-pe.
+Ombo'ejepékuri heta mbo'ehao mbyteguápe ha avei oiko ichugui Colegio
Goethe ha Colegio Militar sãmbyhyhára. Omba'apojepe avei heta hendápe,
péicha oĩkuri Tahachi Ruvichárõ 1949 guive 1952 peve; ha omotenondékuri
Banco Central del Paraguay 1952 guive, 1955 peve. Epifanio Méndez Fleitas
niko oĩ umi ñe'ẽpapára ikatupyry ha hemianduporãvéva apytépe. Imitãrusu
guive ohai ñe'ẽpoty Castellano ha Guaraníme. Umi hembiapokue oñemyasãijepe
heta kuatiahaipyrépe. Ary 1939-pe onohẽkuri iñaranduka peteĩha hérava “Bajo
las verdes arboledas”.
+Haihára, mba'epu'apohára, ñe'ẽpapára ha maranduhára. Oisãmbyhýkuri
Kuatiahaipyre “Patria”. Kolo'o hekopotĩva hekópe, Epifanio ojepytaso ha
ombohovái Alfredo Stroessner-pe. Kóva -heta ojahéi rire hese- omosẽkuri
ichupe ñane Retegui. 30 ary oikojepe ambue tetã rupi, umíva apytépe
Argentina, Uruguái ha Estados Unidos. Jepémo oiko mombyry ñane retãgui,
ko'ápe oĩ heta kolo'o akóinte imandu'aporãva hese ha upehaguére
oiporavókuri Méndez Fleitas-pe MOPOCO sãmbyryhára apytépe; ha avei
ojeporavo ichupe ANR sãmbyhyhárarõ ñane retã mboypyri. Umi ijehaikue
apytépe oĩ mokõi ojehecharamovéva: Diagnosis paraguaya (1965) ha Lo
histórico y lo anti-histórico en el Paraguay (1976). Avei oguereko heta
tembiapo ojapóva ambue tapicha katupyry ndive, umíva apytépe: Carlos
Federico Abente, Teodoro Salvador Mongelós ha Augusto Roa Bastos.
+Oikórõguare ñane retãme, ary 1953-pe, ha'e omoheñóikuri peteĩ mba'epu'aty
hérava “San Solano” omoirũháme chupe Reinaldo Meza, Barrios-Espínola.
Damasio Esquivel ha Nicolás Barrios. 1976-pe oĩjavérõ Buenos Aires-pe ha'e
omoingovejeýrkuri upe aty ambue tapichakuéra ndive. Epifanio Méndez Fleitas
ombojoaju hekove Fresdesvinda Vall rehe, 6 jasypoapy 1944-pe. Oguereko
hikuái poteĩ ñemoñare: Teresa, Bernardino, Prudencio, Epifanio, María de la
Cruz ha José.
+Ha'e oĩkuri avei umi omoheñoiva'ekue Autores Paraguayos Asociados (APA)
apytépe; ha hembiapo rupive APA oguereko hóga tee tape Chile ári, táva
Paraguaype. Avei oipytyvõkuri ñande purahéi oñemyasãi haĝua Europa-re ha
peichahápe omoakãraku Luis Alberto del Parana ha iñirũ Agustín Barboza ha
Digno García-pe omoheñoi haĝua mba'epu'aty “Los Paraguayos” ha omondo
chupekuéra, ñane retã reraitépe, Europa-re oikuaaukávo purahéi ñanemba'éva.
+Umi hembiapokue apytépe oĩ ñe'ẽpoty ha'e ohaiva'ekue ha avei ñe'ẽpoty
ambue tapicha mba'éva ha Epifanio omondéva'ekue purahéipe, péicha: "Che
Mbo'eharépe", "Hekovia Techaga'u", "San Solano", "La Canción del
Demócrata", "20 de Abril", "Nde Pukavy che Korasõme", "San Pedro del
Paraná", "Nendivente", "Reseda Poty", "Canto de Peregrino", "Che Ka'aru
Ndavy'ái", "Kokue Jára Purahéi", "Tory Ára", "Che Jazmín", ha upe
ojehecharamovéva: "Serenata", hetave ambuéva apytépe.
+Epifanio Méndez Fleitas omanókuri Buenos Aires, Argentina-pe, 22 jasypateĩ
1985-pe, ha oñeñotỹkuri tyvyty Chacarita-guápe. Heta jeju ha jeho rire, 18
jasypateĩ 2004-pe hetekue oñenohẽ tyvytýgui ha -hasy peve- 22 jasypateĩ
2004-pe hetekue oĝuahẽ táva Paraguaýpe ha upe ára guive opytu'úma ñane
retãme.
+
+%%%
+
+Francisco Solano López heñóikuri 24 jasypokõi 1827-pe, Manorã, Paraguaýpe.
Itúva karai Carlos Antonio López ha isýkatu kuñakarai Juana Pabla Carrillo.
Oguereko irundy joyke'y, hérava: Inocencia, Venancio, Rafaela ha Beningno.
Oñemoarandu'ypýkuri Mbo'ehára Juan Pedro Escalada ndive ha upéi Pa'i
Bernardo Parés ndive. Itúva ojupírõ ñane retã ruvichárõ Dr. Francia omano
rire, Francisco orekókuri 15 ary. Omoñe'ẽ heta ha opaichagua aranduka. Upéi
oñembokatupyry avei Francia ha Inglaterra ñe'ẽme. Imitãrusúpe oikóma chugui
Guarini ha 1845-pe ojehupi chupe coronel ramo.
+1853-pe oiko ichugui brigadier general ha ohókuri Europa-pe oikuaaukávo
ñane retã hérava Paraguay isãsomaha. Upe mba'e rehehápe ha jekupyty rekávo
oĝuahẽkuri Gran Bretaña, Francia, Prusia ha Cerdeña-pe. Umi tetãgui ojogua
avei ñane retãme ĝuarã yga tuicháva ha opaichagua mboka. Oĩroguare Paris
oikuaajepékuri Elisa Alicia Lynch-pe, Irlandaygua, oguerúva'ekue hendive,
hembirekóramo.
+Ary 1862 mbyte rupi ojeporavo ichupe omyengoviávo itúvape, oñembyaty peve
peteĩ Amandaje oiporavo'arã ñane retã ruvicha pyahurã. 10 jasyporundy 1862
omanósapy'a Carlos Antonio López ha ita'ýra Francisco ojupi hendaguépe.
Uperiremínte ñane retã Amandaje oiporavókuri Francisco Solano-pe ñane retã
ruvichárõ 10 ary pukukuerã. Ojupi guive ñane retã ruvichárõ ha mbohapy ary
rire peve, Francisco Solano López ojapo heta mba'e ñane retã motenondevévo,
péicha: oipysove pe Ferrocarril ha omoĝuahẽ Piraju peve; avei omoñepyrũ
Tuvicharenda Rogaguasu, omopu'ãuka Tupãsy Paraguay Tupão ha Paraguay
Ñoha'ãnga Róga. Ombohetave mbo'ehaokuéra ha omondo heta mitãrusúpe
Europa-pe oñemoaranduvévo. Omoheñói Campamento Cerro León, Pirajúpe,
ombyaty ha ombokatupyryhaguépe 5.000 Guarini.
+Tenondeve gotyo, 1 jasypo 1865-pe, Karai Elizalde, Argentina-ygua; karai
Octaviano, Brasil-ygua ha Carlos de Castro, Uruguaigua; omboguapy hikuái
herakuéra kuatiáre ombojoaju haĝua umi mbohapy tetã mbaretekue ojeitývo
Paraguay ári, ñorãirõ guasúpe. Upérõ ñane retã Amandaje ojapókuri Francisco
Solano López-gui Mariscal omotenonde haĝua ñane retãme upe ñorãirõ guasu
aja. Francisco Solano López upémarõ ova Humaita, Ñe'ẽmbukúpe oisãmbyhy
porãvévo ñane retã ñorairõharakuérape. Mbeguekatúpe mbohapyve tetã
imbaretevéva ñandehegui oñemotenonde ñanderehe ha ñanemboguevi Uruguaya ha
Corrientes-gui. Ohasa hikuái Parana ha oikémakatu Paso de Patria,
Ñe'ẽmbukúpe.
+Upéi oñepyrũ pe vore mokõiha. Umi ñorãirõ opytáva mandu'arã apytépe oĩ:
Humaita, Pikysyry ha Las Cordilleras. Kurupa'ytýpe jajokókuri Triple
Alianza-yguápe. Upéi jaikejey ambue ñorãirõme Corrales, Estero Bellaco,
Tujutĩ, Jataity Kora, Boquerón ha Sauce. Ho'ávo Humaita ipoguypekuéra,
López oguerova henda San Fernando-pe, Tevikuary rembe'ýpe. San Fernando-pe,
Francisco Solano López ojukauka heta ñane retãyguápe oje'égui hesekuéra
omotĩha ñane retãme.Umi ojejukava'ekue apytépe, haimete 400 tapicha rupi,
oĩkuri Venancio ha Beningo López, ha'éva hikuái Francisco Solano joyke'y.
+Heta ñorãirõ oiko upe rire (Pirivevúi, Acosta Ñu ha ambuéva). Jepémo
upéicha, Francisco Solano López noñeme'ẽi. Péicha, 14 jasykõi 1870-pe ñane
retã ñorãirõharakuéra oĝuahẽ hikuái Cerro Kora peve; ha peteĩ
brasilerokuéra aty, omotenondéva Gral. Correa da Cámara, osẽ'akue
Concepción-gui ipiarikuéra. 1 jasyapy 1870 jave Brasiléro ha 200 Paraguay
ñemoñare oñorãirõ hikuái Cerro Korápe. Francisco Solano López-pe ojekutu
hu'ýpe hyeguýpe ha kysepykúpe oñembovo iñakã. Vaivaípe ha'e oĝuahẽkuri
Aquidabán rembe'ýpe. Upépe ohupytyjeýkuri chupe Correa da Cámara
ojerureva'ekue ichupe oñeme'ẽ haĝua. Upépe Francisco Solano López
oñembo'yjey ha kysepuku ipópe oñorãirõjey upe brasilero ndive. Ho'ájeývo
he'i chupékura: “Amano che retãre” ha upépe peteĩ brasilero ojapi chupe
ikorasõpe ha ojuka ichupe.
+
+%%%
+
+John Winston Lennon ojekuaavéva John Lennon ramo heñóikuri ára 9 jasypa
ary 1940-pe, táva Liverpool, Inglaterra retãme; nazi-kuéra guyrapepo'atã
ojapo aja upépe peteĩ ñembokapu Ñorairõ Arapygua Mokõiha jave. Isy
herava'ekue Julia Stanley ha itúva katu herava'ekue Fred Lennon,
oñaniva'ekue ñorãirõ guasúgui peteĩ ygaratápe ha oguahẽvo Africa yvate
gotyo ho'ava'ekue ka'irãime. Isy, Julia, ombohérakuri John Winston imembýpe
ohecharamóvo karai Winston Churchill, Gran Bretaña Ruvicha Peteĩha.
+Upe rire, isy ojoaju John Dykins rehe ha oheja imemby John-pe ijoyke'y
Mary Stanley ndive, ojekuaavéva tia Mimi ramo. Jasypokõi ary 1946-pe itúva
ojevy ha ogueraha John-pe hendive táva Blackpool-pe. Upéi, isy, ojuhujeývo
chupe, ojerurékuri chupe oiporavo haĝua máva ndive opytáta, hendive térãpa
itúva ndive. John oiporavo isýpe ha ovajey Liverpool-pe ha upépe
opytajeýkuri itia Mimi poguýpe.
+Ary 1952-pe John oñemoarandúkuri mitãrusumbo'ehao Quarry Bank-pe. Upépe
ha'e ojapómi imbo'eharakuéra ra'ãnga ha avei ohai tembiasakuemimi
heseguakuéra. Itia rupive oikékuri oñemoarandu Liverpool Mba'eporãmoña
Mbo'ehaópe ha upépe oĩrõguare, ary 1956-pe, peteĩ iñangirũ ohendukákuri
chupe purahéi “Hotel de los rompecorazones”, Elvis Presley mba'e. Upérõ
itia ojoguákuri chupe peteĩ mbaraka purupyre ha John omoheñói peteĩ
mba'epu'aty hérava “The Quarrymen” iñirũnguéra Pete Shotton, Nigel Walley
ha Ivan Vaughan ndive. Ára 6 jasypokõi ary 1957-pe, ombopu jave Woolton
Parich tupão korapýpe, iñirũ Iván omboja hendápe ambue mitãrusúpe, hérava
Paul Mc Cartney.
+Oñondive, John ha Paul, opurahei'ypýkuri “Twenty Flight Rock” Eddie
Cochran mba'e ha “Be Bop a Lula” Gene Vincent mba'e. Upéi, ára 6 jasykõi
1958-pe, oike ha omoirũ chupekuéra mba'epu'atýpe, peteĩ karia'y
mbarakambopuha hérava George Harrison. Ára 15 jasypokõime pe arygua,
omanókuri John sy. Ary uperireguápe ha'ekuéra omoambuékuri mba'epu'aty réra
ha ombohéra hikuái “Johnny and the Moondogs”. Ombopujepi hikuái Liverpool
Casbash Club-pe ha oñehepyme'ẽ chupekuéra mba'ehe'ẽrykuépe hamba'e. Peteĩ
ára ha'ekuéra opoi ojuehegui ha nombopuvéi; jepémo upéicha, uperiremínte
oñembyatyjey hikuái ha oñembohéra “Silver Beatles”. Upe mboyvemi, John ha
Paúl ombopujepi oñondive ha opurahéi joyvy ha oñembohéra hikuái “Nurk
Twins”.
+Ary 1960-pe John oikókuri peteĩ kotýpe, Liverpool-pe, peteĩ iñangairũ
sa'yhára ndive, hérava Stu Sutcliffe. Peteĩ ára John oñemoñe'ẽ chupe ha
Stu, ojogua peteĩ mbaraka, ha oike mba'epu'atýpe jepémo ndaha'éi ku
ikatupyrypáva. Upérõ mba'epu'aty oñembopyahujey ha oñembohérakuri “The
Silver Beatles”, oĩháme: John, Paul, George, Pete y Stu. Pe mba'epu'aty
rerarã John omoambuékuri ñe'ẽ beetles, he'iséva lembu, Beatles rehe ha
upépe beat he'ise mba'epu. Ko téra osẽkuri ñembojaruhápe.
+Jasy uperireguápe John osẽ imbo'ehaógui ha ára 16 jasypoapýpe Beatles
ohókuri táva Hamburgo, Alemania retãme; ha ombopu'ypýkuri Indra Night
Club-pe ha pépe omba'apo rire heta ára, peteĩ ára ijarakuéra
oñembotyetékuri ha upéramo The Beatles oñepyrũkuri ombopu Rory Storm ha The
Hurricanes ndive, Ringo Starr ombopuhápe pe mba'epuperere.
+Ára 21 jasyapy ary 1961-pe oñehenói hikuái ha ombopu'ypýkuri Jerokyha The
Cavern-pe, táva Liverpool-pe. Ary 1962-pe omanókuri Stu ha'eva'ekue upe
oiporavóva mba'e aópa oipuru'arã ha mba'éichapa oñangarekova'erã
iñakãraguére. Upe arýpe avei Pete osẽkuri ha hekovia oike Ringo Starr. Avei
John omendákuri Cynthia Powell rehe, hyeguasúmava. Ára 4 jasyporundy
1962-pe onohẽ hikuái imba'epu'apu'a peteĩha hérava “Love me do”, pya'e
itenondéva ha oikéva umi oñehenduvéva apytépe. Ára 8 jasyrundy ary 1963-pe
heñóikuri, Liverpool-pe, John ha Cynthia ñemoñare hérava John Charles
Julian Lennon.
+Heta mba'e ohasa rire oñondive, heta mba'e ohupyty rire ha heta ary ombopu
rire oñondive; ára 10 jasyrundy ary 1970-pe Paul Mc Cartney ojei The
Beatles-gui. Ára 8 jasypo upe arypegua osẽkuri ára resáre The Beatles
mba'epu'apu'a paha hérava “Let it Be”. Upépe oĝuahẽkuri ijapýpe The Beatles
ha upe guive, irundyvéva, oñepyrũkuri ombopu ha opurahéi peteĩteĩ. Ára 11
jasypakõi ary 1970-pe John onohẽkuri, ha'eño, imba'epu'apu'a hérava “John
Lennon/Plastic Ono Band”. Upéi -umi ojehecharamovéva apytépe- oĩkuri “Give
peace a chance” ha “imagine”.
+Ary 1970-pe omendákuri Yoko Ono rehe. Ary 1971-pe ovákuri hembireko ndive
ha oiko táva Nueva York, Estados Unidos retãme; ha upépe ombotove ñorãirõ
oikóva Vietnam retãme. Ary 1975-pe oñemboykékuri opaite mba'égui ha
oñemboty hogapýpe, ipehẽnguekuéra ndive. Ary 1980-pe Lennon onohẽkuri
imba'epu'apu'a hérava “Double Fantasy” ha upehague mbohapy arapokõindy
rire, ojejukákuri. John Lennon ojejukákuri táva Nueva York-pe, ára 8
jasypakõi ary 1980-pe.
+
+%%%
+
+Justo Wilmar Villar Viveros niko heñóikuri táva Cerrito, Paraguái retãme,
ára 30 jasypoteĩ ary 1977-pe. Itúva héra Justo Solano Villar ha isýkatu
héra Analía Viveros de Villar. Justo omenda Nilsa Alarcón rehe ha oguereko
hikuái mokõi ñemoñare: Tobías Wilmar ha Yamila María. Oiko mboyve chugui
vakapipopora'ãhára (mangara'ãhára), ha'e omba'apojepékuri heta ambue
mba'épe: ñanirýihára, oga'apohára, yvyrara'ãhára, ñemitỹhára ha
pirakutuhára. Vakapipopora'ãme ha'e oñepyrũkuri Sol de América-pe, Paraguay
retãmegua, ára 10 jasyapy ary 1996-pe, ijaty (Sol de América)
itenondehaguépe Libertad rehe (3 - 0).
+Ever Hugo Almeida niko upe oisãmbyhyñepyrũva chupe. Ary 2001-pe, Justo
Wilmar Villar oñehepyme'ẽkuri ha ohasa Libertad-pe. Upépe ohupytýkuri
iñirũnguéra ndive pe ñeha'ãru'ã ary 2002 ha 2003-pe, Gerardo Martino
ñesãmbyhy rupive, ko'áĝa oisãmbyhýva Paraguái retã atyha poravopyre.
+Ary 2004 mbyte rupive, oho Argentina retãme, oha'ãvo Newell's Old Boys-pe,
táva Rosario-pe, ha ohupytýkuri ñeha'ãru'ã upe arýpe. Upérõ Justo Villar
ojeporavókuri pe mangara'ãha ha'evévarõ. 19 mangañeha'ãme oñemoingékuri 11
jey hese.
+Ary 2008 mbyte rupi, Justo Villar oho España-pe oha'ãvo Real Valladolid-pe.
+Ary 2009-pe, ojeporavókuri chupe umi pa mangajokoha ojokovéva apytépe, ko
yvy ape ári.
+Paraguái atyha poravopyre ndive oho Arapygua Ñeha'ãru'ãme oikova'ekue ary
2002-pe Corea ha Japón retãme. Ary 2006 oho Arapygua Ñeha'ãru'ãme
oikova'ekue Alemania retãme. Upéicha avei, oĩkuri Venezuela-pe, ary 2007,
upépe oñeha'ãroguare Amérika Ñeha'ãru'ã, ha ko'áĝa oha'ãhina Amérika
Ñeha'ãru'ã oikóva Argentina retãme, ko ary 2011-pe. Oha'ãporãitereígui pe
ñeha'ãru'ãme, ojeporavóma chupe Amérika Mangajokohárõ.
+Ko ary 2011-pe -opávo ko Amérika Ñeha'ãru'ã- Justo Villar opytáta
Argentina-pe, oha'ãvo Estudiantes de la Plata-pe.
+...
+Rehendusérõ Justo Villar-pe, ehesakutu ko'ápe
+Rehendusérõ “Adelante Albirroja”, Lorenzo Alvarez mba'e; ehesakutu ko'ápe
+Rehechasérõ “Paraguay – Brasil”, ehesakutu ko'ápe
+Rehechasérõ “Paraguay – Venezuela”, ehesakutu ko'ápe
+
+%%%
+
+Kapi'atã oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko
154.469 ava (2002 ary).
+Táva Kapi'atã oĩ Tetãpehẽ Central-pe. Kapi'atã oñemboja'o peteĩ Tavaitépe
orekóva 11 Jeikoha (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del
Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit,
Santo Domingo, San Blás ha San Miguel) y 15 Tavapehẽ (Naranjaty, Ka'aguy
Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta
Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana
Cañada, Urugua'y, Ykua Kora – Cerrito ha Loma Barrero). Ko távape oiko
250.000 tekove. Kapi'atã yvy ojepyso 83 km². Kapi'atã rembe'ýpe oĩ pokõi
táva: Luque, Aregua, Itaugua, J. Augusto Saldívar, Ypane, Ñemby ha San
Lorenzo.
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Tavao
+Kapi'atã Tavao oñemohenda Jeikoha San Roque-pe, tape Mcal. Estigarribia ha
Mcal. López ári, Km 20. Kapi'atãgui oiko táva ára 20 jasypa ary 1872-pe
oñemoheñoirõguare Tavao Aty Peteĩha. Ipahápe, ary 1968-pe ojehechakuaa
ichupe tavaóramo ha upe guive oguereko táva motenondehára. Los Intendentes
Municipales fueron. Táva Motenondehára niko ko'ãva:
+Luís Alberto Rachit Fiandro (1968 – 1971)
+Facundo Barreiro (1971 – 1989)
+Timoteo González Galván (1989 – 1991)
+Benita Jara Cañiza (1991 – 1996)
+Bernardo Ramón Sosa Viveros (1996 – 2001)
+Derlis Ariel Alejandro Osorio Nunes (2001 – 2006)
+César Rivas (2006 – 2010)
+Pedro Antonio Galeano Aquino (2010 – 2015)
+Kapi'atã he'iséva
+Ñe'ẽ Kapiata ou mokõi ñe'ẽgui: “kapi'i” ha “atã”. Ja'eporãtarõ,
ñambohyapuva'erã “Kapi'i'atã”; ha'éva peteĩ ka'avo hetava'ekue ko táva
oĩhame ha ijere rupi avei ha ichugui ojejapo avei typycha ha'éva
Kapi'atãygua rembiapo teete.
+Tembiasakue
+Táva Kapi'atã niko omoheñoiva'ekue Sãmbyhyhára Martín Ledesma de
Balderrama ary 1640-pe, ára 2 jasykõime, Tupãsy La Candelaria árape;
upéicharõ jepe, Mbo'ehára Esteban Antonio Romero, tembiasakuaahára
kapi'atãygua, he'i ko táva omoheñoihague Pedro Lugo de Navarro, kóva
ha'égui upérõ sãmbyhyhára ha ndaje upe arýpe Martín Ledesma de Balderrama
oĩhaguére España-pe. Taha'eha'eháicha, Kapi'atã niko oĩ umi ñane retã táva
itujavéva apytépe.
+
+%%%
+
+Ko 1 jasypa, ñane retãme ojegueromandu'ajeýta peteĩ jepokuaa mbarete
ojaitypóva ha opavave oikuaáva. Upeichaite, oñepyrũvo ko jasypa osẽta
ka'aguýgui peteĩ ava imba'ekuaáva hérava Karai Octubre. Kuimba'e oikóva
pynandi, hovasy ha oñemonde Paraguáiva: akão kapi'i ha avei oguerekóva
peteĩ tejuruguái ipópe.
+Opavave jaikuaa jasypápe ojehasa'asyha oparupiete ha upéi ae yvy
oñepyrũjeytaha ome'ẽ opaichagua temitỹ: avati, mandi'o, yva ha ambuéva.
Jasypápe ndaiporiguasuvéima hi'upyrã. Umi oñembosako'iva'ekue añoite
ikatúta ombohovái hekopete ko'ã ára vai. Upégui ou peteĩ jepokuaa tuja
he'íva ojejapova'erãha peteĩ tuicha ha héva jopara ha ipype oñemoĩva'erãha
locro térã locrillo ha heseve kumanda ha avei kurapepẽ, sevói, tomáte,
kuratũ ha kesu paraguái. Umíva oñembopupu are porã ha, áĝa oĩmbávo, oikóta
ichugui pe tembi'u ojehecharamove ha hevéva ñane retãme.
+Pe ñembopupu niko ojejapo peteĩ japepópe - kuarepotígui ijapopyréva-
oñemboguapýva tatapỹi térã jepe'a akuporãva ári. Jopara apo niko oñepyrũ
kuarahy resẽre. Ijyképe avei oñembopupu mandi'o ojepurútava tembi'u
týraramo. Upe árape, okaháre, jajuhúta opaite oikóva peteĩ ogapýpe, asaje
jave, oñemboja ha oguapyha oñondivepa ha okaru tuicha porã hikuái,
hyvatãmbóte peve. Péicha jeko oñembohovaiva'erã ko jasy ijetu'úva.
+bendecidos por la abundancia y la felicidad. Ha upe asaje pukukue javeve
ndaje Karai Octubre oikundaha oparupiete ome'ẽvo po'a umi
oñembosako'iva'ekuépe; ha oha'uvõ haĝua umi oñembotavyva'ekuépe. Umi
ndojapoiva'ekue mba'eve ha ndorokóiva hi'upyrã, imboriahu ha ohasa'asýta
upe ary; ha katu umi oñembosako'iva'ekue ha ojapóva jopara, ohasaporãta upe
ary; ndohasamo'ãi hikuái ñembyahýi ha oikóta vy'apavẽme.
+Ko'áĝa rupi hetápe, oikóva tavaguasuháre, hasyvéma ojapo haĝua upe jopara
okaháre ojajapoháicha; upévare, upe árape, jahecháta mba'apoharakuérape
osẽrõ imba'apohágui sapy'aitemi, ohekávo ñemuhaguasu térã tembi'u'aporenda,
ha upépe ojeruréta hikuái pe jopara hetéva. Umírupi hetaiterei ojejapóta
jopara ikatuhaĝuáicha ohupyty opavavépe. Upeichaite avei ojehúta umi ñane
retãygua ambue tetãre oikóva rehe. Katuete niko ojapótahikuái upe jopara,
ohenonde'a haĝua peteĩ ary neporã ha henyhẽva po'águi; térã katu, ojapóta
hikuái upe tembi'u imandu'amívontejepe pe jepokuaa tujaitére, ombojeguáva
ñane reko tee. Opa ko'ã mba'e rire, hi'ãiteva'erã opavavépe ohupyty pe
jopara, po'a reruha.
+
+%%%
+
+Kuña Paraguái Ára niko ñanemomandu'a peteĩ mba'e ndetuichapajepéva
oikova'ekue 24 jasykõi 1867 jave. Upérõ jeko ijatýkuri Paraguaýpe, Plaza de
Mayo-pe, Amandaje Guasúpe, kuñaita Paraguay ha okarayguáva, imboriahu ha
ipirapirehetáva, iñarandu ha iñarandu'íva, oñemongetávo hikuái mba'éichapa
ha'ekuéra ikatúne oipytyvõ ñane retãme oĩva'ekue upérõ Ñorairõ Guasúpe.
+Pe amandaje rire, oikojeýkuri peteĩ aty 10 jasypoapy 1867 jave. Upérõ
kuñakarai Escolástica Barrios de Gill ojapojeýkuri peteĩ Kuña Paraguai Aty
oĩhaguépe 30 kuña, ome'ẽva'ekue ijeguaka (kuãiru, mbo'y, namichãi)
hepykuére oñepytyvõ haĝua ñane retãme upe ñorãiro guasu aja. Ko mba'e
guasuete niko herakuã ha kuña oĩháicha ñane retãme ogueropojái avei
imba'erepy ñane retãme reraitépe.
+Kuñakarai katupyry Idalia Flores de Zarza niko upe ojerureva'ekue 24
jasykóigui oiko haĝua Kuña Paraguáy Ára. Oñemoĩkuri ijykére pe
mba'ejerurépe kuañakarai katupyry Carmen Casco de Lara Castro oĩva'ekue
upérõ ñane retã Amandaje Guasúpe. Upe arýpe, 1974, Naciones Unidas
ogueromandu'ákuri avei Kuña Tetãitagua Ary.
+6 Jasypakõi 1974 jave, kuña ha kuimba'e oĩva tetã rérape Amandaje Guasúpe
omoneíkuri upe Léi ha Tetã ruvicha omboajékuri. Upe Léi 498 osẽkuri 18
jasypakõi ha upépe he'i: “Oñemboaje 24 jasykõi ha'eha Kuña Paraguáy Ára,
ojegueromandu'ávo Amérika Kuñaita Aty Peteĩha, oñembyatyva'ekue Paraguaýpe
upe ára, ary 1867 jave, oipytyvõ haĝua ñane retãme”.
+Kuñakaraikuéra oipyhyva'ekue jeguaka hapicha kuñágui, upe 10 jasypoapy
