Grodno 1939

[Alice Palecek]

W dwudziestoleciu międzywojennym Grodno było jednym z najsilniejszych garnizonw Wojska Polskiego. Stacjonowały w nim między innymi dowdztwa Okręgu Korpusu Nr III i 29 Dywizji Piechoty oraz dwa pułki piechoty i pułk artylerii lekkiej. Od stycznia 1938 dowdcą OK III był gen. bryg. Jzef Olszyna-Wilczyński.

Do 12 września 1939 dowdcą Obszaru Warownego Grodno był płk dypl. Bohdan Hulewicz, ktry rozkazał przeprowadzić pewne przygotowania do obrony miasta, ale ze strony wojsk niemieckich. Jedną z jego decyzji, ktra miała poważne znaczenie podczas pźniejszej obrony przed Armią Czerwoną, było stworzenie zapasw butelek z mieszanką zapalającą. W ich użyciu przeszkolono następnie żołnierzy, jak i ochotnikw. Kolejnymi dowdcami Obszaru Warownego byli: płk w stanie spoczynku Bronisław Adamowicz i płk Siedlecki, ale nie przejawiali oni chęci obrony miasta.

Faktycznymi przywdcami obrony i przygotowań do niej stali się wiceprezydent miasta Roman Sawicki i komendant Rejonu Uzupełnień Grodno mjr Benedykt Serafin. Obaj podjęli decyzje wzmocnienia obrony Grodna poprzez wykopanie roww i wybudowanie zapr przeciwczołgowych oraz przeszkolenie ochotnikw i służb pomocniczych. Obrona Grodna wobec szczupłości sił została rozmieszczona zasadniczo w obrębie zabudowań podmiejskich i miejskich. Wykorzystano naturalne przeszkody, jak linię rzeki Niemen, murowane budynki np. koszar, rżnego rodzaju naturalne czy sztuczne wzniesienia, a nawet cmentarze.

Nad ranem 20 września sowiecki batalion rozpoznawczy 27 Brygady Pancernej mjr. Bogdanowa (w sile 11 czołgw BT-5 lub BT-7, 1 samochodu pancernego GAZ-FAI i łazika z radiostacją) podszedł pod Grodno od południa. Brak polskiej obrony z tej strony spowodował, że Sowieci zdecydowali się zaatakować miasto przez most drogowy bez przeprowadzenia rozpoznania. Grupa została jednak na moście silnie ostrzelana przez polskich obrońcw, ktrzy zniszczyli samochd z radiostacją. Doprowadziło to do rozproszenia się czołgw, ktre dalej działały pojedynczo. W rezultacie polscy żołnierze rozpoczęli polowanie na nie, niszcząc wszystkie wozy bojowe według własnych relacji bądź 4 czołgi i samochd pancerny według źrdeł sowieckich. Poległo wielu obrońcw miasta, m.in. ppor. Jzef Musiał, dowdca baterii artylerii przeciwlotniczej. Stracono też jedno działko plot., ktrym strzelano do czołgw. W trakcie tej walki do Grodna od strony południowo-wschodniej dotarł 2 bcz z 27 BPanc w składzie 20 czołgw pod dowdztwem mjr. Ilusa Połukarowa. Do niego wycofał resztę swoich wozw bojowych mjr Bogdanow. Powzięto decyzję o zaatakowaniu południowej części miasta, a jeden pluton (5 czołgw) miał rozpoznać płnocną część Grodna i most drogowy przez Niemen. Wkrtce przybył także 1 batalion czołgw, ktry natychmiast przyłączył się do natarcia. W sumie dawało to ponad 65 wozw bojowych. Niezależnie od tego ataku poszczeglne grupy czołgw usiłowały dostać się do miasta przez most drogowy, aby go wesprzeć. Pźnym popołudniem strona sowiecka podciągnęła piechotę i artylerię, ktra rozpoczęła ostrzał miasta, powodując duże straty wśrd wojska i taborw, co było wynikiem przekazywania jej odpowiednich informacji przez miejscowych komunistw drogą telefoniczną. Natomiast piechurzy zajęli pozycje w budynkach po lewej stronie rzeki i prowadzili ogień z broni maszynowej w kierunku polskich okopw. Pod osłoną ognia artyleryjskiego i karabinw maszynowych wieczorem przeprawiły się przez rzekę dwa bataliony ze składu 119 pułku strzeleckiego, lądując w Poniemuniu i Drucku pod Grodnem z wykorzystaniem głębokich jarw prowadzących od rzeki w stronę tych miejscowości. Przeszły one przez tereny cmentarzy prawosławnego i katolickiego, mając za przewodnikw miejscowych komunistw i dokonując tylko niewielkich wypadw rozpoznawczych. Do obrony tamtego kierunku został skierowany pluton pchor. B. Chlebowicza, wzmocniony w nocy kilkunastoosobową grupą ochotnikw pod dowdztwem pchor. Henryka Nosala. Pźnym wieczorem Sowieci zaatakowali cmentarze, wypierając ze znacznymi stratami polskich obrońcw, co oznaczało bezpośrednie zagrożenie dla mostu kolejowego.

