Roman Vreme Smrti

[Alfie Overacre]

Vremesmrti (hr.: Vrijeme smrti) je tetralogija srpskog književnika Dobrice Ćosića, izašla u razdoblju od 1972. do 1979. godine; uglavnom se smatra njegovim najuspješnijim djelom. Kronološki, ono je nastavak Ćosićevog romana Koreni, s radnjom koja se odvija za vrijeme Prvog svjetskog rata.

Vreme smrti povijesni je roman-epopeja. Govori o ratnom stanju u Srbiji tijekom Prvog svjetskog rata. Za razliku od ostalih romana koji obrađuju istu tematiku, mahom subjektivno sagledavajući samo dio ratne situacije, Ćosić temu obrađuje s pregledom nacionalne povijest od kraja 19. stoljeća pa do rata, a sve to uključujući i indivudialni aspekt u priču romana.

Roman je zamišljen kao povijest zemlje koji prikazuje stanje srpskog naroda od 1914. do 1916. godine. Povijesnoj vjerodostojnosti pridonosi mnoštvo dokumentarističke građe koja je prikazana u romanu. Ćosić u roman ubacuje pisma, razne zapise, novinske tekstove, izjave, proglase, naredbe, a svi oni svjedoče stvarnom vremenu o kojem priča romana govori, mnogo bolje i autentičnije nego što bi da su oni objektivno prepričani kroz monolog pripovjedača. U romanu je također predstavljen veliki broj povijesnih ličnosti, poput regenta Aleksandra I., Nikole Pašića i Živojina Mišića.

Jedan od glavnih motiva ovog romana je narod, koji je najčešće u oštrom konfliktu s romanesknom funkcijom pojedinca u priči romana. To je i očekivano s obzirom na to da Ćosić želi da prikaže povijesna stradanja srpskog naroda, a one se, između ostalog očituju upravo u sudbinama pojedinaca. Pojedinci su ti koji čine narod u svoj svojoj različitosti, bilo da se radi o različitosti porijetla, religije, mentaliteta, osobnih želja, strahova, patnji ili prirode stradanja.

Tu lepezu istaknutih karaktera u ovom djelu čine jednako fiktivni likovi kao i stvarne povijesne ličnosti, što romanu daje dodatnu notu povijesne autentičnosti. Ipak, likovi pretvoreni u karaktere, duboko su psihološki obrađeni, potpuno originalni i individualizirani, što potvrđuje prikazano bogatstvo u različitosti pojedinaca naroda.

Ćosić naglašava da narod nikada ne želi slobodu pod svaku cijenu. Sloboda je ionako apstraktna i gotovo se nikada ne odražava na pojedinca. Uspjesi države nerijetko su uspjesi pojedinca, ali zato njenu propast osjećaju svi. Ratovi nikada nisu donijeli slavu narodu, samo uplakane majke, žene bez sinova, supruga, same oskvrnute, zapaljenih domova, a sve radi nekih ciljeva koji u praksi ništa ni ne znače. Samo su slovo na papiru ili naslov u novinama.

Vreme smrti je opširno djelo, podijeljeno u četiri knjige. Knjige mogu da se čitaju samostalno, zajedno čine složenu književnu kompoziciju o dvogodišnjem povijesnom momentu Srbije, te pojedincima koji su se našli na važnim pozicijama u to vrijeme. Te pozicije nisu nužno visokopozicinisane, već važne kao reprezantativni primjerci individualnih sudbina, koje najposlije čine društvo u cjelini.[1]

Vreme smrti istorijski je roman-epopeja, koja govori o ratnom stanju u Srbiji za vreme Prvog svetskog rata. Ipak, za razliku od ostalih romana koji obrađuju ovu tematiku, mahom subjektivno sagledavajući samo deo ratne situacije, Ćosić temu obrađuje s pregledom nacionalne istorije od kraja 19. veka pa do rata, a sve to uključujući i indivudialni aspekt u priču romana.