1867 jave:
+Escolástica Barrios de Gill, Josefa Antonia Carrillo de Escalada, Ana
Josefa Mora de Haedo, Antonia Alcorta de Talavera, Carmen Palacios, Tomasa
Bedoya de Fernández, Rosa Escalada de Goiburú, Felipa Molinas, Rosalía Mazó
de Chirife, Rosa Aquino, Mercedes Ibarra ha Trinidad Calonga de Espínola.
+Ome'ẽva'ekue ijeguaka:
+Escolástica Barrios de Gill, Elisa Alicia Lynch, Clara Escato de Goiburú,
Rafaela Carrillo López de Bedoya; Rosario Escobar, Gregoria Escobar, Marta
Machaín, Bárbara Machaín de Haedo, Concepción Galeano, Rosalía Mazó de
Chirife, Ramona Insfrán de Codas, Eneida Peña de Molinas, Dolores Vázquez
de Acosta ha imemby Basilicia, Cecilia, Rosa Cándida ha Valeriana; upéicha
avei, Olivia Zárate de Zárate.
+Umi kuña okaraygua ome'ẽva'ekue ijeguaka apytépe oĩ: Ninfa Centurión de
Villar, Segunda Espínola de Irrazábal, María del Socorro Yegros ha Juana
Francisca Ramírez ouva'ekue Hyatýgui.
+Ky'ỹindýgui ouva'ekue katu ko'ãva: Rosa Agustina Quiñónez de Ramírez,
Antonia Lovera de Ramírez, Saturnina Cárdenas de Cáceres, Isabel Samaniego,
Francisca Sosa, Anselma Flores, Genoveva Recalde, Epifania Lataza, Asunción
Bogado ha Tomasa Recalde.
+Táva Villarricaygua katu kuñakarai Ramona Insfrán de Codas, Benita Olasaga
de García, Dolores Larramendi de Queirolo, Asunción Marecos de Benítez,
Simeona González de Brizuela ha Coronada Figueredo de Espínola
+San Pedro del Ykuamandyjúgui ouva'ekue ome'ẽvo ijeguaka katu: Rosa Alvarez
de Valiente, Casimira Roa de Ríos, María del Rosario Valiente ha Natividad
Bernal de Aguiar.
+Umi kuña ndoguerekóiva jeguaka katu ome'ẽkuri karreta henyhẽva
temitỹnguégui (kurapepẽ, avati, mandi'o).
+Umíva apytépe oĩkuri: Nieves Martínez térã kuñakarai Walda Paredes oikóva
Kapiatápe. Pirajúgui ouva'ekue katu: Dominga Simbrón de Méndez, Susana
Caballero de Báez, Pilar Caballero de Maldonado, María Laura de Aquino
haMaría Telesfora Urbieta.
+Ko'ã kuña apytépe oĩkuri ipojeravéva ha upehaguére ñane retã sãmbyhyhára
ome'ẽkuri chupekuéra jopói hérava Gran Cruz de la Orden Nacional del
Mérito. Umíva apytépe oĩ kuñakarai Cristina Talavera de Alarcón ha
kuñakarai Atanasia Escato.
+Tomasa Bedoya de Fernández ha Micaela Talavera-pe niko ojeporavókuri ome'ẽ
haĝua Tetã sãmbyhyharakuérape umi jeguaka oñemono'õvakue. Ha'ekuéra
omoĝuahẽ avei aipo Aranduka Itaju (Libro de Oro), oñemboguapyhaguépe máva
mávapa umi kuña oipytyvõva'ekue ha mba'é ome'ẽkuri ñane retã pytyvõrã.
+Kuñakarai Teresa Silva de Lamas he'iva'ekue, ikorasõ ipópe: “Che ména
ojejukáma ko Ñorairõ Guasúpe, péicha avei heta che rembiayhu jára omanónte
avei. Mokõi mba'éntema niko hemby chéve: che membymimi ha ko'ã che
jeguakakuéra. Ko'ã mitãmimi, ha'éva umi chemoingovéva, name'ẽmo'ãi peẽme;
áĝakatu ame'ẽmbaitéta che retãme ko'ã che jeguaka ani haĝua ho'ã ñane retã
poyvi”.
+Opa ko'ã mba'e rehe ñanemandu'ávo pe ñane korasõ oryrýi ha ndaikatúi
jajoko tesay. Ko'ã mba'e rupive jahechakuaa ha ñamomba'eguasuva'erã Kuña
Paraguáy rekove ha rembiasa.
+
+%%%
+
+3 jasypo niko Kurusu Ára; ojegueromandu'áva ymaite guive Cristiano-kuéra
apytépe ha omombe'úva Constantino, Roma Ruvicha; rembihasakue. Upérõ ndaje,
ysyry Danubio rembe'ýpe, Roma-ygua guarinikuéra oñorãirõtakuri
Barbaro-kuéra ndive. Roma-ygua niko imbovy hikuái ha upevakuére
ndojeroviaguasúi ipu'akáre. Upe pyharépe jeko Constantino oñeno, oke ha
iképe ohecha peteĩ kurusu ojajái ha omimbíva ha hese he'iva “ko ta'ãnga
reheve ndepu'akáta”. Upehague ko'ẽme, opáyvo Constantino, ojapouka peteĩ
kurusu omohendáva Romano-kuéra renondépe; ha -añetehápe- heseve
Romano-kuéra ipu'aka ha oñemotenonde hikuái Barbaro-kuéra rehe. Ko mba'e
guasuete ojehu rire, Constantino oñemongaraiuka ha oiko ichugui Cristiano
ha omopu'ãuka heta Tupão hetãme. Uperire, omondo isy, Elena Marangatu;
Jerusalén-me ohekávo Hesukirito kurusu. Elena Marangatu ojuhúkuri upépe umi
mbohapy kurusu ha oikuaa haĝua mávapa upe Hesukirito mba'ekue omoĩuka peteĩ
mitãrusu omanóva retekue mokõivéva ári ha ndojehúi mba'éve; ha oñemoñenóvo
upe kurusu mbohapyha ári, upe mitãrusu oikovejey. Upe mba'e guasuete
ojehúkuri peteĩ ára 3 jasypo, upe guive opytáva kurusu árarõ.
+Paraguái retãme niko Kurusu Ára oñemomorã opaite henda rupi ha oike umi
ñande jerovia ha jepokuaa apytépe, ñane tavarandúpe. Upe árape heta tapicha
oho tyvytýpe omyengovia ha ombopyahúvo kurusu ao; upéicha avei, oĩ
oñembojáva kurusu tape oĩha rupi, omyendy tataindymimi ha oñembo'e; áĝakatu
pe mba'e tuichavéva oikóva upe árape niko pe Kurusu Jegua. Ogaygua ha
Ogaykeregua oñembyaty voi guive ha omopu'ã peteĩ kurusu rendaĝua ojejapóva
takuáragui ha oñembo'apéva ka'avove'i ha pindo roguépe. Uperire, oñemosã ha
oñemosãingo hyepýpe opaichagua chipa (aramirõ, manduvi, mbokaja) ha ijysaja
ambuéva (apu'áva, kurusura'ãngáva, kurusumbo'ýva). Uperire, mbytetépe,
omohenda hikuái kurusúpe. Kóvape, oñembohéra Kurusu Jegua. Upéi,
oñembyatypa ha oñembo'e ha omomorã kurusúpe. Ipahápe, opávo ñembo'e, oiko
pe chipa po'o ha heseve oñembosyryku kojói. Avei, ja'eva'erã
kurusurape'anduhára omoirũhájepi Kurusu Jegua ha Kurusu Ára ipurahéi asy
rupive.
+
+%%%
+
+Ha'ékuéra niko kurusurape'anduhára (estacioneros) ha oñomono'õ hikuái
peteĩ atýpe, hetave jey kuimba'e meme; oguatáva tupão peve ỹrõ katu oho
kurusu guasu, Hesukirito ojejukahaguépe; ha upépe opurahéi asy hikuái
imandu'ávo umi mba'e vaiete Ha'e ohasava'ekue yma oikovérõguare ko yvy ape
ári. Ko'ã kurusurape'anduhára oguereko peteĩ guarakapajegua (estandarte)
imba'eteéva ha peteĩ kurusu ohenonde'áva ijeguata.
+Ymaite guive niko ha'ekuéra omoirũ pe Arapokõindy Marangatu (Semana Santa)
pukukue javeve; upéicharõ jepe, ojehechave chupekuéra pe arapo marangatu
(jueves santo) guive, ojegueromandu'a jave Tupãope pe jepyhéi (lavatorio de
los piés); ha upehague ko'ẽme, arapoteĩ marangatu (viernes santo) ha'ekuéra
omoirũ ipurahéi asy rupive Hesukirito ñemongurusu ha mano. Oĩ tupão pa'i
ndoipotihápe ha'ekuéra oĩ hyepýpe, upéicha jave ha'ekuéra opytánte Tupão
jerére; ha upéicha avei, oĩ pa'i ohenóiva chupekuéra omoirũ haĝua upe mba'e
guasuetépe. Iporã ñamombe'u, pe arapoteĩ marangatu, pyhareve jave, ko'ã
kurusurape'anduhára ohoha hikuái umi tyvyty (cementerio) rupi opurahéi
asývo umi omanova'ekuére.
+Umi kurusurape'anduhára peteĩ atypegua niko heta jey oñopehẽnguememe
(parientes) ỹramo katu ojo'ogaykeregua (vecinos). Hetave oĩ ijapytepekuéra
umi ikakuaapyréva; ha péicha avei, ja'ekuaa hesekuéra ndohopukuihague
oñemoaradúvo mbo'ehaópe ha upehaguére oikuaáva umi purahéi asy
ohenduhaguérente. Sa'i oĩijapytepekuéra omboguapyva'ekue kuatiáre umi
purahei. Pe Arapokõindy Marangatu mboyve ha'ekuéra oñembyatýma ha
ombosasko'íma ipuraheikuéra; upéicha avei ojapo hi'aĝui jave Kurusu Ára
(Día de la Cruz), oĝuahẽvo umi Omanóva Ára (Día de los Difuntos) térã
omanóvañembo'ehápe (novenarios). Umi ipurahéikuéra niko ityre'ỹ ha henyhẽ
temimbyasýgui. Oĩ ojepurahéiva Guarani, jopara ha castellano-pe. Ambue
mba'e tekotevẽva jahechakuaa niko ko'ã purahéipe ndojepuruiha mbaraka,
mimby térã ambue tembipuru. Ojepurahéinte.
+Ha'ékuéra omoheñói jave ijaty, ombohéra; upéikatu, oiporavo
iguarakapajeguarã ha oiporavo hikuái mba'eichagua aópa oipurúta. Hetave oĩ
oipurúva kasõ isa'y (color) hũ, hovy térã morotĩva; ikamisa katu morotĩ ha
ipyti'ápe, ikorasõ ári, oreko peteĩ mba'ekuaaukaha (insignia)
imba'ekuérava. Oĩ avei oipurúva ijati'ýre peteĩ aomo'ãha (capa) hũ,
pytãhovy, hovy, sa'yju térã apatĩ, peteĩ kurusu ra'ãnga reheve. Avei,
oipuru hikuái peteĩ akão (gorra) oguerekóva peteĩ kurusu ra'ãnga henondépe.
+Oje'e avei ha'ekuéra oha'ãha umi pakõi Hesukirito Remimbo'épe (12
Apóstoles de Jesucristo) ha ohapykuehoha umi parundy tenda (14 estaciones)
Hesukirito ho'ahaguépe ogueraha javérõ upe kurusu ijati'ýre. Upe ijeguatápe
ojehero kurusu rape (vía crucis). Arapo marangatu pyhare jave ha'ekuéra
ojapo itesapeharã (faroles); ha upevarã oipuru hikuái apepu pire, vakañandy
ha inimbopo'í. Opurahéi asy rire, umi ogajára oaguyjeme'ẽ chupekuéra chipa
ha kojói aku porã reheve, ha oĩ avei ombohasáva chupekuéra guaripolami. Pe
arapoteĩ marangatúpe, ha'ekuéra oguerahajepi ipópe umi mba'e ojepuruva'ekue
Hesukirito ñemongurusu ha jejukápe, péicha: tapygua ha mbotaha (clavos y
martíllo); ñuatĩ akangua'a (corona de espinas), aomo'ãha pytã, hu'y, yvyra
puku ygaurãme (esponja) ijapýva; tesapeha, vosa orekóva 30 pirapire,
jupiha, aopehẽ ape'atãva, yvyra'ija (cetro), ha mbohapy kurusu.
+Ñane retãme, ko jepokuaa ou ñandéve Colonia guive. Hesuitakuéra
oikuaaukava'ekue umi purahéi ñande ypykuérape ha upéi mbeguekatúpe iñambue
ohóvo ha oĝuahẽ ñandéve pe ko'áĝa jaikuaaháicha. Ko'áĝa rupi ha ani haĝua
ho'a tesaráipe ko ñande jepokuaa, kurusurape'anduhára ohekombo'e ita'ýra ha
itajyrakuérape ikatuhaĝuáicha omoirũ chupekuéra ijatykuérape ha peichahápe
umi purahéi asy tahekove puku hikuái. Ja'eva'erã avei ko'ã
kurusurape'anduhára aty ojuasávo tapére sapy'ánte oha'ãha hikuái mávapa upe
ikatupyry ha oikuaa hetavéva purahéi asy. Péicha jave, oñepyrũ opurahéi
peteĩva aty ha upéi ombohovái chupe ambue ha péicha oho heseve ko'ẽmba
meve. Ndaipóri ikane'õva ãicha jave.
+Ipahápe, ja'ekuaa ko'ã kurusurape'anduhárape oñemomba'eguasuveha ko'áĝa
rupi ko ñane retãme. Ko mba'e ikatu jahechakuaa ko Arapokõindy Marangatu
ohasaramóvape, upevarã ñamañánteva'erã umi marandu myasãiha (medios de
comunicación) jahecha haĝua mba'eichaitépa oñemoherakuã porã ha heta
chupekuéra. Upéicha avei, ko jepokuaa (tradición) oguereko haity
ijojaha'ỹva hérava Tañarandy, oĩva San Ignacio, Misiones Tetãpehẽme
(departamento); upépe 1992 guive, karai Koki Ruíz ojapójepi Arapokõindy
Marangatu jave, peteĩ aty guasu neporãmbajepéva hérava Yvága Rape (Camino
al Cielo) ha ijatyhápe umi kurusurape'anduhára ohua'ĩva upépe ñane retã
tuichakue javevégui.
+
+%%%
+
+Máxima Lugo niko heñoi'akue táva Villeta-pe, ára 30 jasypokõi ary 1925-pe.
Kuña Paraguaiete hekópe omba'apo kane'õ'ỹre ñane mba'e teetére, upéicha
avei ojepytaso ha omyasãi mbarete ñane ñe'ẽ Guarani. Kuña heko jejepo'ỹ ha
ipy'aguasúva, ijupevoi oñehekombo'éva. Ogueraha imba'ekuaa ñane retã
tuichakue javevére ha upéicha avei ambue tetã rupi.
+Ary 1938 guive ndopytu'úi hembiapópe. Ohechauka imba'ekuaa Hermanos
Larramendia, Herminio Giménez, Leonardo Alarcón, Santiago Cortesi, Demetrio
Ortiz, Melga Chase, Hermanos Cáceres, Amalia Benítez, Chiquita Meza, Félix
Fernández, José L. Melgarejo, Ramón Gamarra, Silvio Rivas "Pánfilo", Juan
Bernabé ha Dora del Cerro ndive ha hetaiteve ambue tapicha katupyry ndive.
Iñe'ẽ ryapu oñehendu avei Radio Teleco, Stentor, Nacional, Guaraní,
Ñanduti, Paraguay, Cáritas, Comuneros ha upéicha avei Radio Splendid, táva
Buenos Aires, Argentina-pegua ha Radio Cardes, táva Montevideo,
Uruguaypegua.
+Ñoha'ãngápe niko Máxima Lugo ha'ehína Roque Centurión Miranda ha Julio
Correa remimbo'ekue. Correa ndive oike omba'apo ñoha'ãngápe 1943 guive.
1959-pe ojapo ñoha'ãnga pukarãva Luis Alberto del Parana ndive; 1967-pe
ojapókuri peteĩ ñoha'ãnga hérava “Un traje para Jesús”; 1969-pe,
omba'apókuri “La leyenda del karáũ”me, Roque Sánchez ñesãmbyhy rupive; ary
1973-pe ojapókuri “La comisaría” ha 1977-pe ojapókuri opaichagua ñoha'ãnga
Los Compadres: Alvarez Blanco – Rojas Doria atyha ndive. Avei omba'apo
ta'ãngambyrýpe. Upépe ojapókuri ñoha'ãnga
+Omotenonde ha omoñepyrũ pe ñoha'ãnga okára. Máxima Lugo niko upe
oipepirũva'ekue José Ka'ípe (Teodosio Ayala Ferreira) ojapo haĝua hikuái pe
ñoha'ãnga okára. Hendive ha Dora del Cerro ndive, ary 1962 guive,
oikundahákuri ñane retã tuichakue javeve oikuaaukávo José L. Melgarejo
rembiapokue porãita; ha upéicha omoñepyrũ hikuái upe ñoha'ãnga aty hérava
“Teatro Popular Ymaguare”.
+Tito Chamorro ohenóikuri chupe omba'apo haĝua “La clase de órgano”-pe,
oisãmbyhýva Juan Carlos Maneglia. Upéva oĩkuri umi hembiapo paha apytépe.
Hekove pukukuépe ohayhu ha omomba'eguasu opaite hembiapo ha ñoha'ãnga
ojapóva. Oiko opavave hapicha mba'apohára pehẽnguéramo, ha upéicha avei,
hekove potĩ, kuñaháicha, opytáma techapyrãrõ opavave ñane retãyguápe ĝuarã.
13 ary oguereko guive he'i ñe'ẽpoty, ojapo avei ñoha'ãnga, omba'apókuri
pukoekuérape ha avei opurahéi. Ombosako'i ha omoheñoi Revista Folklórica
Femenina, oĩjepe hetaiterei vy'aguasúpe ha avei heta tekora'ã jehechaukápe.
+Máxima Lugo ñanderejákuri ára 21 jasypo ary 1991-pe.
+...
+Ahechakuaávo Marlene Sosa Lugo-pe, Máxima Lugo membykuña, isýicha, ohayhu
añetéva Paraguay reko ha Guarani ñe'ẽ [1].
+
+%%%
+
+26 jasyrundy ojegueromandu'a ñane retãme Marandu'asãihára Ára, upe árape,
ary 1845-pe, oĩrõguare ñane retã ruvichárõ Carlos Antonio López Ynsfrán,
osẽ'ypýkuri yvytu pepóre kuatiahaipyre “El Paraguayo Independiente”.
+Ary 1844-pe, Motenondehára Carlos Antonio López Ynsfrán oikuaaka vokoiete
hoyita ñane retãme peteĩ kuatiahai'apoha renda. 1845-pe, peteĩ ku'ekavoña
kuatiahai'aporãgui, ogueruva'ekue Río de Janeiro-gui tembikuaajára Juan A.
Gelly; osẽ'ypýkuri “El Paraguayo Independiente”. Upe kuatiahaipyre hi'are
26 jasyrundy 1845 guive 18 jasyporundy 1852 meve; ha osẽkuri ára resáre
omoherakuãvo Paraguái retã rekosãso. Ohai upépe ñane retã ruvicha Carlos A.
López. Osẽjepékuri 118 kuatiahaipyre.
+Iporã avei ñamombe'u ñane retãme jarekoha peteĩ aty hérava Paraguái
Marandu'asãihára Aty (SPP), heñoiva'ekue 23 jasypoteĩ 1979-me; ha
omba'apóva oipysysyrõ ha omoirũ hagua mayma marandu'asãihárape hembiapópe
anítei avave ojahéi térã omosẽrei ichupe imba'apohágui; avei heñói
ombokatupyryvévo opavave marandu'asãihára. Pe aty oñangareko marandu
rekosãsóre ha omba'apo akóinte ñane retã oiko haĝua tekosãso, py'aguapy ha
tekojojápe.
+Marandu'asãihára Pamba'engatu
+Pe mba'e tuichavéva orekóva marandu'asãihára niko pe tekopotĩ. Omboguapy
jave héra peteĩ mba'ehaíre ha upe tembiapo noiporãirõ pe tekopotĩ ogue'imi
ichugui.
+Oipysyrõ'arã huvicha renondépe pe aravo oikotevévã ohai haĝua hekopete ha
avei oipysyrõ'arã pe pa'ũ hembiapo oikotevévã marandumyasãime.
+Peteĩ ta'ãnga ojepurúva oñemyesakã haĝua ha, amo hapópe, nomyesakãiva upe
marandu, ndaijái'arã marandukuaa rekokatúpe.
+Oñemba'apokuaa'arã atyhápe. Peteĩ haihakoty niko peteĩ tendakuaaverã
opavave oikuaakahápe hapichápe umi mba'e pyahu ojuhúva ha avei mba'e
nosẽporãiva.
+Ndojehaíri'arã peteĩ mba'e ojekuaaporã'ỹvagui; ha noñemyasãiva'erã marandu
ojekuaaporã'ỹva.
+Marandu'asãihára omba'apo'arã orekohápe marandu'ypy ipópe; avei,
ohesa'ỹijo'arã ñavõ mba'e oipurútava, ha oipuru'arã hekopete ñavõ ñe'ẽ
oipurúva ijehaípe. #Marandu'asãihára ndohejáiva'erã avave oipuru hembiapo
mba'e rekomarã ojehupyty haĝua térã pokarẽ rehehápe.
+Akóinte ojepuru'arã ñe'ẽ hekopete, hendaitépe ha hesakãva. Opaite mba'e
ja'ekuaáva pa ñe'ẽme ja'ekuaa avei porundy térã pokõi ñe'ẽme.
+Ko tembiapópe hasy jahupyty haĝua marandu karaku ha ñepyrũha. Avei hasy
ñamombe'u haĝua hekoitépe peteĩ marandu. Araka'eve ndojehaíri'arã peteĩ
marandu nahesakãmo'ãirõ, ndaheko'añetemo'ãirõ ha omoñe'ẽva noikũmbymo'ãirõ
pe marandu. Marandu ndaha'éi jajerovu haĝua.
+Akóinte oĩ'arã mandu'ápe marandukuaa ha'eha peteĩ mba'e'apo jekupytyrã.
Marandu'asãihára oñemoĩ'arã ambuéva pyporépe, oikũmbývo ambuévape. Ha, heta
jey, oikova'erã ambuévarõ.
+Santiago Leguizamón aramano
+26 jasyrundy 1991-me, Marandu'asãihára Árape, ojejukákuri Táva Pedro Juan
Caballero, Paraguái retãme, marandu'asãihára Santiago Leguizamón. Irundy
ava Brasil-ygua hekomarãva, oity chupe ñuháme ha ojuka hikuái ichupe pe
tape héra “yvy ijara'ỹva”-pe. Oje'e Santiago Leguizamón ojejukahague
oikógui omombe'u Pukoe Mburukuja rupive, mba'e vaieta ojapóva umi pokarẽ
oikóva Pedro Juan ha mboypýri Táva Ponta Porãme.
+21 mbokara'ỹi ojasuru hetére. 14 tapicha ojejoko ha oñemoinge ka'irãime
oje'égui ha'ekuéra ojukahague Santiago-pe; ha upéikatu ojepoipaite
chuguikuéra ndikatúigui ojehechauka ha'ekuéra ojapohague pe mba'e vaiete.
2002-me, Santiago kuatiakuéra oĩva Tekojoja Rógape oñembohyru ha pe
jeporeka añeteguáre oĝuahẽ ijapýpe ha oparei.
+Santiago Leguizamón heñóikuri Villa Hayes, Paraguáipe, ára 26 jasyapy
1950-pe. Omano oreko javérõ 41 ary. Omendáva ha oreko irundy ñemoñare.
Ojejuka javérõ ha'ékuri Pukoe Mburukuja jára ha sãmbyhyhára, Táva Pedro
Juan Caballlero-pe.
+
+%%%
+
+Civilización maya oñepyrũraka'e ary 600 ha 400 Kirito o'a mboyve, yvy
ka'aguy ojepysohápe ko'áĝa Guatemala, Belice ha México yvy pehẽmíme.
Jepéramo oikove ou peve español-kuéra siglo XVI, ohupyty ru'ã siglo 200 ha
900 Kirito o'a rire. Ojoavývo Teotihuacán ndive, maya-kuéra nomoñepyrũi
estructura política unificada, katu omoñepyrũ heta ciudades-estado
oguerekóva cultura peteĩchaite. Tembiapojegua, mba'ekuaaita ha arquitectura
monumental ojapo chuguikuéra táva itenondevéva heta mba'épe America-pe.
Siglo 600 Kirito o'a mboyve, yvy yguy gotyogua pya'e oñembotavaygua heta.
Upe tenda ijatyhápe ñemitỹhára, oikotevẽ cacique rehe siglo 400 Kirito o'a
mboyve. Péicha tenda ojehecharamovéva apytépe oĩ: El Mirador, Tikal,
Cerros, Becan ha Dzibilchaltun, ojeikuaáva tenda ceremonia rehegua,
ijatyhápe avei hetaiterei tavayguakuéra. Oñemopu'ã templos tuichaicha ha
plaza tuichatuicha ohechauka haĝua pu'aka tendotakuéra maya rehegua.
+Ñai'ũ rembiapojegua ha ambue arte, mba'apoharakuéra rembiapo ojojoguapaite
peteĩcha opa hendápe.
+Umi cacique maya-kuéra oñoipytyvõmbaite economía-pe ha ambue atygua ndive
yvy yvategua Guatemala ndive Costa Pacífico, Izapa ha Kaminaljuyú. Opaite
culturas apytégui, maya-kuéra ojepokuaa ojapóvo esculpir estelas ohejávo
mba'erechaukaha umi tembiapo poravopyre oikóva itavakuérape. Upéima
tendotakuéra ojapouka grabado de estelas orekóva inscripciones omombe'úva
ipu'akakue, oñembotuichávo ijypypykuéra ha omombe'úvo conquista rehegua.
Arange maya-kuéra ojojogua arange europa-ygua ndive. Upévare cultura maya
rehegua ojeikuaa pora ha hekoitépe.
+Siglo 250 ha 300 Kirito o'a mboyve, maya-kuéra ohupyty tenonde yvatevéva.
+Heta mba'apoharakuéra ikatupyrýva ojuhu hembiaporã umi táva maya-kuera
rupi, taha'e arquitectos, tejedores, alfareros, miniaturistas, artesanos de
adornos de pluma, canteros ha escultores. Maya-kuéra ojapokuaa arte ha
arquitectura poravopyre ha avei heta mba'ekuaaita, astronomía ha matemática
rehegua. Omopu'ã complejos ceremoniales ndetuichapa jepéva, pirámides
escalonadas kakuaáva itágui apopyre heta tupãme ĝuarã, avei palacios,
plazas, observatorios astronómicos ha manga ñembosarái oiko jave
competiciones sagradas upépe ojejapóva. Maya-kuéra ojapo arange poravopyre
sistema jeroglífico hasynungáva.
+Tenda peteĩha maya-kuérape ĝuarã ha'ekuri Tikal, oñemopyendáva ka'aguy
oĩhápe Petén, Guatamala-pe. Tikal ha'e upe táva itenondevéva, heta mba'e
oipytyvõ upevarã. Oñemohendahápe yvy iporãiterei ñemitỹrã, avei posición
militar estratégica, péicha rupi oikuaa hikuái tráficos comercial, umíva
apytépe cacao rehegua. Tikal ha'e avei, óga jeroviarã ha ombojokupytýva
Kaminaljuyú ndive, yvy ijyvateha gotyo, ha avei aty itenondevéva ndive
Teotihuacán. Ikatu voi upe jokupyty oiko oĩ haguére ijapytépe omendáva
ojuehe térã tembiapo rupive.
+Oñepyrũrõguare siglo VI heta tavakuéra ombohovake Tikal pu'akápe, umi
oikóva yvy gotyo. Ary 592-me oisambyhýva táva hérava Caracol, oĩhápe ko'áĝa
Belice, oiko ñorãirõ ha osẽ porãite hikuái Tikal rovake. Omotenondéva Tikal
ho'a ipoguypekuéra ha ojejuka peteĩ sacrificio ritual-pe, ha heta
monumentos oĩva'ekue plaza-kuérape ojeitypa. Caracol okakuaa tuichaháicha
siglo VIII peve. Upe aja, Tikal poguáva oikovéva omopu'ã peteĩ estado pyahu
Dos Pilas ha Aguateca ha ipahápe oñemomba'e Petén rehe oĩva Sur gotyo.
Opakuévo periodo clásico ary 600 ha 900 Kirito o'a rire. Avakuéra oikóva
upépe katuete hetakuépe oĩ diez millones rupi. Upérõ, civilización maya-pe
ojehu peteĩ mba'evai ndojeikuaáiva mba'e térã moõgui ou. Ary 800 ha 900-pe