W nocy trwał sowiecki ostrzał artyleryjski, a obie strony dokonywały wypadw przez rzekę. Słabe pododdziały piechoty nieprzyjacielskiej sforsowały Niemen powyżej Grodna, ale zostały odrzucone przez polskich żołnierzy. Z drugiej strony Polacy przeprawili się na zachodnie przedmieście Folusz, gdzie zlikwidowali sowieckie placwki. Podobnych wypadw było więcej. Polską obronę wzmocniły 101 Rezerwowy pułk ułanw, 102 Rezerwowy pułk ułanw i 103 Rezerwowy pułk szwoleżerw. Szwadron 102 puł. rozbił nieprzyjacielską placwkę przy moście drogowym. Z pułkami przybył także gen. bryg. w stanie spoczynku Wacław Przeździecki, ktry przejął dowdztwo obrony miasta od płk Siedleckiego i ogłosił, że zgodnie z rozkazami Naczelnego Wodza należy przygotować się do ewakuacji na Litwę. Większość obrońcw nie chciała przyjąć do wiadomości tej decyzji. Grodno postanowiło opuścić ok. 1 tys. osb, głwnie urzędnikw wraz z rodzinami. Tymczasem bataliony ppłk. Blumskiego cofnęły się na skraj miasta, zagęszczając obronę na kierunkach wschodnim i południowo-wschodnim. Tymczasem od tej strony do ataku szykowały się siły sowieckiego 119 pułku strzeleckiego. Nad ranem przybyły dodatkowo batalion piechoty zmotoryzowanej z 20 BZmot i drugi batalion z 27 BPanc. Dowdztwo sowieckie na następny dzień postanowiło przyjąć nową taktykę walki. W pełni sprawnych 80 czołgw i 15 samochodw pancernych 27 BPanc zostało przydzielonych pododdziałami do poszczeglnych batalionw i kompanii strzeleckich z wyznaczeniem każdej grupie pancernej konkretnych zadań. Sowieci przygotowywali się do koncentrycznego natarcia od południowego zachodu, południa i południowego wschodu w kierunku centrum miasta. Natomiast miasto od stron płnocnej i wschodniej nie było blokowane, co dawało możliwość odwrotu polskich wojsk.