Roman je zamišljen kao istorija zemlje koji prikazuje stanje srpskog naroda u njihovom najtežem istorijskom razdoblju, onome od 1914. do 1916. godine. Istorijskoj verodostojnosti pridonosi mnoštvo dokumentarističke građe koja je prikazana u romanu. Stoga pisac u roman ubacuje pisma, razne zapise, novinske tekstove, izjave, proglase, naredbe, a svi oni svedoče stvarnom vremenu o kojem priča romana govori, mnogo bolje i autentičnije nego što bi da su oni objektivno prepričani kroz monolog pripovedača. Priča na ovaj način postaje svedočenje, a roman prikaz stvarnih istorijskih činjenica.

Jedan od glavnih motiva ovog romana je narod, koji je najčešće u oštrom konfliktu s romanesknom funkcijom pojedinca u priči romana. To je i očekivano s obzirom na to da pisac želi da prikaže istorijske patnje srpskog naroda, a one se, između ostalog očituju upravo u sudbinama pojedinaca. Pojedinci su ti koji čine narod u svoj svojoj različitosti, bilo da se radi o različitosti porekla, vere, mentaliteta, osobnih želja, strahova, patnji ili prirode stradanja.

Tu lepezu istaknutih karaktera u ovom delu čine jednako fiktivni likovi kao i stvarne istorijske ličnosti, što romanu daje dodatnu notu istorijske autentičnosti. Ipak, likovi pretvoreni u karaktere, duboko su psihološki obrađeni, potpuno originalni i individualizirani, što potvrđuje prikazano bogatstvo u različitosti pojedinaca (srpskog) naroda. Likovi ovog romana prvi put su predstavljeni u Ćosićevom romanu Koreni, a osim u Vremenu zla javljaju se i u romanu Deobe.

Unatoč uvreženom mišljenju, Ćosić idejom naglašava da narod nikada ne želi slobodu pod svaku cenu. To je glavna je poanta romana, jer što je sloboda bez onih koje volimo. Sloboda je ionako apstraktna i gotovo se nikada ne odražava na pojedinca. Uspesi države retko su supesi pojedinca, ali zato njenu propast osećaju svi. Ratovi nikada nisu doneli slavu narodu, samo uplakane majke, žene bez sinova, supruga, same oskvrnute, zapaljenih domova, a sve radi nekih ciljeva koji u praksi ništa ni ne znače. Samo su slovo na papiru ili naslov u novinama.

Ovaj roman opširno je delo, podeljeno u četiri knjige. One mogu da se čitaju samostalno, a zajedno čine složenu književnu kompoziciju o dvogodišnjem istorijskom momentu Srbije, te pojedincima koji su se našli na važnim pozicijama u to vreme. Te pozicije nisu nužno visokopozicinisane, već važne kao reprezantativni primerci individualnih sudbina, koje najposle čine društvo u celini.

Nakon što je prva granata Prvog svetskog rata bačena na Beograd, usledilo je rušenje kuća, ispaljivanje metaka na srpske vojnike, vešanje civila, silovanje žena, ubistva dece i staraca, trovanje seoskih bunara i rušenje pravoslavnih crkava. Već u jesen 1914. selo Prerovo, mesto odakle potiču glavni likovi romana, već je osakaćeno ratnim zbivanjima. U trenutku kada počinjemo da pratimo događanje u ovom mestu, seoski doboš poziva meštane da pristupe ulazu u opštinu kako bi im objavio imena ranjinih, poginulih i nestalih vojnika.

Pristupe seoski gazda Aćim Katić, bivši radikalski prvak, sa svojim sinom Đorđem, seoskim trgovcem. Njegov unuk, Đorđev sin jedinac Adam je na fronti. Njegov stariji sin Vukašin, s kojim je u svađi izgubio kontakt, jedan je od glavnih vođa oporbe, također u ratu. Na fronti su i trojica sinova Tole Dačića, njegovog prvog komšije i nadničara, kojemu je jedan sin u ratu već poginuo. Obojica osećaju olakšanje jer njihovih sinova nema na spisku.