tembiapo escultórica ha arquitectónica opa. Heta tavakuéra ojeheja ha opyta
rei ha oikóva ipype opa ohóvo.
+Umi iñarandúva tembiasakuépe, he'i hetáichagua mba'erepa ikatúne oikokuri
upéva, colapso oje'eha castellano-pe, superpoblación, epidemias, guerras ha
deterioro medioambiental, upéva omomichĩ jey ñemitỹngue rehegua. Ikatu voi
upéva iñambue tavakuéra rupi.
+Oiko rire colapso umi táva oĩ yvy yguy gotyoguápe, civilización maya
pu'aka ova región septentrionales de la península de Yucatán, umí táva
apytégui ikatu ja'e: Chichén Itzá, Uxmal y Cobá. Siglo X-pe pueblo tolteca
oúva norte de México-gui ova upépe oñemomba'évo ko yvýre, ha cultura maya
iñambue ijepokuaápe, arte ha ijerovia toltecas rehegua. Tolteca-kuéra ha'e
peteĩ táva avakuéra ñorãirõhára ha ñemuharakuéra ha upérõ mayas
oñembopirapire heta ha upekuévo ipu'akave. Oĝuahẽvo ary 1000 ha 1250,
Chichén Itzá ha'e upe táva ipu'akavéva upe región-pe ha chupe oñeme'ẽ
tributo ambue táva oĩva ijeréregui.
+Ary 1250 rupi Chichén Itzá ojehekýi pu'akágui, itenonde hese ciudad-estado
Mayapán. Ko tenda fuerte-pe, mbohapy linajes aristocráticos omopyenda
unidad estatal región Península Yucatán-pegua. Siglo XV mbyte rupi ko
ñomoirũ oñemboja'o haimete 12 miniestados-pe imbaretéva ojoapytépe. Kóicha
oĩ ko tenda español-kuéra oĝuahẽ jave Yucatán-pe ary 1517-me.
+***
+Ohai Guaraníme Matilde Galeano - Matricula N' 979
+
+%%%
+
+Ára 1 jasypo niko Mba'apohára Ára ha oñemomorã haimete opaite tetãme ko
yvy ape ári.
+Ko ára ojeporavókuri 1889, París, Francia-pe, oikórõguare peteĩ
Mba'apohára Ava'atyrekoguáva Amandaje, ojegueromandu'ávo umi mba'apohára
ojejukava'ekue Chicago, Estados Unidos-pe, ojerurehaguére poapy aravo
omba'apo haĝua, ára ha ára, imba'apohápe. Upérõ umi mba'apohára
omotenondékuri peteĩ mba'apo'ỹ tuicháva oñepyrũva'ekue ára 1 jasypo
1886-pe; ha upévare ojeporavókuri 1 jasypo Mba'apohára Árarõ.
+Mba'apoharakuéra rembijerure tuichavéva niko pe, ára ha ára, oñemba'apo
haĝua 8 aravo añónte; oñemoañetévo pe temiandu roky porãite he'íva “poapy
aravo mba'aporã, poapy aravo képe ĝuarã ha poapy aravo ogapýpe ĝuarã”.
Upérõ oĩva'ekue tapicha omba'apóva 18 aravo hamba'e ha hekorembiguáimava
ỹramo katu ohupyty chupekuéra pe virupe'a tuicha tuicháva. Ary 1886-pe,
karai Andrew Johnson, EEUU retã ruvicha; omboguapy kuatiáre
mba'apohárakuéra omba'apova'erãha 8 aravo añónte ñavõ ára.
+
+%%%
+
+Peteĩ Mbo'ehára Amandajépe oikova'ekue Táva Paraguaýpe, Paraguái Retãme;
ary 1915-pe, oñeĝuahẽkuri peteĩ ñe'ẽme ha ojeporavo 30 jasyrundy Mbo'ehára
Árarõ, opaite mba'apohára ára mboyve.
+Upe árape, oñemomorãvo Mbo'ehára Ára, oñemomorã avei upe hembiapokue
tuichaitéva. Jaikuaaháicha Mbo'eharakuéra rembiapo rupive jaguereko ñane
retãme heta tapicha iñarandu ha ikatupyryrasáva, ára ha ára omongakuaa ha
omotenondéva ñane retã teko porãve rekávo. Ñane retãme jaguereko heta
mbo'ehára ohejámava héra mandu'arãme, hembiapo porãitáre. Umíva apytépe
jareko ko'ãvape: Delfín Chamorro, Pedro Escalada, Ramón Indalecio Cardozo,
Inocencio Lezcano, Adela Speratti ha Celsa Speratti, Asunción Escalada ha
ambuéva.
+
+%%%
+
+Mbyjajerety Kuarahy rehegua (Karaiñe'ẽ:Sistema Solar) ha'e peteĩ
mbyjajerety Mborevi Rape Arapyvore rehegua, Mbyjajerety Kuarahy rehegua oĩ
Yvy, Kuarahy, Jasy ha opa mbyjajere ojeréva ko mbyja Kuarahy, oĩ avei heta
mbyja'e (jasy,fobos,deimos) ha heta Michĩ Mbyjajere (Seres -
Haumea).[1][2]Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko peteĩ mbyja ñónte,
herava Kuarahy, ha oguereko 8 mbyjajerekuéra (Mekurio, Venus, Yvy, Márte,
Júpiter, Saturno, Urano ha Netuno). Ymave oikeva'ekue ko atýpe Plutõ, ha
ága katu ojehechakuaa ndaha'eiha petei yvagakundahára. Plutõ ha'e peteĩ
michĩ mbyjajere, Ceres (Seres), Makemake, Haumea, ha Eris ha'e avei michĩ
mbyjajerekuéra.[3]
+Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko avei heta tenda oĩva ambue yvágarete
ojeréva Kuarahy, oĩ pe Mbyjaveve Ku'asã, Márte ha Húpiter mbytépe. Ha oĩ
avei Kuiper Ku'asã, Netunomboypýri, ko'ã mokõi yvága ku'asã oguereko heta
yvágarete, mbyjajere michĩ, Mbyjausuveve ha mbyjaveve.
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Yvágarete Mbyjajerety Kuarahy rehegua-pe
+Kuarahy, Mbyjajerekuéra ha Jasykuéra
+Kuarahy: Mbyja mimbi guasu, ijerére ojeréva yvy ha opa mbyja ha ohesapéva
yvy ára ha ára, omoingovéva mymba, yvypóra, naña, yvyra ha oĩva guive yvy
ári.[4]
+Mekurio: Ha'e peteĩha mbyjajere pýpeve kuarahygua ha michĩve mbyjajere
Mbyjajerety Kuarahy reheguape. Mekurio ndoguereko jasy ha oĩ heta pýpe
kuarahygua.
+Venus (Mbyja Ko'ẽ): Ha'e mokõi mbyjajere pýpeve kuarahygua. Venus
ndoguereko jasy ha ndoguereko tekove, y, ha ambue mba'e ñeikotevẽva kove
haĝua.
+Yvy: Ha'e peteĩ Yvaga Tete ojeréva Kuarahy rehe petei Arype. Ha'e ñande
Arapy guasu, opava jaikohápe.
+
+Jasy: ko yvágarete ojeréva ñande planeta Yvy rehe. Ndaikatui jaikove
jasype ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
+Márte: Hína yvágarete opyta ñande planeta yvy'ykére. Ko'a yvágarete
oguereko mokõi jasy ijerére hérava Fobos ha Deimos. Herava avei jasytata
guasu.
+
+Fobos: ko yvágarete ojeréva planeta Márte rehe. Ndaikatui jaikove Fobospe
ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
+Deimos: ko yvágarete ojeréva planeta Márte rehe. Ndaikatui jaikove
Deimospe ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
+Júpiter ha ijasykuéra: Ha'e poha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko 63
jasy ha heta mba'etĩ. Ha'e tuichave mbyjajere Mbyjajerety Kuarahy
rehegua-pe.
+Saturno ha ijasykuéra: Ha'e poteĩha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko
heta jasy ha heta mba'etĩ. Ha'e mokõiha tuichave mbyjajere Mbyjajerety
Kuarahy rehegua-pe. Oguereko heta kuãirũ avei.
+Urano ha ijasykuéra: Ha'e pokõiha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko
heta jasy ha heta mba'etĩ. Oguereko heta kuãirũ avei.
+Neptuno ha ijasykuéra: Ha'e pohapyha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko
13 jasykuéra ha heta mba'etĩ. Oguereko heta kuãirũ avei.
+Michĩ Mbyjajerekuéra
+Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko 5 Michĩ Mbyjajerekuéra.
+Seres: Ha'e peteĩ Mbyjajere michĩ, oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua.
Giuseppe Piazzi ojuhuakue Seres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Seres ndoguereko
mbyja'e.
+Plutõ: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy
rehegua. Plutõ oguereko po mbyja'e: Karonte, Hidra, Nix, P4 ha P5. Clyde
William Tombaugh ojuhuakue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe.
+Haumea: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy
rehegua. Oguereko mokõi mbyja'e: Hiʻiaka ha Namaka.
+Makemake: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety
Kuarahy rehegua. Makemake ndoguereko mbyja'e. Michael E. Brown ojuhuakue
Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe.
+Eris: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy
rehegua. Eris oguereko peteĩ mbyja'e ñónte herava Disnomia. Eris ha'e
tuichave mbyjajere michĩ oĩ yvága. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David
Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Eris pe 8 jasyteĩ, 2005-pe.
+Ambue Yvágarete
+Tataveve: Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko heta tataveve Oort Arai
rehegua.[5]
+Yvágarete Netunomboypýri: Ha'e opa yvágarete oĩ upépeve Neptunogua. (Oort
Arai)
+Mbyjaveve Ku'asã: Ha'e peteĩ mbyjaveve aty oĩ yvágape.[6]
+Mbyjajerekuéra
+Mbyja'ekuéra ha Mbyjajere Kuãirũnguéra
+Mbyja'e, herava avei "jasy", ha'e peteĩ yvágahete guasu ojere peteĩ
mbyjamýi, pe mbyja'e ha'e ikatu yvágarete michĩ Mbyjaveve Ku'asã pegua,
Fobosicha ha Deimosicha ha ambue mbyja'e Mbyjajere Mba'etĩva pegua, ha
yvágarete michĩ Kuiper Ku'asã pegua, Tritõnáicha, Netunopegua, térã ko
mbyja'e ojapova ikatu imbyjajere pegua, ñande Jasyaicha, Ñande Yvy pegua.
Pe Mbyjajerekuéra Mba'etĩva oguereko yvyku'i ha yrypy'a'i oveve ijére, ko
mba'eku'i herava Mbyjajere Ku'asã, Satuyno oguereko heta ku'asã herakua.
+Yvagarete michĩve
+Ko yvagarete michĩ herava "Yvagarete michĩve Mbyjajerety Kuarahy pegua"
ha'e heta yvagarete oĩ ñande mbyjajeretype: pe mbyjavevekuéra, pe
yvágaretekuéra Netunomboypýri, pe mbyjausuvevekuéra ha ambueva michĩva.
+Mbyjavevekuéra
+Mbyjaveve ha'e michĩve mbyjajerere, ko yvágarete ha'e yvy'aicha ha oĩ
mante Márte ha Húpiter mbytépe, ha oguerekova kuarepoti ha yrypy'a. Ko
yvagarenda herava Mbyjaveve Ku'asã. Ko yvagarenda oguereko peteĩ mbyjajere
michĩ herava Seres, ko mbyjajere ojoguava peteĩ mbyjaveve, viña, ndoha'eva
mbyjaveve. Umi mbyjaveve ojeré ambue mbyjaveve guasuva, ha oĩ avei ambue
mbyjaveve ojereva mbyjajere aveiva.
+Mbyjausuveverusu
+Mbyjausuveverusu, herava avei Sentauro, ha'e yvágarete mbyjausuveveaicha
ojeréva Kuarahy ha oĩ Húpiter ha Netuno mbytépe, ha'eva tuichava
mbyjausuvevere. Peteĩha mbyjausuveverusu topapyre herava Kirõ (Quiron),
ojogua mbyjaveve ha ojogua mbyjausuveve, ha ko'ãga Kirõ omohendapyrejey ha
omohendava mbyjausuvevere.[7]
+Mbyjausuveverusu tuichaveva ha'e 10199 Chariklo, oguereko 250 km
mbytéhasaha. [8]
+Yvágarete Netunomboypýri
+Yvágarete Netunomboypýri ha'e yvágarete yrypy'arekova ha ojere Kuarahy
amoveva Netuno ijere, ha ojogua mbyjausuveverusu. Ko mbyjajere michĩ herava
Plutõ ha Eris oĩ ko yvágarendape.
+Peteĩha yvágarete Netunomboypýri ha'e topapyre ary 1992.
+
+%%%
+
+Nelson Antonio Haedo Valdez niko heñóikuri táva San Joaquín, tetãpehẽ
Ka'aguasu, Paraguái retãme; ára 28 jasypateĩ ary 1983-pe. Itúva héra
Antonio Haedo ha isýkatu Silva Valdez de Haedo. Nelson omendákuri Martynka
Mescheder rehe ha oguereko hikuái mokõi mitã: Nelson Samuel ha Noemí Beata.
Imitã guive oikosékuri vakapipopora'ãhárarõ. Mitã'i okaraygua hekópe,
Nelson okakuaa hogaygua ndive, mborayhu pa'ũme. Oñepyrũkuri oha'ã
vakapipopo (manga) Paraguaýpe, Tembetarýpe. Nelson omombe'újepi heta
ohasa'asyhague ourõguare Paraguaýpe ha okehájepi Tembetary apykajere guýpe.
+Ary 2001 opa mboyve, Nelson Haedo oho Alemania retãme oha'ãhaĝuáicha
Werder Bremen-pe. Hesãi ha oñangarekoporãgui hetére ohasaporãmbaite umi
temira'ã oñemoĩva'ekue chupe ha upehaguére omboguapy heraguapy kuatiáre ha
opytáma katu Werder Bremen-pe. Ary 2003 guive oha'ãmakuri Alemania
ñeha'ãru'ã guasúpe. Ary 2006-pe, Nelson Haedo ohasákuri oha'ã Borussia
Dortmund-pe. Upépe oĩrõguare ohechauka opavavépe ikatupyryha ha pya'évoi
héra oñepyrũ herakuã mbarete ko yvy ape ári.
+Paraguái atyha poravopyre ndive Nelson Haedo Valdez oha'ãkuri Arapygua
Ñeha'ãru'ã, oikova'ekue Alemania-pe, ary 2006-pe; ha upéicha avei, ary
2010-pe, oha'ãkuri Arapygua Ñeha'ãru'ã, oikova'ekue Sudáfrica-pe. Avei,
Paraguay atyha poravopyre rupi oha'ãkuri Amérika Ñeha'ãru'ã oikova'ekue
Venezuela-pe, ary 2007-pe; ha ko'áĝa, ary 2011, oha'ã Amérika Ñeha'ãru'ã
oikóva Argentina retãme.
+Opa rire Arapygua Ñeha'ãru'ã oikova'ekue Sudáfrica-pe, ary 2010-pe, Nelson
Haedo Valdez oho España-pe ha upépe oha'ã ko'aĝaite peve Hércules CF-pe.
Upépe oñepyrũkuri oha'ã ára 11 jasyporundy ary 2010-pe ha omoinge mokõi jey
Barcelona rehe ha omona yvýre Barza-pe, hógape: Camp Nou-pe.
+...
+Remoñe'ẽsérõ: “NELSON HAEDO DIJO: YO SOY GUARANGO Y ESTOY ORGULLOSO DE
ESO”; ehesakutu ko'ápe
+Ko'ápe Nelson Haedo oñe'ẽ Guaraníme
+Rehechasérõ “Nelson Haedo Valdez goleador con el Hércules”; ehesakutu
ko'ápe
+Rehendusérõ purahéi ojejapova'ekue Nelson Haedo-pe; ehesakutu ko'ápe
+
+%%%
+
+Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto, upéi ojeherova'ekue Pablo Neruda,
heñoi'akue Parral, Chile-pe; ára 12 jasypokõi ary 1904-pe; itúva
herava'ekue José del Carmen Reyes Morales ha omba'apo mba'yjuápe; isýkatu
Rosa Basoalto Opazo, mbo'ehára, omanova'ekue Neruda heñói riremínte.
+Ary 1906-pe ova Temuco-pe. Upépe itúva omendajeýkuri Trinidad Candia
Marverde-re. Neruda imandu'a ko isy'angáre umi iñe'ẽpotýpe ha hero ichupe
mamadre.Upépe ha'e oñemoarandúkuri Liceo de Hombres-pe ha avei omoherakuã
umi iñe'ẽpoty tenondere kuatiahaipyre La Mañana-pe. Ary 1919-pe hembiapo
hérava “Nocturno ideal” osẽ tenda mbohapyhápe Juegos Florales de Maule-pe.
+Ary 1921-pe oho oiko Táva Santiago-pe ha oñemoarandu Francés
Mbo'ekuaakatúpe, Chile Mbo'ehaovusúpe. Upépe, iñe'ẽpoty “La canción de
fiesta” osẽ tenda peteĩháme Fiesta de la Primavera-pe. Ary 1923-pe onohẽ
yvytu pepóre hembiapo hérava “Crepusculario” ha opavavénte omomba'eguasúva.
+Ary 1924-pe, Editorial Nascimento rupive, hembiapo hérava “Veinte poemas
de amor y una canción desesperada” ohechákuri ara resa. Upéi, ary 1926-pe,
onohẽkuri mbohapy aranduka: “El habitante y su esperanza”, “Anillos” ha
“Tentativa del hombre infinito”.
+Ary 1927 oiko ichugui Tetã Remimondo ha oho, ñepyrũrãme, Birmania-pe.
Upéicha, ou ha ohohápe, oikuaajepe Federico García Lorca ha Rafael
Alberti-pe. Ary 1945-pe ohupyty pe mba'e guasuete hérava Premio Nacional
ñe'ẽporãhaipyre rehegua. Ary 1950-pe onohẽ yvytu pepóre hembiapo hérava
“Canto general”, ha uperiregua “Los versos del capitán” (1952); “Las uvas y
el viento” ha “Odas elementales” (1954); ha “Estravagario” (1958). Ary 1971
ohupyty ambue mba'e tuichavéva hérava Premio Nobel ñe'ẽporãhaipyre rehegua.
Omanoriréma oñenohẽkuri, ary 1974-pe, hembiasakue hérava “Confieso que he
vivido”.
+Ojeheýikuri Santiago de Chile-pe, ára 23 jasyporundy ary 1983-pe.
+
+%%%
+
+Ko Pantanal ha'e pe tuichavéva te'õ rehegua arapýpe, ha oĩ yvy Brasil,
Paraguay ha Bolivia mba'évape. Ha'e pe hérava gran delta interior ary jave
ojupihápe y heta metros, oñuávo yvy tuichaiterei, upéi oguejyjeývo oheja
peteĩ tenda iporãmbajepéva, oĩhçame guyra (aves), pira (peces), ypegua
(anfibios), otyryrýva (reptiles) ha okambúva (mamíferos). Avei peteĩ tenda
ijojaha'ỹva mayma tapicha ohoséva oiko upérupipe guarã.
+Oguereko 150.000 km² en la cuenca alta del río Paraguay rupi.
+Ko tenda ha'e América ryepýpe ojeguerohoryvéva tekoha natuyral ha cultural
rupi.
+Pe turismo fluvial ojeheróva ha'e peteĩ mba'e osẽva tenonde gotyo tetã
Paraguáipe. Oĩma umi crucero iporãmbajepéva ha ygakuéra ohóva río Paraguay
rehe, y yvate gotyo pantanal peve, oĩháme hechapyrã tekove rehegua
ijojaha'ỹva.
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Fuerte Olimpo, puerta de entrada a pantanal
+Tetã Paraguái guive, okẽ jeikeha pantanal peve ha'e táva Fuerte Olimpo,
opytáva asu gotyo río Paraguay rembe'ýgui, ojahápe tetã Brasil rehe.
Oñeguahẽ yvy rupi, tape Transchaco (tape hũ) ha avei ijyvyreiha; y rupi
katu lancha, yga térã crucero rupive, ha avei ikatu reguahẽ yvate rupi,
mba'yruvevépe, Fuerte Olimpo oguereko rupi mba'yruveve guejyha.
+Fuerte Olimpo ha'e peteĩ táva hembiasakue iporãva ojeikuaa ha avei
techapyrã tekoha rehegua (recursos naturales particulares). Opa ára ha opa
jave pe paisaje ome'ẽ mba'e jehechapyrã ijojaha'ỹva, oĩ mbohapy yvyty
ojoykére hérava “Tres Hermanos”, opu'ãva Fuerte Olimpo mbytetépe, ijerére
katu oĩ ava rekoha, ãva ha'e horýva ha imba'eporãva.
+Pe “yvyty mbyte pegua” oguereko peteĩ jupiha oĩháme 535 pyrũha ha 10
estaciones de interpretación ambiental. Hi'áriete oĩ ma'ẽha ojekuaahápe pe
pantanal Nabileque ha pe Sierra de Bodoquena.
+Peteĩ colina yvate ári ojejapo pe fuerte Borbón, ary 1792 jave umi
España-gua rupi, oñemombarete haguã hikuái umi Bandeirantes portugueses
oike jave ko tenda rupi. Pe fortificación ojejapo itágui ha oĩ pe tenda
ijyvstevehápe, ha'etéva peteĩ óga juru ysyry ha pe bahía ári.
+Ambue colina yvate ári, oĩ pe catedral de María Auxiliadora, ojejapóva ita
tendaguágui, ohevháva pe ysyryguasu ha y kue, lancha ha ygakuéra ohasáva.
+Umi campana oguerekóva ojejapo tetã Italia-pe ha aravopapaha (reloj)
ojegueru Alemania-gui. Pe aravo papaha ohechauka upépe aravokuéra térã ára
mbegueveha ohasa pe tendápe.
+Ikatu avei ojeho pe táva ypykue Ishir mba'évape hérava “Virgen Santísima”,
upépe ikatu gueteri rehecha pe Shaman hérava, opurahéi jave. Ko'ã ypykue
ojapo, ombo'e haguéicha chupekuéra hapicha ymave guare, artesanía yvyrágui,
tague ha yvyra pire rehegua, iporãitereíva.
+Un paseo por el río Paraguay
+Ýre jeho lancha téra ygápe ha'e peteĩ mba'e ijojaha'ỹva ikatuhápe
rehechapaite opaichagua hechapyrã oĩva pe tendáre, yvyra térã mymbakuéra
rehegua; umi palma ha yvyty tenda pegua.
+Ko pantanal ha'e yvy iporãva pe ojeheróva safari fotográfico rehe guarã,
hetaiterei oĩ rupi techapyrã, oĩ avei mymba saite opaichagua, ãva apytépe
ikatu jahecha: yacare, carpincho, boa, nutria ha po especie ka'i monos.
Avei oĩ mymba upépe año rejuhútava, iguanas, ardillas ha arira'i nutria
gigante.
+Guyrakuéra rehegua avei oĩ opaichagua. Ko río Paraguay imarangatu umi
pirakutuha ndive oguereko rupi heta ha opaichagua pira ipype, oje'e oĩha
120 especie rupi. Ikatu reipuru hepýre lancha pirakuturã térã reho haguã
ýre rehechaségui mba'eporãita tenda rehegua.
+Peteĩ tenda iporãva ikatuhápe ojeho ha'e isla Margarita, opytáva
ysyryguasu Paraguay mbytépe, pe colonia Carmelo Peralta (Paraguái) ha Porto
Murtinho (Brasil) pa'ũme.
+Ambue tenda pantanal pegua ha'e Bahía Negra, pe puerto oĩva yvateteve tetã
Paraguáipe, ikatuhápe rejuhu pe refugio biológico “Tres Gigante”, fundación
Guyra Paraguay mba'éva. Ysyry yvate gotyo ikatu rehecha pe Hito Tripartito,
ojeihápe ojuehegui mbohapy tetã: Paraguái Brasil ha Bolivia.
+Paraísos de aves
+Ko pantanal paraguayo ha'e oguerekóva tuicha mba'e oñangarekóvo umi
guyrakuéra rekoháre. Tuyuyu, garza , pato, cigũeña, mbigua, martín pescador
ha ambue. Ojeikua oĩha 354 especies ko tendápe.
+Avei 50% guyrakuéra rehegua tetã Paraguái pegua oĩ ko tendápe, hérava
pantanal, ko'ã 354 especies apytépe, 71 ha'e oguerekóva iñakãhári ikatúva
opa arapýgui rehegua, ha ko'ápe ikatu gueteri ojehecha hekohateépe.
+Momentos especiales
+Techaramo teko rehegua, árapytu iky'a'ỹva, guyerakuéra jehecha ovevekuéva
ha'e umi mba'e ikatu'ỹva ñahesa'ỹijo. Ambue mba'e ikatu'ỹva reheja ha'e pe
ta'anga rehegua (fotos); pe mbigua oveve jave, kuarahy oikekuévo pe Chaco
ára rehegua. Ka'arukuéra pantanal pegua ha'e pa'ũ ikatuve'ỹmava nderesarái.
+Cómo se llega a Fuerte Olimpo
+Vía terrestre
+Tape Transchaco rupi (tape hũ) cruce pioneros (409 km yvyrei) peve, pépe
oĩ peteĩ tape ivyreíva Fuerte Olimpo peve, (361 km) 770 km ipukukue.
+Ambue henda rupi Paraguay-Loma Plata (444 km tape hũ) ha upéi Loma
Plata-Fuerte Olimpo (333 km yvyrei) 777 km ipukukue.
+Vía fluvial
+Táva Concepción guive, araapy oguahẽvo, 11 aravo jave, osẽ pe lancha
Aquidaban hérava. Hápe oñepyrũ táva Concepción guive Bahía Negra peve,
ojevyjey arapoteĩ jave, 20 aravo rupi.
+Pe crucero Paraguay oguereko jeho pantanal paraguayo-pe (Concepción-Fuerte
Olimpo –Concepción).
+Vía aérea
+Oguereko peteĩ mba'yruveve guejyha (pista de aterrizaje) ha'éva umi
mba'yruveve'ivépe guarã ikatúva ojeipuru hepýre tetãme.
+Referencias
+Rhett A. Butler. Pantanal, the world's largest wetland, disappearing finds
new report. mongabay.com. Consultado el 10 enero 2006.
+The World's largest wetland. Consultado el 21 enero 2008.
+Susan Mcgrath, foto Joel Sartore, Brazil's Wild Wet, National Geographic
Magazine, agosto 2005
+
+%%%
+
+Paraguái Retã Ára Sãso - 14 jasypo.
+Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu'e guasu omoakãva Pedro
Juan Caballero ha omosãsova'ekue Paraguáipe España poguýgui. Velasco, Juan
Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros
ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive.
+Ára 25 jasypateĩ 1842 jave, Tetãrerekuára Mariano Roque Alonso ha Carlos
Antonio López ohenói hikuái peteĩ Amandajépe, omboajeva'ekue heta mba'e,
umíva apytépe ombojo'a ñane retã rekosãso, avei ojeporavo ha oñemboguapy
léipe máva máva ñane retã rechaukaha, ava rekosãso heko'ypy guive ha
Tekojoja Rekovoña. Tekosãso Kuatiapyre. Pe kuatiapyre he'i
iñe'ẽrenondeguápe: “Ko ore ñemboheko'año ha rekosãso niko mba'eguasuete ha
ndahekotapykuéiva 30 ary pukukue javeve. Umi ary ohasava'ekuépe ha Paraguái