O świcie, po przygotowaniu artyleryjskim, I i II batalion ze 119 pułku strzeleckiego ruszyły do natarcia na polskie pozycje zajmowane przez bataliony ppłk. Blumskiego. Po początkowych sukcesach kontratakowały dwie polskie kompanie, przenikając na tyły wojsk sowieckich. Przed pogromem nieprzyjacielskich batalionw, a także dowdztwa 119 pstrz., uchroniło Sowietw przybycie od wschodu grupy zmechanizowanej z 16 Korpusu Strzeleckiego, ktra przesądziła o wyniku walki. Zdziesiątkowane polskie oddziały były zmuszone wycofać się na swoje pozycje. Natomiast III batalion z 119 pułku strzeleckiego atakował wzdłuż lewego brzegu Niemna, dostając się pod silny ogień polskich batalionw mjr. B. Serafina i kpt. P. Korzona oraz kompanii por. Tadzika. Od klęski uratowały go z kolei czołgi 27 BPanc. Do walki przyłączył się także sowiecki batalion z 101 pułku strzeleckiego podwieziony do miasta samochodami. W godzinach przedpołudniowych sowieckie natarcie wzmocniła grupa zmechanizowana z VI Korpusu Kawalerii komdiwa Andrieja Jeriomienki w sile 28 i 31 pułkw czołgw oraz dwch plutonw przeciwlotniczych karabinw maszynowych, atakując przez mosty w kierunku fabryki tytoniu. Za każdym razem była ona jednak odpierana przez polskich obrońcw (komdiw Jeriomienko został ranny). O wiele większe sukcesy odniosły natomiast siły nieprzyjaciela, ktre nacierały od południa i południowego wschodu, co było decydujące w przełamaniu obrony Grodna. III batalion z 119 pułku strzeleckiego wzmocniony czołgami 27 BPanc. wyszedł na linię: fabryka tytoniu-linia kolejowa; II batalion zdobył koszary 29 pułku artylerii lekkiej, a następnie pocztę, elektrownię i skład benzyny. Po południu Sowieci dotarli do centrum miasta, gdzie doszło do ciężkich walk. Powtrzyła się po części sytuacja z poprzedniego dnia, kiedy polscy obrońcy walczyli z poszczeglnymi czołgami. Było kilka przypadkw wykorzystania jako osłony cywilw przez czołgistw[1], w co najmniej jednym wypadku do pancerza czołgu zostało przywiązane 13-letnie dziecko (Tadek Jasiński), co przekazywali pźniej polscy obrońcy[2]. Do pźnego wieczoru w mieście przetrwało tylko kilka odizolowanych punktw oporu. Były to Zamek Krlewski, zespł szkł zawodowych i budynki koszar 81 pp. Część obrońcw wyrwała się z Grodna na zewnątrz w kierunku Litwy, inni przebrali się w cywilne ubrania i wymieszali z mieszkańcami miasta.

W nocy komdiw Pietrow wycofał z miasta wszystkie wozy bojowe w związku z brakiem paliwa, gdyż byłyby łatwym celem dla polskich żołnierzy. Piechota pozostawała na swoich stanowiskach, gdyż obawiano się nocnego ataku. W rezultacie duża część polskich obrońcw uszła z miasta. Natomiast sowieckie dowdztwo planowało na następny dzień oglne natarcie wszystkimi siłami i środkami.

Nad ranem z Grodna wydostali się dwaj faktyczni przywdcy polskiej obrony, czyli wiceprezydent R. Sawicki i mjr B. Serafin wraz z ostatnią częścią obrońcw. Do południa do miasta weszły wszystkie sowieckie jednostki, ktre zebrały się na przedmieściu, a więc: 15 Korpus Pancerny, 4 Dywizja Kawalerii, 101 i 119 pułki strzeleckie, grupa zmechanizowana 16 Korpusu Strzeleckiego. Doszło jeszcze do drobnych walk z resztkami obrońcw, w ktrych 7 żołnierzy sowieckich zostało rannych. Według źrdeł sowieckich do niewoli wzięto ok. 1 tys. jeńcw, a duża część obrońcw została rozjechana czołgami na wschodzie miasta.

Straty sowieckie są oficjalnie oceniane na 53 zabitych i 161 rannych oraz zniszczonych 19 czołgw i 3 samochody pancerne. Część badaczy[kto?] uważa, że były one większe. Straty polskie są trudne do określenia, ponieważ Sowieci dokonywali wielu mordw zbiorowych.

W dniach 5-8 września 1993 roku koło dawnego majątku Druck przeprowadzono prace ekshumacyjne na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, podczas ktrych wydobyto szczątki 84 osb mających przy sobie przedmioty będące na wyposażeniu polskich żołnierzy, a w kolejnych dniach wydobyto jeszcze szczątki 11 osb[3].

3a8082e126