U ratnoj predstolnici u Nišu, Nikola Pašić, predsednik vlade, u velikim je mukama. Izveštaji s bojišta sve su gori, a saveznici ne šalju municiju iako je već plaćena, pa su vojnici na bojištu ne samo gladni, iscrpljeni i bez odgovarajuće odeće, već i bez municije. Bugarska od Srbije traži pola Makedonije kao uslov za ulazak u rat protiv Austro-Ugarske i Nemačke, a isto vredi i ako žele od njih da naruče dodatnu municiju i potrebnu opremu za ratovanje. Vrhovna komanda poziva Pašića u Valjevo na razgovor pre daljnih odluka, dok ga vojvoda Putnik izvešatva da je njihova vojska pred katastrofom.

Pašić razmišlja što da učini da katastrofalno ne bi završila i cela Srbija. Ne može da se pomiri s kapitulacijom, jer upravo je on bio taj koji je obio sramotan ultimatum Austro- Ugarske, smatrajući da bi se njime srušio ponos i nezavisnost Srbije. On zna kolika je mržnja protivnika prema Srbiji, kao i nastojanje da unište njegovu zemlju. Za njega nimalo manje ponižavajući nisu ni zahtjevi Bugarske, tražeći dio Makedonije koju su Srbi već osvojili, ostavljajući živote u Balkanskim ratovima.

Kao dodatan udarac ocu, oženio je kćerku vođe liberalnog pokreta, pa je to dodatno pojačalo svađu između oca i sina te dovelo do konačnog razlaza. Svađa je bila tolika da Aćim nikada nije ni upoznao svoga, sada dvadesetogodišnjeg, unuka ni osamnaestogodišnju unuku. Ipak, njegov unuk bio je dobrovoljac u đačkom bataljunu, a unuka bolničarka, oboje spremni da se pridruže vojsci na fronti. Iako su zavađeni otac i sin jednako patili zbog uništenog odnosa, ni jedan nije hteo da bude prvi koji će se miriti.

Vukaši i Pašić u Nišu pokušavaju da smisle kako će na sutrašnjoj sednici skuštine izreći svoj stav o Bugarskim uslovima, a pritom ne ispasti izdajnici. Suprotno očekivanom mišljenju ratnih huškača, oni smatraju da bi trebalo da udovolje Bugarima, želeći tako održati mogući mira na istoku Evrope. Obojica žele da nastave rat protiv Austro-ugarske i Nemačke, ali žele i postići da od svojih saveznika osiguraju ujedinjenje svih jugoslovenskih naroda nakon rata. Pašić Vukašinu nudi mesto u vladi jer smatra da i opozicija treba da ima mesto u odlučivanju o sudbini Srbije.

Vukašina istovremeno muči briga ze decu, nezaumevanje žene Olge i općenito dužnost prema otadžbini, a sve to kao da se kosi s ulaženjem u vladu. Ipak, već briga im je trenutno stanje na fronti, gdjeje situacija toliko loša da se čini da nemaju vremena ni za sutrašnju sednicu. Vlada zati dolazi u Valjevo kako bi svi zajedno održali sastanak s Vrhovnom komandom.

Vojvoda Putnik na sastanku predlaže pregovore s neprijateljem. Vojska je do tada učinila sve što je mogla i pod ovim uslovima više nemaju kako da se bore. Svi prisutni zgroženi su prijedlogom, pogotovo Pašić, koji ne može da zamisli da moli omraženog neprijatelja za milost. On pred prisutne iznese zahteve Bugara i predlaže da udovolje njihovim zahtevima u korist mira. Ali svi burno odbacuju takvo rešenje, smatrajući je nacionalnom izdajom. Dolaze do zaključka da neće dati Makedoniju, već se sami izboriti za pobedu. General Živojin Mijić tada odlučno zatraži da se svi koji mogu da nose pušku, odvedu na fornt, a pod njima smatra i žandare, pisare, posljednju odbranu te đački bataljun, onaj u kojem je i Vukašinov sin. Vukašin na tu izjavu ostane bez reči, ne mogavši ni da diše.

3a8082e126