retã ojehekýi guive -heta jehasa asy rire- España poguýgui tapiaite
ĝuarãma; avei ojehekýi taha'eha'éva pytagua retã hekombaretesevéva
poguýgui”.
+Pe kuatiapyre oreko pokõi vore he'íva, ñemombykýpe.
+“Paraguái Retã - La Plata rekohápe- ha'éma tapiaite ĝuarã peteĩ avaretã
isãso ha oñemboheko'añóva opavavete pytagua retã hekombaretesevéva poguýgui.
+Mokõiha: Araka'eve ndaha'emo'ãvéima peteĩ ava térã tekove'oñopehenguéva
mba'e.
+Mbohapyha: Ko'a guive ojeporavóva Tetã Ruvichárõ tapiaite oñe'ẽme'ẽva'erã
Amandajépe, akóinte oipysyrõ ha oñangarekotaha ñane retã reko'año ha
rekosãsóre. Kóva ndojapóirõ tuvichakuéra, ndikatumo'ãi oisãmbyhy Paraguáy
Retã. Ko'ápe ndaijái Paraguái Retã ruvicha aĝagua ha'ekuéra
oñe'ẽme'ẽhaguérema ko kuatiapyre oñemboajévo.
+Irundyha: umi guarini, tetãygua ha tupãoygua oñe'ẽme'ẽta hikuái ko
kuatiapyre oñemboaje rire.
+Poha: Avavépe noñeme'ẽmo'ãi imba'aporã upe mboyve noñe'ẽme'ẽirõ
kuatiapyrépe he'iháicha.
+Poteĩha: Tetã Ruvichakuéra oikuaaukáta ko jehaipyre umi tetã ñande
jereguávape ha Argentina Tetã'aty Ruvichápe, ha upéi oikuaaukajeyva'erã
hembiapokue ko amandajépe…”.
+Sãsoguigua Ñe'ẽme'ẽ. Upérõ -oñe'ẽme'ẽ haĝua- tetãygua ijatypaiteva'erãkuri
hekohápe. Péicha, Paraguaýpe, opavavete (guarini, tetãygua ha tupãoygua)
oñe'ẽme'ẽkuri Tendota Ogavusúpe, 6 aravo, ára 25 jasypakõi 1842 pyhareve
javérõ. Uperire, Paraguay tavaygua oñe'ẽme'ẽkuri Táva Rerekua renondépe.
Ambue tavakuérape katu oñe'ẽme'ẽkuri hikuái tekojojahára téra mburuvicha
renondépe, ha ãva -upe mboyve- oñe'ẽme'ẽraẽva'erãkuri peteĩ tekohaygua
poravopyre renondépe. Ha péicha, 25 jasypakõi 1842 jave, Paraguáy Retã
tuichakue javeve, ñande retãygua oñe'ẽme'ẽ ha ombo'ajejey Paraguáy Retã
hekosãsoha.
+
+%%%
+
+Pedro Moliniers heñóikuri ára 29 jasypoteĩ ary 1936-pe, Zavala-kue, ko'áĝa
hérava táva Fernando de la Mora.
+Pedro Moliniers oikékuri mitãmbo'ehao itavaguápe ha omohu'ã
imitãrusumbo'ehao Táva Paraguaýpe. Ary 1958-pe omohu'ã iñemoarandu
ñoha'ãnga rehegua ha oiko ichugui ñoha'ãngahára. Upéi, ary 1975-pe oiko
ichugui Guarani Ñe'ẽ Mbo'ekuaahára ha upéva ohupytýkuri ISL-pe, aty
peteĩháme. Pedro Moliniers ombo'ejepékuri Guarani ñe'ẽ hetaiterei hendápe,
umíva apytépe, Tavaguasu Mitãrusu Mbo'ehaópe, avei Instituto Superior de
Lenguas, Idelguap, Escuela Municipal de Locución Radial ha Televisiva-pe.
+Ary 1978-pe omoheñóikuri, hemimbo'ekuéra ndive, Guarani Ñe'ẽ ha Reko Aty
Tavaguasu Mitãrusu Mbo'ehaópe ha ary 1985-pe omoakãkuri pe amandaje
omoheñoiva'ekue GUARANI ÑE'Ẽ HA REKO ANAMANDAJE. Avei omoheñói ha heta ary
omoakã Guarani Ñe'ẽ Mbo'ehára Aty ñane retãmegua.
+Pedro Moliniers ohai mbohapy aranduka heta oipytyvõva mbo'eharakuérape:
“Guarani peteĩha”, “Guarani mokõiha” ha “Guarani mbohapyha”. Avei ohai
Guaraníme “Perurima rembihasakue” ha Modesto Romero Cueto ndive ombohasa
Avañe'ẽme ha ohai “Jurumy'ỹi”, “Tetãygua resay”, “Paje”, “Pombéro Ra'y” ha
“Aña rymba”. Omoheñói ha oisãmbyhýkuri Modesto Romero Cueto ndive ñoha'ãnga
aty hérava “Moliniers-Romero Cueto” ha oñondive omyasãi ñoha'ãnga Guaraníme
35 ary rasami, ñane retã pukukue javeve.
+Pedro Moliniers niko peteĩ mbo'ehára ojehecharamóva ha oñemomba'eguasúva
ha ha'eva'ekue techapyrã heta Guarani ñe'ẽ mbo'ehárape ĝuara. Heta
oñorairõkuri Guarani rayhupápe ha hatã ojepytasókuri ñane Avañe'ẽ
ñemombaretépe.
+Pedro Moliniers omanókuri ára 1 jasypakõi ary 1997-pe, táva Paraguaýpe.
+***
+Ohai: David Galeano Olivera [1]
+
+%%%
+
+CONFERENCIA GENERAL OPAETE TẼTA GUASU RETA IÑEMBOATI MBARAVIKI REGUA:
+Oñemboati Ginebrape 7 araroi 1989, kuae jaeko 76 ñomboatima;
+Oyapo reve mborookuai guasu tẽtaigua reta regua oyekuatia oĩ 1975 pevae
jei rami;
+Imaendua reve mborokuai guasu reta jei vaere. Jaeko:
+Declaración Universal de Derechos Humanos (Tekove yvypora kuera maymayva
derecho kuaaukaha), Pacto Internacional de Derechos Económicos, Sociales y
Culturales, Pacto Internacional de Derechos Civiles y Políticos.
Imaenduarevevi jeta mborookuai reta ñemomiri regua imiari vaere;
+1957 guive jeta oyepoepi teko reta tẽtaigua reta peguarã opaete rupi. Kuae
jeko pegua ikaviko oñembopiau mborookuai kuaere imiari vae;
+Jupiko tẽtaigua reta oiko vaerã jeko rupi, jae reta oñangareko vaerã iye,
omomirata vaerã iñee jare iporoguirovia, tẽta guasu ñavo japipe;
+Jeta tẽta guasu japipe oiko vae, tẽtaigua reta ikaviãete yoguireko karai
retagui jare mbaeti oyemboete jeko, imborookuai, jare mbae ikavigue guinoi
vae;
+Tẽtaigua reta jeta mbae ikavigue guinoi: jeko tee tee jare mborerekua,
omboete kavi ivipo jare oiko ñovaicharo mbae reve ĩru tẽta ndive;
+Kuae mborookuai oyapo vaerã, oñererokuavee kuae reta: Ñomboati opaete Tẽta
Guasu Pegua (ONU), Ñomboati Ivimbaraviki jare Tembiu Pegua (FAO), Ñomboati
Ñemboe, Aragua jare Teko Pegua, Ñomboati Opaete Tẽta Guasu Tekoroĩsa Pegua,
jare Ñomboati Tẽtaigua Reta Pegua. Opaete kuae nomboati guasu reta jekuaeño
oparaviki pãveta, kuae mborookuai oyeapo kavi vaerã;
+Oyepoepi kuae mborookuai piau tẽtaigua reta peguarã jare oñemboguapi 27
araroi 1989 pe jare oñembojeeta “Mborookuai guasu tẽtaigua reta regua,
1989”:
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+ÑEMBOYAO METEI (1-12)
+Mborokuai jai 1
+1. Kuae mborookuai guasu oipota oñangareko: a) Tẽtaigua reta oiko pãve
ikotiagui yogueru vae reta ndive, erẽi jekuaeño oiko jeko rupi jare iyipi
reta iporomboe rupi. b) Tẽtaigua reta oikoñomai arakae guive, ndei karai
reta ou mbove jare ndei oñemopũa tẽta guasu reta mbove, jare jekuaeño oiko
jeko rupi jare iyipi reta iporomboe rupi vae.
+2. Kuae mborookuai ngaraa oyeporu, tẽtaigua reta emae kavi guironotima
jeko yave.
+3. Yaipori kuae ñee 1” tẽtaigua guasu” ñande miari vaerã tẽtaigua reta
regua erẽi aguiye yayavi ñande miari vaerã tẽta guasu (país) regua yave.
+Mborokuai jai 2
+1. Tẽta guasu juvicha reta toñemambeko oñangareko kavi vaerã tẽtaigua
retare jare toparaviki jae ndive oyemboete vaerã.
+2. Kuae oipota jei: a) Toiko kavi oyoavi mbae reve ĩru vae ndive
mborookuai jovai; b) Toñemboete jeko jare juvicha, jare toiko piaguive
iyipi reta iporomboe rupi. c) Toyembori tẽtaigua reta omokañi vaerã
oipotague yoavi reta oyoupi jare ambue vae reta ndive, ipiapotaa jare jeko
rupi kavi.
+Mborokuai jai 3
+1. Tẽtaigua reta toiko piaguive jare iyambae. Kuae mborookuai guasu opaete
peguarãko: kuña jare mbia reta.
+2. Tẽtaigua reta mbaetiko oyererekota jasi katu jare ipiakotiã rupi.
Toñemboete opaete mborookuai reta oñangareko jese vae.
+Mborokuai jai 4
+1. Toñemambeko oyeepi vaerã jae reta, juvicha, imbaeyekou, imbaraviki,
jeko jare iivi oiko pipe vae.
+2. Opaete mbae oyeapo vae, aguiyeta oyeapo ipiapotaã jare ipiakotiã.
+3. Yepetẽi guinoi jae retai iporookuai, jekuaeño oyovake oiko mborookuai
jovai ĩru reta rami.
+Mborokuai jai 5
+Oyeporuta yave kuae mborookuai guasu a) Toyekuauka mbae ikavigue tẽtaigua
reta guinoi vae jare toñangareko jeko jare iporoguirovia. Toñemae kavivi
mbaenunga ñemboavai guinoi vaere. b) Toñemboete juvicha, jeko jare mbae
ikavigue guinoi vae. c) Toyeparaviki tẽtaigua reta ndive oñemboiya vaerã
opaete ñemboavai oñevãe ikoti vae.
+Mborokuai jai 6
+1. Oyeporuta yave kuae mborookuai, tẽta guasu imburuvicha reta: a)
Toapraqndu kavi rari tẽtaigua retape, ndei oyeapo mbove oipotague
mborookuai, ipuereta oyeapo ikoti vae. b) Toyemboguapi kavi kirẽi yave jare
kirẽipa tẽtaigua reta ipuere omee iñee mbaeti reve kia oyopia, oipotague
mbae oyeapota ikoti ñavo. Ipuerevi oguapi mburuvicharã, ĩru reta rami, kuae
tẽta guasu rupi. c) Toyemboguapi kavi kirẽi oyemborita tẽtaigua reta
omomirata vaerã jeko jare jekuaeño oparaviki vaerã omae reve iye.
+2. Opaete kuae ivate oyekuatia oĩ vae, oyeapota ipiakatu reve jare metei
ñavo jare teko rupi, ipuere vaerã oparaviki metei ñemongeta ndive.
+Mborokuai jai 7
+1. Tẽtaigua reta ipuere omee iñee omotenonde verã tembiapo reta tẽta
omboyekua vae, oñangareko vaerã jeko, iporoguirovia, jekove, imbaeyekou
jare iivi. Jokoraiñovi tomee iñee oyeapota yave oipotague mbaraviki ipuere
oyeapa ikoti vae.
+2. Tẽta guasu juvicha reta tomotenonde tembiapo reta tẽtaigua oikoa rupi,
ombori ombokuakua vaerã jekove, iparaviki, jekorõisa jare iñemboe. Opaete
kuae oyeapota oñemae reve tenonde
+3. Tẽta guasu juvicha reta toñemambeko omae kavi vaerã opaete mbaraviki
oyeapo vae osirive vaerã tẽtaigua retape jare mbaepa gueru tembiapo reta
jekove, jeko jare iivi peguarã. Oyeecha yave mbaeti ikavi, aguiye toyeapo.
+4. Tẽta guasu juvicha reta, tẽtaigua reta ndive, toñemambeko tenonde
oñangareko vaerã ivi jare ivipore oikoa rupi.
+Mborokuai jai 8
+1. Oyeporuta yave oipotague mborokuai tẽtaigua reta koti, toyemboete jeko
jare iyipi reta iporomboe.
+2. Tẽtaigua reta jupiko jekuaeño oiko verã jeko rupi jare iyipi reta
iporomboe rupi, ikavi yave. Mbaeti oñopoẽ yave mbaenunga mborookuai guasu
ndive, toeka tape omoikavi vaerã kuae teko.
+3. Kuae ivate oyekuatia oĩ vae (1+2 ) aguiye toyopia tẽtaigua reta oiko
vaerã ĩru reta ndive mborookuai jei rami.
+Mborokuai jai 9
+1. Tẽtaigua reta guirekoñomai iyipi reta iporomboe rupi omboepika vaerã
teko oyavi vae retape. Ipuereko yave, toñemboete kuae teko oñopoẽ yave
mbaenunga mborookuai ndive.
+2. Tuvicha reta mborookuai oyapouka vae, tomboete tẽtaigua reta jeko.
+Mborokuai jai 10
+1. Oyemboepika yave teko oyavi vae retape, toñemae kavi kirẽitapa jare
mbaenunga teko rupi oiko.
+2. Kianunga tẽtaigua ombaeyavi yave, toñemboepika chupe oipotague rupi
erẽi, ipuereko yave, aguiye tomombo tembipirirupe.
+Mborokuai jai 11 Mbaeti kia ipuereta tẽtaigua retape oyeapouka ipiakotiã
mbaraviki, yepetẽi oyemboepi chupe. Erẽingatu ipuereta korãi oparaviki,
mborookuai jei yave opaete peguarã.
+Mborokuai jai 12 Tẽtaigua retare toñeangareko mborookuai rupi, mbae oyeapo
yave ikoti. Tipuerevi toyeepi jare toeka toyeapo chupe jupi vae. Oyemboya
yave mborookuai oyapouka vae koti, tẽtaigua reta ipuere toikua kavi ĩru vae
reta iñee jare jae tipuerevi timiari iñeepe. Oata yave, toeka kia oipoepi
vaerã iñee.
+ÑEMBOYAO MOKOI. IVI REGUA (13-19)
+ÑEMBOYAO MBOAPI. MBARAVIKI REGUA (20)
+ÑEMBOYAO IRUNDI. KATUPIRI TEMBIAPO JARE MBAEPOA REGUA (21-23)
+ÑEMBOYAO PANDEPO. YEEPIKA JARE TEKO ROĨSA REGUA (24-25)
+ÑEMBOYAO OVA. ÑEMBOE JARE ÑEMOMBEUKA REGUA (26-31)
+ÑEMBOYAY CHIU. TẼTAGUASU IVI IYAPI REGUA (32)
+ÑEMBOYAO JURI. MBAAPOUKA REGUA (33)
+MBAE OYEAPOUKAVAE (34-35)
+ÑEMBOYAO PAÑANDEPO. MBAE OYEAPOUKATA TAIKUETEVAE (36-44)
+Joaju okapeguávandi
+http://www.unicefninezindigena.org.ar/pdf/dec_idiomas/Declaracion_derechos%20PI-Guarani.pdf
+
+%%%
+
+Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja),
morotĩ (py'aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta'anga
ojoja'ỹva: peteĩ tenondépe he'iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha
petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva
peteĩ mbyja sa'yju mimbíva apu'a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he'iva
“Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he'iséva sãso-).
+Ñane retãme ára 15 jasypoapy jave ojegueromandu'a Poyvi Ára. Poyvi niko
tetã rechaukaha. Ipype oñeñongatu tetã rembiahasakue, tetã kerayvoty, tetã
remiandu, tetã remimbyasy, tetã rembikuaa, tetã rembijerovia ha tetã
rembihupytykue; amo hapópe, ipype oĩ ha ñañanduva'erã tetã rekove. Chupe
jahayhuva'erã ha akóinte ñamomba'eguasuva'erã. Ipotĩmara'ỹva'erã. Araka'eve
nañamongy'aiva'erã; ha tekotevẽramo, ñame'ẽva'erã ñande rekove hesehápe.
+Tembiasakue
+Poyvi peteĩha ñane retãmegua niko ojepuru'ypýkuri 15 jasypo guive 16
jasypoteĩ meve ary 1811-pe. Upéva niko isa'y hovy ha -yvate ha asu gotyo-
oguerekókuri peteĩ mbyja morotĩ. Pe sa'y hovy oñanduka ñane retã rekosãso.
+Poyvi mokõiha katu iñasãi yvytu vevére ára 17 jasypoteĩ ary 1811-pe. Kóva
mbohapy isa'y oñemohendañenóva: hovy, sa'yju ha pytã.
+Poyvi mbohapyha niko oguerekómakuri umi mbohapy sa'y oguerekóva ñande
poyvi ko'áĝagua: pytã, morotĩ ha hovy; áĝakatu pe sa'y morotĩ, mbytepegua,
iipemive umi ambuégui.
+Poyvi irundyha katu pe ko'áĝaite peve jaipurúva, pe isa'y jojáva: pytã,
morotĩ ha hovy. Ára 25 jasypateĩ 1842 jave, omano rire José Gaspar
Rodríguez de Francia, pe Amandaje omotenondéva hikuái Mariano Roque Alonso
ha Carlos Antonio López oiporavókuri ñane retã poyvíramo pe isa'y
mbohapýva: pytã, morotĩ ha hovy. Pytã ñanemomandu'áva tekojojáre, morotĩ
py'aguapy rehehápe ha hovy ojegueroayvúvo nane retã rekosãso. Ko'ã mbohapy
sa'y oipurúkuri umi ñorairõhára ohova'ekue ñane retã rérape oipysyrõvo Táva
Buenos Aires-pe ani haĝua ho'a Inglaterra poguýpe. Upe riréma oñemboguapy
hese umi guarakapa. Kóva añoite niko pe poyvi oguerekóva mokõi guarakapa
ijape ha ikupépe. Ijapépe oho pe guarakapa apu'ã oguerekóva peteĩ leo
he'iséva pu'aka ha peteĩ akão he'iséva tekosãso. Sa'y huguapegua katu pytã
ha upépe ojehai “Py'aguapy ha Tekojoja”. Ñande poyvi kupépe niko oho ambue
guarakapa oñemohendahápe peteĩ mbyja sa'yju ñanemomandu'ávo jasypópe
ñanesãsohague. Sa'y huguapegua katu hovy arapýicha. Pe mbyjápe omohembe'y
palma ha olivo rakã; ha ojehai “Paraguáy Retã”.
+
+%%%
+
+Pumbasy oĩ peteĩ mba'epu pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ,
mba'embyasy ha py'arasy.
+Tembiasakue
+27 jasypoapy ojegueromandu'a Pumbasy Ára, heñóigui upe árape, 27 jasypoapy
1904-pe, Chacarita, táva Paraguaýpe, ijapohare: José Asunción Flores.
Isýniko María Magdalena Flores (aojoheihára) ha itúvakatu Juan Volta
(mbarakambopuha). José Asunción imitã'i guive omba'apóma, kuatiambyatyhára
ha sapatumopotĩhárarõ, oipytyvõ haĝua isýpe ha jeko peteĩ ára, orekórõ 11
ary, ho'ákuri tahachi poguýpe omondárõguare mbujape pehẽ hembi'urã. Upérõ,
ha “omopotĩ” haĝua hembiapo vaikue, oñembohasa chupe Tahachi Mba'epurory
Mbo'ehaópe. Péicha oñepyrũkuri iñemoarandu puraheikuaápe. Imbo'eharakuéniko
Mariano Godoy, Eugenio Campanini, Nicolino Pellegrini ha Salvador Déntice.
Pya'évoi itenonde iñemoarandúpe, upévare oñeme'ẽkuri pe trombón peteĩha.
Avei Félix Fernández ohekombo'ékuri chupe ha upéikatu oikuaara'ã violín
Carlos Esculies ha Fernando Centurión ndive. Mboriahu hekópe, José Asunción
Flores omba'apo hapicha mba'epuhárakuéra ndive ha upeichaha rupi niko
ohenduka ñepyrũ umi ipumbasy. Arateĩ jave katu ojapómi aty guasu ijatyhápe
ñe'ẽporãhaihára ha puraheihára. Péicha ha'e oñakãrapu'ã ha mbeguekatúpe
omyasãi hembiapo ñane retã ha ambue tetã rupi. Ndojokupytýigui hemiandúpe
tetã ruvichakuéra ndive, oñemosẽkuri ñane retãgui ha upeichahápe oikundaha
heta ambue tetã rupi. Ohoraẽ Argentina-pe ha heta oguata rire, ohasa rire
heta tetã rupi, oĝuahẽjepékuri Rusia-pe ha upégui ojevyjeýkuri
Argentina-pe. Flores omanókuri Buenos Aires-pe ára 16 jasypo ary 1972-pe.
Are rire, 1991-pe, Alfredo Stroessner ho'a rire, hetekue ojegueru ñane
retãme ha oñeñotỹ pytu'urenda ogueraháva héra ha Manuel Ortiz Guerrero réra
oĩháme, Paraguaýpe.
+Pumbasy niko ha'e mba'e tuichavéva ojapova'ekue José Asunción Flores, ary
1925-pe. Upe tembiapópe omokyre'ỹkuri chupe iñirũngue Félix Fernández,
Manuel Rivas Ortellado, Rudecindo Lugo, Darío Gómez Serrato, Silvestre
Jovellanos, Santiago Torres, Manuel Cardozo ha Gerardo Fernández Moreno.
Pumbasy ypykuéniko “Jejui” ha upéi oĩ ko'ãva: “Arribeño resay”, “India”,
“Ka'aty”, “Ne rendápe aju”, “Panambi Vera”, “Paraguaýpe”, “Nde ratypykua”,
“Obrerito”, “Gallito Cantor”, “Purahéi Paha”, “Mburikao”, “Ñasaindýpe”,
“Ñande aramboha”, “Punta Karapãme Serrato ndive”, hetaiteve ambue apytépe.
+Pumbasy réra osẽkuri Manuel Ortíz Guerrero apytu'ũgui. Pe ñe'ẽ Guarania
niko ou Guaranígui, ha upe guive ojepurúkuri oñembohéra haĝua upe mba'epu
pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ, mba'embyasy ha py'arasy.
+
+%%%
+
+Revolusiõ Hyãsiapegua - Ñorairõ guasu Hyãsia-pe, oñepyruhague 14
jasypokõi, ary 1789-pe.
+Iporã ñanemandu'a upe ñorairõ mboyve Hyãsia retã oñemboja'ohague
mbohapýpe. Peteĩháme oĩ tupãogua ruvicha; mokõiháme oĩ umi huguy hovýva; ha
mbohapyhápe katu oĩ tetãyguakuéra. Iporã avei ja'e, Hyãsia-pe upérõ oĩhague
heta tapicha iñarandúva, péicha: Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Diderot,
Locke ha ambuéva. Ko'ã tapicha ndojokupytúi Luis XVI ndive hemiandu
ambuégui hikuái. Ha'ekuéra ndohechaporãi Réi rembiapo, ha'éva avei tetã ha
opa mba'e jára. Ha'ekuéra ndohechaporãi avei tetã ñemboja'o mbohapýpe.
+Ivaivévo tetã rembiasa -ndoguerekovéiva pirapire ha avei oĩgui
ndohechaporãiva tetã ñemboja'o mbohapýpe- umi huguy hovýva oñemboja
tetãyguakuéra rendápe ohesape'a ha omyasãivo ijapytepekuéra tekojoja reko;
umíva apytépe oĩkuri Duque de Orleans ha Gilberto de Lafayette,
oñorairõva'ekue, Yvateamérika-pe, omosãso haĝua umi 13 táva oĩva Ingyaterra
poguýpe.
+Tetã Amandaje oñepyrũ mboyve hembiapo, tavakuéra ha umi amandajemimi
oikóva okaháre; ojeruremavoíkuri hikuái peteĩ Léi Guasu Hyãsia-pe ĝuarã.
Áĝa katu umi tupãogua ruvicha ha umi huguy hovýva oñeha'ã hikuái ani haĝua
opyta pu'aka'ỹre ha imba'eta'ỹre. Tetãyguakuéra katu ojerure tetã ha
avano'õ remisãmbyhy ñembopyahu. Jepémo oiko ñomongeta ko'ã mba'ére,
noñeĝuahẽi peteĩ ñe'ẽme, ha upevakuére, oñepyrũkuri ñorairõmimi upéi
ojepysova'ekue ohóvo Paris tuichakue javevére.
+Upéicha rupi, ary 1789 jave, Paris-gui oiko ñorairõ renda. Mbohapy mba'e
omomýi tetãyguakuérape: Tekosãso reka, Tetã Amandaje ñemongu'e ha Ñe'ẽme'ẽ
“Juego de Pelota” ñemoañete. Iporã jaikuaa Ñe'ẽme'ẽ “Juego de Pelota”
oikova'ekue 20 jasypoteĩ 1789 jave; kóva rupive 577 tetãrerapegua ojoaju ha
he'íkuri omba'apótaha kane'õ'ỹre ome'ẽ peve peteĩ Léi Guasu Hyãsia-pe.
Jepémo tetãygua oipotákuri umi mba'e, Réi Luis XVI katu oñembotavyete ha
ombotove chupekuéra. Péva ári, tetãyguakuéra huguyrakuvékuri oñemosẽvo
Jacobo Nécker, Tetãmba'eta Kuaitapyhára. Upémarõ, Luis XVI ojehecha
tesaparápe ha ojerure pytyvõ ambue tetãme, ombouva'ekue heta ñorairõhára
oñemohendáva Paris ha Versalles jerére. Ojehúvo ko'ã mba'e ha ohechakuaávo
Luis XVI oñembotavyha chuguikuéra, tetãygua opu'ã ha osẽmakatu oñorairõ
haĝua tuichaháicha hembipota rehehápe.
+Hetaiterei tapicha oike upe ñorarirõme, haimete 40 térã 50.000 rupi ojeity
Les Invalides ári, mboka rekávo. La Bastilla-pe katu hyapu ñorairõ purahéi
ha upeichavérõ jepe umi ñorairõhára nombokapuséi tetãyguakuérare jepémo
oguereko hikuái heta mboka ha kañõnguéra. Namombyrýi upégui, Marte Ñúme,
Luis XVI ñorairõharakuéra oíva Pierre de Besenval poguýpe, avei oñembotavy
upe huvichágui ha upehaguére nombokapúi tetãyguakuérare.
+Ára 14 jasypokõi 1789, 15:30 aravo jave, tetãyguakuéra oñepyrũkuri ojupi
ogyke oĩva La Bastilla jerére ha upekuévo ombokapu hi'ári. Upevarã
oipurúkuri po kaño ho'áva ipopekuéra. Uperiremínte, Luis XVI
ñorairõharakuéra oñepomoĩ. 17 aravo jave tetãyguakuéra oikémakatu La
Bastilla-pe ha oñemomba'e mbokakuérarare. Marques de Launay, ha'éva upe
ka'irãi ruvicha, ojejukákuri ha iñakãngue ojekutu, hechapyrã, upe ogaguasu
renondépe. Ko'ã mba'e ombopy'aguasuve tetãyguakuérape ha oho heseve tenonde
gotyo, ojuka peve Réi Luis XVI ha ipehẽngukuérape.
+Upe mba'e guasuete ohechaukáva tetãygua pyapy ha upekuévo ome'ẽva
Hyãsia-yguápe itekosãso; opyta -upe guive- peteĩ techapyrãrõ maymaite
tetãme ĝuarã. Añetehápe, upe guive, Francia rembiasa iñambue ha upe ára
opyta mandu'arãme chupekuéra. Upe guive avei oñemopyenda mbarete ko'ã
mbohapy ñe'ẽ mayma ava rekovépe: tekosãso, tekojoja ha joyke'yrayhu.
Ipahápe, tekotevẽ ja'e 14 jasypokõi ha'ehína Hyãsia retã arete guasu.
+
+%%%
+
+Rubén Enciso Yegros heñóikuri Tava Puerto Pinasco, Cháko, Paraguai retãme;
ára 7 jasyrundy ary 1932-pe. Itúva niko karai Simeón Enciso (t), ha isýkatu
kuñakarai Froilana Yegros de Enciso. Rubén Enciso Yegros rembireko mokõiha
niko Ivonne Lalane, ha'éva Francia-ygua ñemoñare. Mokõi ita'ýra: Rubén Rene
(40), omba'apóva peteĩ Viruópe; ha Rubén Raúl (37), ha'éva tetã mba'apohára.
+Karai Rubén Enciso Yegros ou'ypýkuri Tavaguasu Paraguaýpe ary 1943-pe,
orekórõguare 11 ary, ipaíno Karai José Félix Galeano ndive (ha'éva Maneco
Galeano, mba'epu'apohára herakuãporãitéva, ramói). Upéi ary 1946-pe, ha'e
ha itúva, isy ha hogayguakuéra ovapaite hikuái Tavaguasu Paraguaýpe ha oiko
sapy'aimi hikuái óga oĩva tape General Caballero ári haimete Eusebio Ayala
(Tahachiro 7ª Paraguaygua ypypete). Ko'áĝa oiko upépe peteĩ ijoyke'y.
+Upe rire, ova hikuái Táva Luque-pe ha upépe oikórõguare, oĩ jave mbo'esyry
mokõiháme, mitãrusumbo'ehao Manuel Domínguez-pe, oñepyrũkuri ohai
iñe'ẽpotymimi. Imandu'a mba'éichapa imbo'ehára castellano-pegua ojerurémi
chupekuéra ohai haĝua hemiandu hekoha rehegua (ama, ysyry ha ambue mba'e
rehegua). Uperiremínte upe imbo'ehára omomorã umi hembiapomimi ha
omoakãrakúvo chupe he'íkuri chupe akóinte ohai haĝua. Upéicha
oñepyrũ'ypýkuri ohai ñe'ẽpoty ha ojapo mba'epurory.
+Ko'áĝa, heta umi hembiapokue ohaíva Guarani ha castellano-pe, oñehendumeme
ha ojehecharamo. Umíva apytépe jajuhukuaa ko'ãva: “Che rúpe ĝuarã purahéi”,
“Imposible, imposible”, ha “Paraguaya de pies descalzos”. Ipy'arory ha
ijuruvyrei imandu'ávo iñirũnguéra: Neneco Norton, Juan B. Mora, Chono
Duarte, Dionisio Villamayor, Angel Acuña, Agustín Barboza ha ikompái
Américo Pérez Peña-re.
+Karai Rubén ko'aĝa oguereko hóga tape Manuel Dominguez 961-pe (Tavaguasu
Paraguaýpe). Jepémo ndohechaporãvéi, oiko vy'apópe ha akóinte iñapytu'ũroky
ku'ekatu. Kóva ha'e peteĩ jehechakuaa kytomi peteĩ Karai Guasúpe, peteĩ
Mbo'ehárape, peteĩ tapicha okarayguápe, akóinte omyasãiva kane'õ'ỹre ñande
reko. Ha'éniko peteĩ tekove hekokatúva, hekopotĩva, ndahekojejapóiva ha
nomomba'eguasúiva mba'eta. Karai Rubén Enciso Yegros niko peteĩ techapyrã
mitã, mitãrusu ha opavavetévape ĝuarã.
+**
+Ohai: David Galeano Olivera
+
+%%%
+
+Joseph Rudyard Kipling heñóikuri ára 30 jasypakõi ary 1865-pe, táva
Bombay, India retãme. Haihára ha ñe'ẽpapára Gran Bretaña-ygua. Ohai
opaichagua ñemombe'u mitã ha kakuaávape ĝuarã, avei ohai ñe'ẽpoty. Itúva
hera'akue John Lockwood Kipling ha isýkatu Alice Kipling.
+Hekove pukukuépe hetaiterei mba'e ohai ha umi hembiapokue ojekuaavéva
apytépe oĩ umi ñe'ẽpoty hérava “Mandalay” (1892), “Gunga Din” (1892) ha
“if”, oñembohasava'ekue castellano-pe ha ojeheróva “Si” (1895). Avei
oguereko hembihai “El libro de la selva”, onohẽva'ekue 1894-pe. Oĩ avei
hembiapo hérava “Kim” (1901) ha “El hombre que pudo ser rey” (1888). Heta
hembiapokue oñembohasa ta'ãngaryrýipe.
+Opavave ohechakuaa ha ohecharamo Rudyard Kipling-pe hekovepotĩ ha
hembiapoporãitáre. Ñe'ẽpaparaháicha heta jopói oñekuave'ẽ ichupe ha
opavavégui ojehehýi. Ipahápe, ary 1907-pe, oipyhy pe jopói tuichavéva
hérava Premio Nobel de Literatura.
+Orekórõ 26 ary, Rudyard Kipling omendákuri Carrie Balestier rehe ha
hendive mbohapy iñemoñarékuri (Josephine, Elsie ha John). Kipling omanókuri
ára 18 jasyteĩ ary 1936-pe, táva Londres, Inglaterra retãme.
+
+%%%
+
+24 jasypoteĩ ojegueromandu'a Juan Marangatu ára, ha pe vy'aguasu ojejapóva
hérape oñepyrũmavoi 23 jasypoteĩ pyharépe. Añetehápe, kakuaáva, mitãrusu ha
mitã ñane retãmegua vy'apópe ojapo opaichagua temira'ã, tembi'u ha
ñembosarái imandu'ávo upe karai marangatúre.
+Ára 23 pyharépe oñepyrũma ojejapo umi temira'ã.
+Peteĩ ryguasume (uru) oñeñongatuva'erã peteĩ koty iñipytũvape ha oĩva'erã
upépe, okaru'ỹre, 24 aravo. Upéi, ára 24 asajépe, oñenohẽva'erã okápe ha
ojereva'erã hese umi omendaséva, avati raỹi ipópe; ha upépe ryguasume
okarúvo peteĩvagui, upéva ha'ehína upe omendátava pe arýpe.
+Peteĩ ryguasume oñeñongatuva'erã peteĩ koty iñipytũvape ha oĩva'erã upépe,
okaru'ỹre, 24 aravo. Upéi, ára 24 asajépe, ojerahava'erã chupe ambue kotýpe
oĩhame ijerére: kuãirũ, pirapire, ryguasu rupi'a ha okẽndavoka. Ko'ã irundy
mba'e ojehaitypova'erã avati raỹi apytépe. Ryguasume ho'uraẽramo avati,
kuãirũ oĩhágui, upéva he'ise ñemenda pe arýpe; ho'uraẽrõ avati, pirapire
oĩhágui, upéva he'ise ojerekotaha heta pirapire pe arýpe; ho'uraẽro avati,
ryguasu rupi'a oĩhágui, péva katu naiporãi, he'ise po'a'ỹ pe arýpe; ha
ho'úramo avati, okendavoka oĩhagui, upéva he'ise óga pyahu ojerekotaha.
+Ára 23, pyharépe, ojekutuva'erã peteĩ kyse pakováre. Upéi ára 24 asaje
jave ojehekýivo kyse pakovágui ikatúta oñemoñe'ẽ hese ménarã térã
tembirekorã réra ypy.
+Ára 24 ko'ẽme, oñesẽva'erã okápe ha ohasaraẽvévape oñeporanduva'erã héra
ha péva ha'éta avei tembirekorã térã menarã réra (térã réra ypy).
+Ára 23 pyharépe, oñemoĩva'erã aramboha guýpe peteĩ itangecha pyahu ha
ko'ẽvo oñenohẽvo itangecha aramboha guýgui ojehecháta ipype tembirekorã
térã menarã ra'ãnga.
+Ára 24 asaje, oñemondykyva'erã 24 jey tataindy ýpe ha upépe ikatúta
oñemoñe'ẽ menarã térã tembirekorã réra ypy.
+Ára 23 pyharépe, oñemoĩva'erã aramboha guýpe mokõi avati ra'ỹi. Peteĩva
oguerahava'era peteĩva mborayhu jára réra ha ambuéva katu ambue mborayhu
jára réra. Ára 24 ko'ẽme, ojepovyvy ha oñenohẽva'erã peteĩ avati ra'ỹi
aramboha guýgui; ha upe térã oñenohẽva ha'e mena térã tembirekorã réra.
+Oĩháicha umi temira'ã, oĩ avei umi ñembosarái San Juan árapente oñeha'ãva.
Péicha, oĝuahẽvo pyhare, opavave ijaty San Juan-hápe ha oike opaichagua
ñembosaráipe héra Guarani meméva.
+Tata ári jehasa
+Yryra sỹiPáila jeheréi oguerekóva hu'ãme, jopóiramo: pirapire, ao pyahu
térã peteĩ ryguasu ka'ẽ
+Kambuchi jejoka
+Páila jeheréi
+Pelota tata
+Tóro Kandil
+Ñemenda okára o casamiento koygua
+Carrera vosa
+Kure ñembohuguái
+Judas kái
+Mbokavícho
+Ko'ã ñembosarái oiko aja peteĩ kuñakarai imba'ekuaáva omoñe'ẽ kuña ha
kuimba'épe ipo ha oikuaauka chupekuéra mba'épa oikóta hekovekuéragui
tenondeve gotyo. Huguápe katu peteĩ atymbopuha ohenduka purahéi
ñanemba'etéva, umi ikyre'ỹvéva; ha opapotávo pe vy'aguasu, opavave osẽ
ojeroky vy'a ha tetia'épe. Umi jeroky apytépe oĩ pe hérava “solíto” ha
ambuéva.
+Oĩháicha temira'ã ha ñemboharái, oĩ avei tembi'u San Juan árapente
ojejapóva.
+Mbeju
+Chipa (aramirõ, mestizo, so'o, kavure, piru ha ambuéva)
+Pastel mandi'o
+Chicharõ trenzado
+Chicharõ hu'itĩ
+Pajagua mascada
+Sopa paraguaya
+Chipa guasu
+Mbusia ha butifarra
+So'o jukysy
+So'o josopy – sójo
+Ryguasu ka'ẽ
+Vori vori ryguasu
+Pyharepyterã oñembopupu caldo ava (San Juan Bautista-Misiones-pe katu
ojejapo batiburrillo); ha oñembosyry (bebidas) haĝua oĩ guaripóla, aloha ha
kojói haku porãva. Mahe'ẽ – mba'ehe'ẽ (postres) apytépe katu jajuhukuaa:
eíra kesúre, eíra manduvíre, andai kamby, arapaho, kamby arro ha kandial.
+Jepémo San Juan Ára ndaha'éi Guaranikuéra mba'eteete, ja'ekuaa
oikembaretehague ñane retã rekópe. Áĝa katu pe mba'e iporãvéva niko
ndaikatuiha ñaikũmby San Juan Ára Guarani'ỹre. Iporã ja'e avei San Juan Ára
oĝuahẽhague ñane retãme umi español nidve.
+Oje'e ko vy'aguasu jeromandu'a oñepyrũhague ojapo 5.000 ary; umi
iñarandúva ohechakuaárõguare kuarahy hekoambueha mokõi ára peteĩ arýpe.
Péicha, ko yvymbyte ñemby gotyo, oĩ peteĩ ára imbykyvéva (21 jasypoteĩ) ha
ambue katu ipukuvéva (21 jasypakõi). Oje'e avei upe árape heñóihague San
Juan Bautista ha isy omomaiteihague ichupe tata rendýpe. Avei oje'e tata
oñemyendyha oñemombare ha oñembohetia'évo kuarahy pytu, sa'ive ojopéva upe
jave, ára mbykyvehaguére.
+
+%%%
+
+“TÁVA HA JAGUAKUÉRA” oĩ mombe'upuku Mario Vargas Llosa mba'e (ary 1963).
+Vore
+Atyha niko heñóikuri ha'ekuéra omoñepyrũvo heko guarini, 48 aravo oheja
rire ijao tapiagua ha umi ñapĩhára mbo'ehaopegua oñemoakãperõvo chupekuéra,
ha omonde'ypývo guarini'ao, upérõ ipyahuetéva; ha oñembohysýi'ypýrõguare
korapy guasúpe, turuñe'ẽ pu ha ñe'ẽpohýi pa'ũme. Péva ha'ékuri ara paha upe
arahakupegua ha Lima arapy oñemo'ãmbaite araípe oĝuahẽvo ijapýpe mbohapy
jasy kuarahy ojopehague yvyku'i para rembe'ygua, ko'áĝa opytu'útava are
porã, ro'y aja. Ha'ekuéra ou hikuái Peru tuichakue javevégui; ndojokuaái ha
ko'áĝa oiko chuguikuéra peteĩ aty año, oñembo'ýva hína óga guasuete
renondépe, ha'ekuéra ne'ĩra oikehaguépe. Garrido -tuvicha upepegua-
oñemoñe'ẽ ha he'i chupekuéra pe heko tapiagua upépe opaha mbohapy ary peve,
ha upépe oikotaha chuguikuéra kuimba'e añetete ha he'i avei chupekuéra
guarini rekópe oikeha mbohapy mba'e añónte: ñe'ẽrendureko, mba'apo ha
py'aguasu. Upe mba'e ojehúkuri opa rire ikaru peteĩha upe mbo'ehaópe, isãso
rire hikuái huvichavusu ha huvichamirĩ poguýgui, osẽmbaitévo kotykaruhágui
ojehe'ahaguépe guarinirã irundy ha poha mbo'esyrypegua ndive. Ha'ekuéra
hesapopa ha ohecharamoite umívape, hi'arevémava chuguikuéra upépe.
+Tembiguái oĩkuri ha'eño ha oguejy jupiguejyha rupi kotykaruhágui korapýpe,
ha upe jave oñandu oipyhýva chupe mokõive ijyvágui ha ohendu ijapysápe
oñe'ẽva: “eju orendive, jagua”. Ha'e opukavy ha oho hapykuerikuéra. Ijerére
ohecha mba'éichapa heta umi iñirũ pyahu upe pyhareve oikuaava'ekue, avei
ojeraha mbaretépe tape iñanandymívare mbo'esyry irundyhapegua renda gotyo.
Upe ára ndaipórikuri mbo'epy. Jaguakuéra oĩkuri irundyhapegua poguýpe
tembi'u'asaje opa guive karupyhare peve, haimete poapy aravo. Tembiguái
ndoikuaái moõitépa ojeraha ha mávapa oguerahákuri chupe. Áĝakatu upe tenda
henyhẽ tatatĩ ha guarini'aógui ha oñehendu opuka ha osapukáiva. Oikévo
kotypýpe, opukavyhápe gueterei, oñandu oinupãva ichupe ijatukupépe. Ho'a
yvýpe, ojere ijehe ha opyta ojepyso ovayvávo. Oñeha'ã oñembo'y ha
ndaikatúi: oĩgui peteĩ opyrũva hyére. Ha'e ndaikatúi ohecha ogahoja, pa
tekove hovasýva ojesarekógui hese ku omañaramoguáicha peteĩ mymbachu'imíre.
+Peteĩva he'i: “Ñañepyrũ haĝua, epurahéi ñandéve sa jey “che peteĩ jagua”
ha embohyapu México purahéi ipuháicha. Ndaikatúi. Ha'e ijurujái ha
hesajerepa. Ijahy'o rakuvy. Upe opyrũva hese opyrũ hatãmive hyére
+-Ndoipotái -he'i upe oñe'ẽva- ko jagua ndopuraheiséi.
+Ha upémaramo umi tovasy ojeréva hese oipe'a ijuru ha ondyvu hese heta jey,
ndaha'éi peteĩ jeymínte ha upévare ha'e omboty hesa. Opávo ñendyvu hese,
upe oñe'ẽva -ha'e oikuaa'ỹva mávapa- ojerehápe hese, he'ijey:
+-Epurahéi ñandéve sa jey “che peteĩ jagua” ha embohyapu México purahéi
ipuháicha.
+Ko'áĝa katu iñe'ẽrendúma ha ijahy'okua rupi osẽ pe ñe'ẽ'apesã ojejeruréva
ichupe ha oñeha'ã'anga ombohyapu ku purahéi “Allá en el rancho grande”
ipuháicha; ha hasy chupe upe mba'e, ndaijaporãigui chupe pe ñe'ẽ'apesã upe
purahéi retepýpe; upévare opuraheirãngue sapy'ánte ipu karẽmba. Jepémo
vaicha ndoúi ha ndohóiva upe mba'e umi ijaheihárape. Ha'ekuéra, uvei,
ojapysaka porã hese.
+-Ekirirĩ -he'i upe oñe'ẽva- ko'áĝa epurahéi bolero púpe.
+Upéi ombopuraheika chupe mambo ha vals criollo púpe. Upéi osapukái hikuái
chupe:
+-Eñembo'y.
+Ha'e oñembo'y ha ipópe omopotĩ hova ry'aikue. Ombohasa ipo rykue ikaso
revíre oñemokãvo.
+Upe oñe'ẽva oparandu:
+-¿Oĩpa he'iva'ekue chupe omopotĩ haĝua hova? Nahániri, avave nde'íri chupe.
+Opavavéva ojejurupe'ajey ha ondyvu hese ha ha'e, pya'e porã, omboty hesa,
upe ñendyvu opa peve. Upéro upe oñe'ẽva he'i:
+-Umi mokõi oñembo'ýva nde ykére niko nde ruvicha hína, jagua. Epu'ã ha
eñembo'y porã.
+Péicha, oĩ porã. Umi mokõi, nde ruvicháva, oñembojaru'imíta ha nde eréta
mávapa ha'eve. Akatuaygua raẽ ojopy chupe peteĩ po'apu'a ha Tembiguái
oñandu peteĩ mba'e haku osyrýva ijyva yvatevehápe.
+Uperiremínte, ijasu gotyo oĩva, ojopy avei chupe peteĩ jyvaro'o.
+-Oĩma -he'i upe oñe'ẽva- ¿Mávapa nenupã hatãve?
+-Oĩva che asúpe.
+-E'a -he'i ambue oñe'ẽva- aipórõ piko che peteĩ pililito mba'e?.
Jahechami, añandukajeýta ndéve ko che po'apu'a. Ejesarekóke.
+Tembiguái haimete ho'a oñandúvo ñenupã, jepémo upéicha, ndo'ái: umi oĩva
ijerére ojoko hikuái chupe ha omoĩjey hendaguépe.
+-Ha ko'áĝa piko, mba'eteko? ¿Mávapa oinupã hatãve?
+-Mokõive, peteĩchaite.
+-Aipórõ piko mokõive ojoja imbaretekuépe -he'i upe oñe'ẽva- Upéicharõ
nenupãjeyva'erã hikuái jahechávo mávapa oinupã hatãve.
+Uperiremínte, upe oñe'ẽva ha naikane'õivavoi, oporandu:
+-Eremi chéve, Jagua ¿Hasýpa ndéve umi nde jyva?
+-Nahániri -he'i Tembiguái.
+Añetehápe, amo hapópe, ha'e noñanduvéima hete ha ára. Hi'ánga vaicháku
ohecháva pe para kirirĩ Puerto Eten-gua ha gua'u ohendu isýpe he'írõ chupe:
“ejererekóke umi nde ruvicha hi'arevévagui, Ricardito” ha oipyso ipo oñañuã
haĝua chupe, pe kuarahy ojopéva guýpe.
+-Ndejapu -he'i upe oñe'ẽva- ndahasýirõ ndéve ¿piko mba'ére nerasẽ, jagua?
+-Ipy'apýpe ha'e he'i ijupe “opáma” ha nimbora'e ha'ekuéra oñepyrũramóta.
+-¿Ndépa jagua térã ava?- oporandu upe oñe'ẽva.
+-Peteĩ jagua, che ruvicha.
+-Upéicharõ, ¿mba'érepiko reñembo'y?. Jagua niko oiko irundy hetymáre.
+Ha'e ojayvy ha opokóvo yvy ipópe, oñandu mba'e raku ijyvapegua. Hasyeterei
chupe. Upépe ohecha oĩha ambue mitãrusu ijykére, avei opoñýva ha'éicha.
+-Oĩ porã -he'i upe oñe'ẽva- Mokõi jagua ojejuhu jave tapére, ¿mba'e
ojapo?. Embohovái chéve, che ra'y. Ndévengo aporandu.
+Tembiguái oñandu opyvoíva heviro'óre ha upepete osẽ ombohovái:
+-Ndaikuaái, che ruvicha.
+-Oñorairõ -he'i upe oñe'ẽva- oñarõ ha opo ojuehe. Ha ojosu'u.
+Tembiguái naimandu'ái ambue mitãrusu -hendive oñemongaraiva'ekue- rováre.
Oimeva'erã upéva ou pehẽ pahapeguágui, ava karape'i peteĩ. Ha'éngo oĩ
py'atytýipe, oñembohovavaipa kyhyjégui ha okirirĩvo upe oñe'ẽva, hapicha ou
chupe, oñarõ oúvo, ijuruhyjuipa ha, peichaháguinte, Tembiguái oñandu
oisu'úrõ chupe peteĩ jagua hasy vaicha, ha upépe hete ojetyvyro ha ha'e
oñarõ ha oporosu'u aja avei, oñandu vaicha ipirerague'atãmbaha ha ijuru
ojoguaha jagua jurúpe, po'i puku, ha ijatukupe gotyo oityvyro huguái ápe ha
pépe, tejuruguáicha
+-¡Opa! -he'i upe oñe'ẽva- nde reñemotenonde hese. Ha kóva ko karapeto'i
ijapu oréve. Ndaha'éi jagua, péva niko jaguakuña ra'e. ¿Peikuaápa mba'e
oiko peteĩ jagua ha peteĩ jaguakuña ojojuhu jave tapépe?
+-Nahániri, che ruvicha- he'i Tembiguái.
+-Ojoheréi. Ñepyrũrãme oñohetũ kunu'ũpópe ha upéi ojoheréi.
+Ha upéi onohẽ hikuái chupe okápe ha ogueraha chupe korapýpe ha ha'e
ndaikatúi imandu'a ára guetereípa térã ho'ámapa hi'ári pyhare. Upépe
ombo'opívo hikuái chupe ha upe oñe'ẽva ojerure ñe'ẽ pohýi reheve oyta haĝua
ovayvávo, oñaníva rape ári ha ojerévo vakapipopo oñeha'ãháre. Upéi
omoingejey hikuái chupe kotypýpe ha upépe oipyso heta savana huvicha
rupakuéra ári ha opurahéi ha ojeroky peteĩ aorenda ári. Oha'ã umi
ta'ãngaryryipegua. Ombovera heta sapatu. Oitypei peteĩ itape ikũme. Oporeno
peteĩ arambohápe. Omboy'u ty, opa umi mba'e niko ojapyhy chupe ku
akãnundúicha ha peichaháguinte oñeñandusapy'a umi iñirũ -ha'éicha
oguejyramóva- apytépe, hupápe ha he'ívo ijupe: “Añe'ẽme'ẽ che jupe, ko'ẽrõ,
ahataha ko'águi, atimbóta ko'águi”. Kirirĩ ojaho'i upe koty. Mitãrusumimi
omaña hikuái ojuehe ha jepémo hetaiterei oipo'o, oñendyvu hesekuéra,
oñembosa'yvaipa hete ha ojekuaru hesekuéra; ha'ekuéra hovasy ha
ndohechaukái imba'embyasy. Upéva upe pyharépe, ipúvo kirirĩ aravo,
heñóikuri pe Atyha.
+
+%%%
+
+Túva Ára niko heñói karai Henry Jackson Smart rekovekuépe; ha'éniko
kuñakarai Sonora Smart Dood tuvakue. Karai Smart jeko oĩjéperaka'e aipo
tetãygua ñorairõme oikova'ekue Estados Unidos-pe. Smart rembireko niko
omanókuri heñói jave imemby poteĩha; ha upe guive -ha'e oikórõ peteĩ tapỹi
oĩva Washington tetãpehẽme, arasẽ gotyo- ha'e oñangareko ypy umi poteĩ
mitãre, omyengoviávo isykuéra mborayhu ha ñeñangareko; ha upekuévo avei
omoirũ hekopete chupekuéra tuvaháicha.
+Okakuaapávo, Sonora ohechakuaa mba'éichapa itúva hekombarete,
hembiayhukuaa, ndahekorakate'ỹi ha hekojera hendivekuéra. Ha'eñoiténiko
omongakuaákuri chupekuéra ha heta jehasa asy rire onohẽ chupekuéra tenonde
gotyo. Upépe ou iñakãme peteĩ temiandu neporãva ha omoheñõi upe Túva Ára
ojegueromandu'a'ypyva'ekue 19 jasypoteĩ 1910-pe, upéva ha'égui karai Henry
Smart, itúva, aramboty.
+Ary 1924-pe ae Tetã Ruvicha Calvin Coolidge ojepytaso upe temiandu
rehehápe ha omboaje upe ára, Túva Árarõ, Estados Unidos tuichakue javeve.
Ipahápe, ary 1972 jave, Richard Nixón oĩrõguare Tetã Ruvichárõ, omboaje upe
léi oikuaaukáva akóinte ojegueromandu'ataha Túva Ára, arateĩ mbohapyha jave
jasypoteĩme. Upe guive, upe ára pya'e herakuã ha avei ojegueromandu'a
Europa, Amérika Latina, Afrika ha Asia-pe. Péva ha'e Túva Ára rembiasakue.
+
+%%%
+
+Tavarandu (folklore) niko peteĩ kuaaty ijáva Avakuaaty tembiapoguiguápe.
Ohapykueho, ombyaty ha oikuaakajeýva arandu ka'aty. Mayma kuaaty
oguerekoháicha, tavarandu oipuru avei aporeko ha tapereko oipytyvõva ichupe
ohupyty haĝua hembipota. Tavarandu térã tetãkuaa, ha'e kuaaty (disciplina,
ciencia) tetã rembikuaaguigua. Upe ñe'ẽ omoheñoiva'ekue peteĩ karai
katupyry hérava Willians John Thoms, ary su poapysa irundypa poteĩme; ha
ojepuru oñehenói haĝua umi mba'e chae, jeroviapy (creencias), jepokuaa
(costumbres), mombe'ugua'u (mitos), mombe'upy (leyendas), ñe'ẽarandu
(proverbios), ñe'ẽnga (refranes), tetãygua rembiapokuéva. Upe ñe'ẽ ojepuru
mayma tetãme, yvy ape ári oĩva.
+Tembikuaa'aty rechaukaha
+Tavarandu pypegua (Carcterísticas de los hechos folklóricos)
+Tavarandu ha'eva'erã katuete:
+1.1. Mba'echae (tradicional). Péva niko he'ise pe mba'e tavarandugua
(hecho folkórico) -taha'e ha'éva- ohasaha sy ha túvagui, ñemoñarépe.
“Tuka'ẽ” jaipuru ko'aĝaite peve ñembosaráirõ, ñande sy ha ñande ru
ombohoságui ñandéve ha upekuévo omyesakãgui ñandéve mba'éichapa ñaha'ãva'erã
+1.2. Tetãygua rembiapokue (vulgar). Ápe katu oje'e ñandéve pe mba'e
tavarandugua ikatuha heñói oimeraẽ hendápe. Natekotevẽi jaha ñañemoarandu
upevarã térã ñaime peteĩ mbo'ehaópe heñói haĝua tavarandu. Péicha peteĩ
jehero (marcante) oimeraẽva omoheñoikuaa.
+1.3. Ijapoharekuaa'ỹva (anónimo). Avei oje'e mba'e tavarandugua
ijapoharekuaa'ỹha. Techapyrárõ, avave ndoikuaái mávapa oipuru'ypýkuri pe
ñe'ẽ “amóntema”
+1.4. Purupyrã (útil). Mba'e tavarandugua niko ojekuaa, ojepuru aja.
Ndojepurúiramo, ndojekuaái ha upe mba'e pya'e omano. Terere, vorivori,
chipa, tatapỹi ári jehasa umíva ha'égui purupyrã, hekove; ha oĩ gueterei
ñande apytépe ko'aĝaite peve
+1.5. Heñoisapy'áva (espontáneo). Péva he'ise mba'e tavarandugua
noikotevẽiha ñembosako'i arére. Oimeraẽ hendápe, heñoita jave, heñói.
Techapyrãrõ, ja'ekuaa “yvyrasỹi” heñoihague peteĩ ára. Hoky peteĩ ñande
rapicha apytu'ũme (heñoisapy'a) ha péva oikuaaukávo hapichápe, ojekuaa ha
ojepurúmakatu.
+Tavarandu ñemohenda (Clasificación del folklore)
+Apytu'ũ rehegua tavarandu = Folklore Espiritual o Animista
+Mba'e'apo rehegua tavarandu = Folklore Material o Ergológico
+Ava'aty rehegua tavarandu = Folklore Social o Sociológico
+APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU (FOLKLORE ESPIRITUAL O ANIMISTA)
+Kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oñemombytáva ñane apytu'ũme,
tekotevẽ'ỹre jahecha térã jajapo. Hyepýpe jajuhukuaa: ñe'ẽjovake,
ñe'ẽñemiguerojera, mombe'ugua'u, mombe'upy, káso ñemombe'u, ñe'ẽnga ha
hetaiteve mba'e.
+1.1. Ñe'ẽjovake (relación) niko ñe'ẽpotymimi joguaha ja'éva ojupe, ha ñane
irũ ombohovakekuaáva ñandéve.
+Techapýrã:
+Che korapýpe areko
+Ka'avo hérava aromita
+Jepémo ápe heta nde rogaygua
+Che rohetũmíta
+Nde korapýpe reguereko
+peteĩ ka'avo hérava aromíta
+Anínte eja cherehe, ¡cháke! Che ru nderaviramíta
+1.2. Ñe'ẽñemiguerojera (adivinanza) niko ñe'ẽporandu oñepyrũva maravichu
maravichúpe, ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry.
+Techapyrã 1. Maravichu maravichu, mba'émotepa
+ñapo'ẽramo hesape okaru (jetapa)
+2. Maravichu, maravichu, mba'émotepa
+peteĩ karai po'i oike ka'aguýpe ha
+osẽ iñakã rehe ysypo (ju).
+1.3. Jeroviapy (creencia) niko umi mba'ekuaa jaguerekóva, jepémo ñe'ẽrei,
upeichavérõ jepe ojepuru tapiáva oparupiete oñembohováivo mba'e hesaka'ỹva.
+Techapyrã:
+Mbarakaja hekove pokõi
+Mbarakaja hũ ome'ẽ po'a
+Chavurro hasẽramo, okýta
+1.4. Jeroviajerovu (superstición) niko umi mba'ekuaa oñembotuichareíva;
ja'eporãsérõ, jeroviajerovu niko ha'ehína umi jeroviapy ñemongakuaave.
+Techapyrã:
+Typycha okẽ kupépe pya'e omondo ogapýgui jahayhu'ỹvape
+Kuña ndojahuiva'erã imemby rire, ỹramo imembymi omanokuaa chugui
+Pitogue opurahéiramo, he'ise oĩha hyeguasúva
+1.5. Paje (magia) niko mba'ekuaa ojepurúva mba'e porã ha mba'e vai aporã.
Oĩ tapicha -iñaranduka'atýva- oñembokatupyryva'ekue pajépe, upéicha rupi
umíva oporopohãnokuaa. Heta tapicha ohasa'asýva, hasykatuetéva,
ndojejuhúiva, ndaipirapiréiva, ikerairũ pochýva hamba'e oñepohãnouka
hekokatujey haĝua ỹramo ojora haĝua mba'e vai ojejapóva hesekuéra; ha katu,
oĩ oipurúva paje oharu haĝua hapichápe. Ja'ekuaa avei oĩha kuimba'e ha kuña
ojapokuaáva paje. Oĩ oipurúva imba'ekuaa oharu, ojahéi térã ombyai haĝua
oimerãévape, umívape oñembohéra paje apoha hũva; oĩháicha avei ojoráva
mba'e vai térã ombohekokatujeýva tapicha ojeharuva'ekuépe, ha ko'ãvape
oñembohéra paje apoha morotĩva. Pe paje morotĩ apohára ndaikatúi ojapo paje
hũva ha péicha avei pe paje hũ apohára ndaikatúi ojapo paje morotĩva. Paje
apópe ojepuru opa mba'e: ñana, tembi'u, yvoty, tuguy, yvy, kuatia, ao,
inimbo, ta'ãnga, marangatukuéra ra'ãnga, kurusu, y karaipyre, juky,
akãrague, kangue, kavure'i rague, guinéa kyra, tepoti, ka'a, itakaru, ju ha
ñembo'e San Antonio, San Miguel Arcángel, Santo Tomás, Santa Elena ha Santa
Catalina de Sena-pe.
+1.6. Ñepohãno chae (medicina popular): Paraguáype hetaiteve oĩ tapicha
hasykatu jave oñepohãnoukáva pohãnohára chaépe ha umichahápe ñe'ẽ
ojepuruvéva ñomongetahápe ha'ehína avañe'ẽ. Umi pohãnohára chae oipuru
pohãrõ umi mba'e oguerekóva hekohápe. Ndaipóri ha'ekuéraichagua oikuaa
porãvéva ka'avo ha ñanamimi oĩva ijerére. Umíva ha'ehína hembipuru. Umi
pohã oipuru hikuái oporomonguera haĝua. Oĩ ambue pohãnohára ndoipurúiva
ñana. Añetehápe, oĩ oporomongueráva yvy, y térã katu oporopohãnóva ñembo'e
rupive. Nahi'ãi jaheja tesaráipe Guaranikuéra oikuaaporãhague upe hekoha.
Ndaipóri ka'avo, ita térã mymba hera'ỹva Guaraníme. Ko'ã tapicha
imba'ekuaáva apytépe, oĩ avei pe oporomomembýva, oñembohérava partéra chae,
oipytyvõva kuña hyeguasúvape imemby haĝua, hogapýpe. Jaikuaaháicha sa'i oĩ
kuña ohóva peteĩ tasyópe (hospital) imemby.
+Iporã avei ja'e, mba'asykuéra oĩháicha heraha avei Guaraníme. Techapyrãrõ:
ohéo térã haru; py'aruru; tavardillo; kambyrujere; mitãreterasy; isípula;
topepireko ha ambuéva.
+Pohãramo ojepuru ko'ãva: ka'ahái, ka'arẽ; guavirami, taperyva; arasa,
yvapurũ; tapekue; tarope, jaguarundi; amba'y, kumanda yvyra'i, mamóne;
kokũ, jaguareteka'a; karaguata, mba'ysyvo; ka'arurupe, ka'apiky'i;
kalaguala ha ambuéva.
+1.7. Jeroviakatu (religión). Ñane retãygua omomba'eguasu opa mba'e ijáva
jeroviakatúpe, taha'e ha'eháicha. Péicha opavave jaguereko peteĩ térã
hetave ñangarekohára: San Blas (ahy'o rerekua), San Roque (jagua ha
imeĝuáva rerekua); Santa Lucía (ohecha'ỹva rerekua); San Ramón (hyeguasúva
ha imembyramóva rerekua); San Isidro (ñemitỹhára rerekua), San Cayetano
(mba'apohára rerekua); Santo Tomás (oñemoarandúva ha iñarandúva rerekua);
Santa Cecilia (puraheihára rerekua); San Antonio (ojohayhúva rerekua); San
Judas Tadeo (imba'ehasýva ha apañuãi rerekua).
+Paraguáype -héra Guaraní reheve- jahechakuaa gueterei: tupãnói, óga
ñemongarai; jepokuaa ha jerovia póra rehegua (upéva jeko hekovaiva'ekue,
iñangaipa hetava'ekue), ha Estacionero opurahei'asýva kurusu árape ha
Arapokõindy Marangatúpe (Samana Santa).
+1.8. Mombe'ugua'u (mito) oñeha'ã ombohovái umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ,
jahecha'ỹ ha jaikuaaporã'ỹva, jepémo upéicha jagueroviáva.
+Techapyrã:
+JASY JATERE
+Kóva hina Tau ha Kerana ñemoñare irundyha. Ko mitã'i yvágaicha hesa hovy
hasy ha kuarahy mimbícha iñakãrague sa'yju. Oĝuahẽvo asajepyte ndaje osẽ
omyasãi mborayhu. Oje'e hese opívo oguataha ha oguerekoha ipópe ka'a rakã
pehẽngue ome'ẽva ichupe imba'ekuaaita.
+1.9. Mombe'upy (leyenda) niko oñeha'ã ombohovái mba'eicharupíva oĩ yvy ape
ári umi hekomymbáva (animales), hekoka'avóva (vegetales) ha
mba'ehekotee'ỹva (minerales). Techapyrã:
+KA'A
+Peteĩ áraje Ñande Ru ou, tujamíramo, yvy ape ári oguatávo, ha ikane'õmarõ
oheka peteĩ ogami opytu'u haĝua. Ohohápente mavave ndoipe'ái chupe hóga
rokẽ. Maymávante oñembotavypa chugui. Ipahaitépe, oĝuahẽ peteĩ tujami
rógape. Upéva ombohasa chupe hógape, ome'ẽ chupe y ha tembi'u, ha okemi
haĝua avei ome'ẽ chupe. Upe tujami oikóje itajýra ndive, ha mokõive rasa
oñangareko porã Ñande Ru rehe.
+Ohecharamógui tujami ha tajýra reko marangatu, Ñande Ru ojevúvo yvágape
omoheñoiukáje tujami róga korapýpe, peteĩ ka'avo pyahu avave oikuaa'ỹva.
Upei oĝuahẽkuri tujami rendápe Ñande Ru remimbou; ombo'eva'ekue tujami ha
tajýrape mba'eichaitépa ojepuru'arã upe ka'avo pyahu, hérava ka'a,
opytava'ekue mokõivéva poguýpe.
+1.10. Káso ñemombe'u (Cuentos populares) niko umi ñemombe'u iñasãiva ñane
retãpýre ha ñande rapicha omombe'úva imandu'akuévo hembiasakue térã ambue
hapicha rembiasakuére. Opaichagua káso niko oĩ, péicha, ñahendukuaa póra,
pombéro, pláta yvyguy, paje, Pychãichi ha Perurima umíva rehegua. Oĩ avei
omombe'úva mba'éichapa heñóikuri tavakuéra, ỹramo oñe'ẽva guyra, mymba,
térã ka'avokuéra rehe. Oĩ itie'ỹva, avei ñanembopukáva, ñanemongyhyjéva ha
opaichaguáva. Upeichavérõ jepe, maymáva ñanerekombo'e ohechaukágui ñandéve
pe ñande rekoite; avei oguerekógui upe arandu ka'aty oje'eha. Ko'áĝa rupi
ae oñembyaty ha mbeguekatúpe ojehai ohóvo. Avei oñemomba'eguasúve ha
ojehechakuaaramojey.
+Techapyrã:
+MBORIAHU RYĜUATÃ KÁSO
+(Mbyatyhára: David A. Galeano Olivera)
+Karai Hilario ha hogayguakuéra oikova'ekue, ñepyrũrãme, Itakyrýpe. Upépe
omba'apo hikuái kokuépe. Mandyju ha manduvi niko umi mba'e
oñemitỹkakuaavéva, ohepyme'ẽ haĝua. Oiko porã hikuái, imboriahu ryĝuatã.
Imarangatu hikuái. Heta tapicha ohayhu añete Hilario ha hogayguakuérape, ha
oĩra'e avei ohayhu'ỹva chupekuéra.
+Péicha ndaje, peteĩ ko'ẽ, ojuhu hikuái juky iñasãiva hóga jerére. Osẽ ha
ohohápente, hóga jerére, juky mante ojuhu. Oñemondýivoi ha'ekuéra. Oñembo'e
avei, ha upéi ohypýi ykaraipyrépe. Ña Carmen -Hilario rembireko-
oitypeíkuri ha ombyatypa peteĩ vosápe, ha'e.... ka'arupytũ jave oñotỹkuri
-iména ndive- kuarahy reike gotyo.
+Upeichavérõ jepe, upe ára guive nosẽporãvei mba'eve chupekuéra. Ña Carmen
jeko oúkuri hasykatuetévoi. Hilario katu ojuhúkuri irundy hymba vaka
oñekarãi ha huguypáva, upéi omanombava'ekue ichugui. Ha'e oñangareko aja
hembireko ha umi hymba vakáre, ysokuéra oñemohyguatãkuri imandyjutýpe.
Upeichaite jekoraka'e ojehúkuri. Vaípeko ojehecha hikuái. Iñambuepaite
hekovekuéra. Peteĩ pohãnohára chae he'íkuri chupekuéra: “Mba'evai niko
ojejapo penderehe. Ndaha'éi vyrorei. Che ndachepu'akamo'ãi hese.
Pehayhúramo pende rekove ha pene ñemoñare, pehova'erã ko'águi ha pya'e ave.
Pepytáramo ko'ápe ikatu pemanomba; pehóramo ikatu peñakãrapu'ãjey”.
+Pya'e jeko Hilario ha ipehẽnguekuéra ojapyhýkuri ijaomimi ha oje'ói
Itakyrýgui. Mombyryvoi oho upégui, Karaguataýpe. Upépe ojogapo vaivai; ha
upéicha avei, heta ára ndaje ohasa asy. Yvýpe hamba'e oke ha okaru. Hilario
ha ita'ýra ypykue ohókuri omba'apo peteĩ mandyjutýpe. Mbeguekatúpe
ojoguajeýkuri tupa, apyka, mesa, umíva. Upeichahárupi ndaje, peteĩ
ka'arupytũ, Hilario -ou rire imba'apohágui- oguapýkuri itapỹi rovái okay'u
hembireko ndive; ha oñemongetaháguihina hesaho hikuái peteĩ karréta
nandíre, ohasáva ohóvo, ha jeko oĝuahẽvo peteĩ mbokaja tuja renondépe
-namombyrýiva hogakuéragui- oguetékuri Hilario ha Ña Carmen resa
renondégui. “Mba'épiko péva”, he'íje hikuái ojupe. Mokõive ndaje
imandu'ákuri upérõ umi hogaykeregua ñe'ẽnguére. Ha'ekuéra niko
omombe'úmiva'erã Hilario ha Ña Carmen-pe Karaguatay iporaha, ha sapy'apy'a
ojejuhuha upépe pláta yvyguy. Ñorairõ Guasu rapekuevoi niko raka'e. Ambue
ka'arupytũme ojehujeýkuri upe mba'e. “Oiméne niko kóva hína pláta yvyguy
mba'e”, he'ijekoraka'e hembirekópe, ha ombojoapy: “Ko'ẽramo jajo'óta”. Upe
ára irundyhápe Hilario ndohói omba'apo. Opytákuri, ha hembireko ha ita'ýra
ypykue ndive ohókuri mbokaja tuja oĩha meve. Ogueraha hikuái peteĩ jo'oha
(pala), ha oñepyrũ ojo'o. Pya'evoi ndaje ojuhu peteĩ karameĝua'i.
Onohẽraka'e hikuái ha oipe'ávo ojuhu hyepypegua omimbipáva, nimbora'e pláta
yvyguy hína. Ovy'aiterei hikuái, jepérõ upéicha nomombe'úikuri mavavetépe.
Oguerokirirĩnte hikuái.
+Mbohapy ára ohasa rire jeko Hilario osẽkuri ohopa heseve Brasil-pe, ha
upépe ohepyme'ẽkuri. Heta pirapire ndaje oñeme'ẽkuri chupe. Upégui ou rire,
ojoguákuri hogarã Paraguaýpe. Ko'aĝaite peve oiko ko'ápe. Ipirapire heta
jepiveguáicha; ha'e... kakuaa omba'apo. Añetémbora'e upe he'iva'ekue
chupekuéra pohãnohára chae: “Pehóramo ikatu peñakãrapu'ãjey”. Ha añetehápe,
upeichaite oiko hesekuéra. Mba'e vai rire, mba'e porã manteva'erã, péicha
niko oje'evavoíjepi...
+... ha upépe opa.
+MBA'E'APOGUIGUA TAVARANDU (FOLKLORE MATERIAL O ERGOLOGICO)
+Kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oikóva mba'e apo rupive. Heñói guive
ava ojapo heta mba'e ipópe. Aipórõ ápe oikehína: óga apo, tembi'u apo ha
opaichagua mba'e apo (ñanduti, poyvi, ovecha rague umíva).
+2.1. Óga (vivienda) oñemopu'ãvo oñemohendava'erã tekotevẽháicha ani haĝua
yvytu vai ojeity hi'ári. Oĩ óga ojejapóva mbokaja yguégui ha oñemo'ã
kapi'íva; ha upéicha avei ojogapóva ipyahuveháicha, oipurúmava yvy'atã
(ladrillo) ha yvyrajegua. Óga oñemboja'o kóicha: tataypy, ñaimeha térã
jahuha, kotykeha, kotykaruha ha guataha. Ogapypegua katu ko'ãva: tupa kochõ
ha aramboha; kyha, karameĝua, tataindyrenda, lampiũ, tataindy; mesa, apyka,
apykape, apykapuku, kambuchi, tembipuru; angu'a, ña'ẽmbe, yrupẽ, ajaka,
y'uha, hy'a, yrenda ha kanéka.
+2.2. Tembi'u Paraguay (alimentos). Tembi'u apópe ojepuru ko'ãva: aramirõ,
avati, kure ñandy, kamby, kesu, ryguasu rupi'a, mymba ro'o opaichagua.
Mboheha (condimento) apytépe jajuhukuaa: áho, sevói, ky'ỹi, asuka, juky,
laurel rogue ha limõ. Tembi'u Paraguáy apytépe oĩ: huitĩ maimbe, rora,
kavure, mbeju, chipa, so'o jukysy, so'o josopy, so'o apu'a, so'o chyryry,
so'o ka'ẽ, puchéro, vífe koy'gua, chamuchína, asado de carnes, guiso,
pajagua maskáda, chatáka, votifarra, mbusia, kumanda, lókro, saporo,
jopara, ipokue, iñakãngue yvyguy, chicharõ, chipa guasu, mbaipy, kiveve,
kosereva, kaguyjy, kamby-arro, arapaho, alóha, terere, guari, chícha ha
ambuéva.
+2.3. Jasypapaha ñemitỹ ha mymba ñangarekoguigua (Calendario de actividades
agropecuarias). Jasyteĩ: yvavakuéra hi'aju. Oĩ sandia, merõ, avakachi,
arasa; Jasykõi: Oñemono'õ mandyju ha oñekytĩ yvyrakuéra; Jasyapy: Oñembyaty
avati, oñembosako'i yvy oñeñemitỹ agua; avei, oiko kure ñemongyra;
Jasyrundy: Ojehapo'o mandi'o. Oñeñotỹ opaichagua temitỹ, ojeguerova yvyra
ha ka'avokuéra; Jasypo: Oñemopotĩ kokue. Oĩma heta yva hykuéva: narã, limõ
hamba'e. Oñeñitỹ petỹ; Jasypoteĩ: Oĩma kumanda ha takuare'ẽ; Jasypokõi:
Oñembosako'i yvy ambue temitỹme ĝuarã. Oñeñotỹ mandi'o, jety, kumanda,
manduvi, sandia, merõ, kurapepẽ, arro. Oñekytĩ ka'a; Jasypoapy:
Oñeñangareko mymbakuérare: kure, kavaju, vaka, ovecha, kavara; Jasyporundy:
Oñeñotỹ mandyju, manduvi, arro, kumanda, jety, merõ, kurapepẽ, andai,
pakova, mandi'o. Oñeñapĩ ovecha; Jasypa: Oĩma trigo; Jasypateĩ: Oĩ
ñepyrũmaavatiky, sandia, merõ ha piña; ha Jasypakõi: Hetáma avati, merõ ha
sandia. Oñemba'apóma avei petỹ ha mba'eysyvóre.
+2.4. Mba'e'apo. Táva ojejapohápe ha mba'e ojejapóva (Artesanía: su
geografía y materiales empleados). Ita, Aregua ha Tovatĩme: mba'e'apo ñai'ũ
ha tovatĩgui, Karapegua: poyvi, San Miguel: ovecha rague, Jataity: ao po'i,
Kapiata: typycha, Luque: Mbaraka ha opaichagua jeguaka itaju ha
kuarepotĩgui, Limpio: karanda'y), Itagua: ñanduti, Pirivevúi: póncho 60
lista), Ka'akupe: mba'ehe'ẽ, Cnel. Bogado ha Eusebio Ayala: chipa, Atyra ha
Ypakarai: vakapi.
+AVANO'ÕGUIGUA TAVARANDU (FOLKLORE SOCIAL O SOCIOLOGICO)
+Kóvape katu oike mba'e tavarandugua oñemoañetéva tekohápe, tapichakuéra
ndive, teko ñemoirũ rupive. Hyepýpe jajuhukuaa: ñe'ẽ jepuru, mba'epuru ha
jepokuaa, vy'arã ha ambue mba'e.
+3.1. Jehero (apodo) niko teratee'ỹva jaipurúva ogapýpe térã angirũ
apytépe. Techapyrã: Chiquitín, Pancho, Aguara'i, Avión Koli, Anguja, Kavaju
Rembe, Kururu, Gállo Perõ, Guyra Tavy, Jaguarete, Jatevu, Jagua'i Pakéte,
Ka'i, Jagua Perõ, Vaka resa.
+3.2. Ñe'ẽnga (Refranes) niko ohechauka ava arandu ka'aty, ñe'ẽ'apesã
rupive.
+Techapyrã:
+Ahaséma ógape, he'i hyéva ikasõme.
+Aisu'u ha amokõ hykuere, heíje ináko reheve okeva'ekue.
+Aháta aju, he'i osóva.
+Avy'a ha ndavy'ái, he'íje iména manóva.
+Áĝante re'áne che píkore, he'íje lóro.
+Che ndaka'úi, he'i oka'úva.
+Chéngo ha'emínte, he'i loríto óga.
+Ivai la situ, he'íje hekakapa'ãva.
+Javy'ahaĝuánte, he'íje ikomáipe omoakãperõva'ekue.
+Jaikove, he'íje mondaha omonda'íramo.
+Kavalete, heí isái mbykýva.
+Cada cosa henda, he'íje iky oguerováva ityvytágui iñakãme.
+La unión hace la fuerza, he'íje ikatĩjováiva.
+Ndaha'evoi la ha'usepávakuri, he'íje asadohágui oñemuñava'ekue.
+Ndaipóri forma, he'íje angu'ápe oñenóva.
+Ña'aguata, he'íje iména katĩva.
+Sapy'aite ĝuarã, he'íje iména sa'yjúva.
+Tuicha rejavy, he'íje hetyma yvyráva oisu'úrõ chupe jagua.
+El único que me queda bien, he'íje ijao peteĩva.
+Arriéro rembe puku kavaju uhéi.
+Arriéro vai pombéro villetéra.
+Arriéro rekorei lápi de color morotĩ.
+Arriéro juruméme kaseróla.
+Mitã vai kururu ñembo'y.
+Lígape jakare jepe ojahogáva.
+Mandarína ha ĝuaiĝui ndaikatúi ja'u ñemi.
+Výro ha yvyra karẽ araka'eve ndopái.
+Hovasyve tape yképe okakávagui.
+3.3. Ñembosarái ha tetia'erã (juegos y Pasatiempos) niko ha'e umi mba'e
ñaha'ãkuaáva ñande rapichakuéra ndive. Ã mba'e ñaikotevẽ ñande rekohápe ha
upehaguére ndaikatúi hese'ỹkuéra. Umi ojekuaavéva apytépe jaguereko:
tuka'ẽ, kuãirũ kañy, tevi trápo, valíta, tikichuéla; partído; calesita,
carrera vosa, kambuchi jejoka, paila jeheréi, tata ári jehasa, yvyrasỹi,
tóro ñemoñarõ, toro kandil ha ambuéva.
+3.4. Vy'arã marangatúva (fiestas patronales). Ko'ápe oĩ 6 jasyteĩ: Reyes
Magos; 21 jasyteĩ: Ñandejára Guasu, Pirivevúipe; 2 jasykõi: La Candelaria,
Kapiatãpe; 3 jasykõi: San Blas, Pirivevui ha Itápe; 3 jasypo: kurusu ára;
24 jasypoteĩ: San Juan ára; 10 jasyapy: San Lorenzo, Ky'ỹindy ha San
Lorenzo-pe; 1 jasypateĩ: Todos los Santos, 2 jasypateĩ: día de los
difuntos, 8 jasypakõi: Tupãsy Ka'akupe; 21 jasypakõi: Santo Tomás,
Paraguarípe; ha 24 jasypakõi: Tupãra'y arareñói.
+FUENTES
+Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)
+
+%%%
+
+Ára 30 jasypokõi jave niko ojehecharamo Tekoayhu ára. Tekotevẽ ñanemandu'a
Tekoayhu Arapygua Ñemongu'e'aty heñoihague omomba'eguasu ha omombaretevévo
tekoayhu opavave tekove apytépe, ikatuhaĝuáicha oñemoherakuãve Py'aguapy
Reko. Ko mba'e porãite ipotyjerákuri Pohãnohára Ramón Artemio Bracho
apytu'ũme, Puerto Pinasco, Paraguái Retãme, ary 1958-pe. Upe guive
ojegueromandu'a Tekoayhu Ára ñane retã ha ambue tetãme.
+Mávapiko oimo'ãta -he'i Pohãnohára Ramón Artemio Bracho iñaranduka
“Historia de la Cruzada Mundial de la Amistad”-pe- ohasamahague 51 ary upe
ára 20 jasypoteĩ ary 1958-guare. Upérõ niko arekókuri 33 arýnte ha aime
javérõ che mba'apohápe, Tasyo Instituto de Previsión Social-pe aimehápe
avei Sãmbyhyhárarõ; chemandu'ákuri oikova'ekue ambue ára pyhare, Puerto
Pinasco-pe, añe'ẽrõguare yvyra árare. Upe jave ousapy'a che akã ha che
korasõme peteĩ porandu: mba'éichapiko Tekoayhu, ha'éva peteĩ temiandu
neporãmbajepéva, ndorekomo'ãi hi'ára, oĩháicha sy ára, túva ára ha
ramoiténte yvyra ára. Ahechakuaávo upe mba'e porãite, pya'e porã asẽ aha
amombe'u che rembirekope. Ha'e ohecharamóvo che remiandu, che añuã,
chemokyre'ỹ ha he'i chéve akóinte ajepytaso haĝua upe mba'e porãite
rehehápe.
+Ary 1964-pe, Ministerio de Educación, Kuatiapyre 242 rupive, he'i 30
jaspypokõi ha'eha Tekoayhu Ára. Upe kuatiáre omboguapy héra J. Bernardino
Gorostiaga ha'éva Tekombo'e Motenondehára upérõ. Tekoayhu Arapokõindy
jehecharamo peteĩha oikókuri 21 jasypokõi guive, ára 27 peve; ary 1958-pe.
+Oĝuahẽvo Tekoayhu Ára ñane retãme, temimbo'ekuéra oha'ãjepi “angirũ ñemi”.
Ko ñembosaráipe, ojehaiva'erã opavavéva réra kuatia'ípe ha oñemoinge peteĩ
vosa'ípe; upéi, peteĩteĩ onohẽva'erã upégui peteĩ kuatia'i ha
oñongatuva'erã omombe'u'ỹre máva rérapa onohẽ. Ipahápe, Tekoayhu Árape,
peteĩteĩ ohasava'erã tenondépe, ohenói iñangirũ ñemíme, ome'ẽ ichupe peteĩ
jopói ha ohetũ térã oañuã chupe.
+
+%%%
+
+Tekove yvypora kuera maymayva derecho kuaaukaha (1948) /falta preambulo/
+Art. 1: Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapytl'yre ha eteĩcha dignidad ha
derecho jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha
ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.
+Art. 2: Mayma yuypóra oguereko derecho ha libertad kuéra ko Declaraciónpe
oĩva, oñemaña'yre mba'eichaguapa i-ráza, ipire color; kiñápa terãpa
kuimba'e, iñe'ẽ, i-religión, iñopinión política, hetã, ha'épa mba'
rerekoha, oĩpa yvate terãpa nahániri sociedad ryepype, hamba'e.
+Mba'eveichagua jeporavo avei ndoiók va'erã oñemañanguévo hetã situación
rehe, legalmentepa mba'éicha oĩ, ha'épa isãsopyre, oguatáva ojeheguiete,
térãpa oĩ ambue tetã ndiv térã ipoguype.
+Art. 3: Mayma tapicha oguereko derecho oikovévo, piporúvo ilibertad ha
ojerrespetávo ipersona.
+Art. 4: Avavépe ndojeguerekói va'erã esclavo térã tembiguái ramo;
mba'eveichagua esclavitud térã tapicha jejogua ha ñevende ndaikatúl oiko.
+Art. 5: Avavére ndoikova'erãi ñembosarái vai térã ñambohasa asy, humano
rekore ndojojáiva.
+Art. 6: Mayma yvypóra oguereko derecho ojehechakuaávo ichupe opaite
handárupi ha'eha peteĩ máva leiduéra renondépe.
+Art. 7: Maymavaite: peteĩchante léi renondépe ha oguereko, mba'eveichagua
jeporavo'yre, derecho peteĩcha léi oñangarekóvo hese. Maymáva oguereko
derecho peteĩcha oñeñangarekóvo hese. Maymáva oguereko derecho peteĩcha
oñeñangarekóvo hese opaichagua jeporavo ohóvagui ko Declaración cóntrape,
ha opa ñeha'ã oikóvagui jeporavorã.
+Art. 8: Mayma yvypóra oguereko derecho oñangarekóvo hese hekoitépe
tribunal kuéra oĩva hetãme, omo'ã haguáicha ichupe umi opyrũsévagui
iderecho kuéra rehe oĨva constitución a léipe.
+Art. 9: Avavépe ndaikatúi mbaretépe reínte oñedetene, ojegueraha preso
terá oñemosẽ hetãgui.
+Art. 10: Mayma yvypóra oguereko derecho, peteĩchapánte, ohendúvo ichupe
idespáchope ha justicia ojerure haichaite, peteĩ tribunal oguatáva
ojeheguiete ha oporolado apo'yva, oñemyesakãta java iderecho ha obligación
huéra, ha avei ojehesa'yjóratõ oñembojáva hese tembiapo vai'éi cóntrape
ohóva.
+Art. 11: 1.Oñembojáro peteĩ tapicháre hembiapo vai hague, oguereko derecho
oñepensávo hese nda'upeichaiha, nahesakãi aja ha'eha culpable; pe ñemyesakã
oido va'erã tribunalpe, ha oguereko va'erã upépe mayma garantía oikotevẽva
oñedefende hagua. 2.Avavépe noñecondeva va'erãi ojapo térã ndojapói haguére
peteĩ mba'endaha'éiva delito upe java, tetãpypegua léi térã tetãnguéra
léipe guarã. Noñeme'ẽva'erãi avei castigo pohyve léipe oĩvagui oiko jave
delito.
+Art. 12: Ndaikatúj oimeháicha reínte ojeikévo peteĩ tapicha rekovépe,
hóga, hogapy térã icarta kuérpade. Naikatúi avei ojepokóntevo héra térã
herakuã porãre. Mayma yvypóra oguereko derecho léi oñangarekóvo hese
ko'ãmba'épe.
+Art. 13: 1.Mayma yvypóra oguereko derecho ou ha oheovo tetãpyre ha
oiporavóvo moõoikóta peteĩ tetã ryepype. 2.Mayma yvypóra oguereko derecho
osẽvo oimeraẽva tetãgui, taha e jepe hetãtee, ha upéi ou jevyo hetãme.
***The diff for this file has been truncated for email.***
=======================================
--- /l3xdg/language.py Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/language.py Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -1159,8 +1159,14 @@
lg_gov_lab_dfeats.append((arg2,
govfeat[0]))
lg_agrs[govfeat[0]] =
lg_agrs.get(govfeat[0], set()).union({govfeat[1]})
if not flatten:
-
src_entry.add_finalized_crosslex(self.abbrev, targ_entry, lexdim=lexdim,
+ if isinstance(src_entry, list):
+ for s in src_entry:
+
s.add_finalized_crosslex(self.abbrev, targ_entry, lexdim=lexdim,

count=crosslex.count)
+ else:
+
src_entry.add_finalized_crosslex(self.abbrev, targ_entry, lexdim=lexdim,
+
count=crosslex.count)
+
if not self.crossgovern:
self.crossgovern = [x for x in
[self.crossgov_strings_to_ints(trip) for trip in self.crossgovern_triples]
if x]

=======================================
--- /l3xdg/languages/es/chunk.yaml Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/es/chunk.yaml Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -848,34 +848,32 @@
agrs: {ng: [[0,0]]}

### Groups
-- group: a_mi_casa
- words:
- - word: a
- classes: [PREP]
- head: true
- syn:
- groupouts: [pcomp]
- cross:
- gn:
- lex: zero
- bidir: false
- - word: casa
- classes: [SUS]
- thead: {gn: '^'}
+#- group: a_mi_casa
+# words:
+# - word: a
+# classes: [PREP]
+# head: true
# syn:
-# groupouts: [det]
- cross:
- gn:
- lex: rógape
- bidir: false
- synsyn:
- ldend: {det: [det]}
- - word: mi
- classes: [DET]
- cross:
- gn:
- lex: che
- bidir: false
+# groupouts: [pcomp]
+# cross:
+# gn:
+# lex: zero
+# bidir: false
+# - word: casa
+# classes: [SUS]
+# thead: {gn: '^'}
+# cross:
+# gn:
+# lex: rógape
+# bidir: false
+# synsyn:
+# ldend: {det: [det]}
+# - word: mi
+# classes: [DET]
+# cross:
+# gn:
+# lex: che
+# bidir: false

# class definitions must precede instantiations
- lexclasses: chunk
=======================================
--- /l3xdg/languages/es/coverage.txt Mon Aug 26 06:29:39 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/es/coverage.txt Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -4,6 +4,8 @@

VERBS

+only a few examples of specific lexemes so far
+
mothers: root

patterns
@@ -17,7 +19,7 @@
subject person-number
object person-number
-1 for intransitive
- (0,0,0)/(0,0,1) [3s/p] for transitive with no pronouns object
+ (0,0,0)/(0,0,1) [3s/p] for transitive with no pronoun object
negation
tense/aspect

@@ -33,7 +35,7 @@
progressive -> -'aína
perfect -> -ma
subject
- object
+ object (3p objects translate as chupe(kuéra) or 0)
negation

PREPOSITIONS
@@ -49,6 +51,8 @@

NOUNS

+only a few examples of specific words so far
+
mothers: root, prepositions

patterns
@@ -69,6 +73,8 @@

ADJECTIVES

+only a few examples of specific words so far
+
mothers: nouns

features
=======================================
--- /l3xdg/languages/es/v_chunk.inst Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/es/v_chunk.inst Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -1,6 +1,6 @@
^vi
-& rezar gn=ñembo'e
-& morir gn=mano
+& rezar
+& morir
& trabajar
& hablar gn=ñe'ẽ
& comparecer
=======================================
--- /l3xdg/languages/gn/chunk.cls Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/gn/chunk.cls Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -71,6 +71,33 @@
empty= no daughter neg 0, neg 1
empty= %PROG_AUX daughter aux, cont 1

+# areal, aireal; intransitive
+^vai
+ vars= name es
+ entry= ?name?
+ pos=va
+ lexeme=True
+ dim=syn
+ ins= root !
+ outs= plur ?
+ agrs= neg 0, 1;
+ sj 0 1 1, 0 0 0, 1 0 0, 0 1 0, 1 1 1, 1 0 1, 0 0 1;
+ oj 0 0;
+ rfl 0;
+ prf 0, 1;
+ cont 0, 1;
+ pos 1;
+ tmp 0, 1
+ agree= plur sj sj
+ order= ^ plur
+ cross=es
+ dim=synsyn
+ # rfl will not always agree
+ agree= rfl rfl, prf prf, neg neg, tam tmp, cont cont, sj sj,
oj oj
+ lex=?es?
+ empty= no daughter neg 0, neg 1
+ empty= %PROG_AUX daughter aux, cont 1
+
# chendal
^vc
vars= name es
=======================================
--- /l3xdg/languages/gn/chunk.gr Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/gn/chunk.gr Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -168,9 +168,9 @@
pos=
n; pos=[0]
# case
-# caso=
+ caso=
# # pe: pospos (2 entradas)
-# pe; _ id pcomp lp pcompf, pe lex 1 id -> lp ->
+ pe; _ syn pcomp, pe lex 1 syn ->
# gui; _ id pcomp lp pcompf, gui lex 0 id -> lp ->
# re; _ id pcomp lp pcompf, rehe lex 0 id -> lp ->
# # otros
=======================================
--- /l3xdg/languages/gn/chunk.yaml Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/gn/chunk.yaml Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -264,6 +264,9 @@
# treated as separate word to simplify syntax
- word: pe
classes: [POSP]
+ cross:
+ es:
+ lex: a

- word: hikuái
pos: n
@@ -274,14 +277,27 @@
- word: chupe
pos: n
syn:
- ins: {arg: '!'}
+ ins: {arg: '!', root: 0}
agrs: {oj: [[0,0,0]]}
+ cross:
+ es:
+ lex: zero
+# - lex: lo
+# - lex: la
+# index: 1

- word: chupekuéra
pos: n
syn:
ins: {arg: '!'}
agrs: {oj: [[0,0,1]]}
+ cross:
+ es:
+ lex: zero
+# - lex: los
+# index: 1
+# - lex: la
+# index: 1

## Conjunctions
- gram: CONJ
=======================================
--- /l3xdg/languages/gn/v_chunk.inst Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/languages/gn/v_chunk.inst Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -1,2 +1,5 @@
^vat
& mbota es=golpear
+
+^vai
+& guata
=======================================
--- /l3xdg/lexicon.py Mon Aug 26 06:29:01 2013 UTC
+++ /l3xdg/lexicon.py Thu Aug 29 17:00:30 2013 UTC
@@ -922,7 +922,16 @@
"""
if word:
print('Lexicalizing {}'.format(name))
- lexs = [lex for lex in self.get(name, []) if not word or lex.word]
# or lex.label]
+ # Lexicalize a class
+ if classes:
+ lexs = [lex for lex in self.get(name, [])]
+ # Lexicalize the output of morphological analysis: has to be a
lexeme
+ elif not word:
+ lexs = [lex for lex in self.get(name, []) if lex.lexeme]
+ # Lexicalize a wordform
+ else:
+ lexs = [lex for lex in self.get(name, []) if lex.word]
+# lexs = [lex for lex in self.get(name, []) if not word or
lex.word] # or lex.label]
if not lexs and word and not any_other and not classes:
l = self.get_unknown(name=name, clone=True)
print('No entry found for {}; using unknown entries
{}'.format(name, l))