İKTİSAT RİSALESİ-7-YEDİNCİ NÜKTE

[Erhan Patlak]

                                ONDOKUZUNCU LEM’A     

                                             İKTİSAT RİSALESİ

YEDİNCİ NÜKTE

İsraf, hırsı intaç eder. Hırs üç neticeyi verir: BİRİNCİSİ: Kanaatsizliktir. Kanaatsizlik ise sa’ye, çalışmaya şevki kırar. Şükür yerine şekvâ ettirir, tembelliğe atar. Ve meşru, helâl, az malı (HAŞİYE-1) terk edip, gayr-ı meşru, külfetsiz bir malı arar. Ve o yolda izzetini, belki haysiyetini feda eder. HIRSIN İKİNCİ NETİCESİ: Haybet ve hasârettir. Maksudunu kaçırmak ve istiskale mâruz kalıp teshilât ve muavenetten mahrum kalmak, hattâ 1 اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاِسرٌ yani, “Hırs, hasâret ve muvaffakiyetsizliğin sebebidir” olan darbımesele mâsadak olur. Hırs ve kanaatin tesiratı, zîhayat âleminde gayet geniş bir düsturla cereyan ediyor. Ezcümle, rızka muhtaç ağaçların fıtrî kanaatleri, onların rızkını onlara koşturduğu gibi, hayvânâtın hırsla meşakkat ve noksaniyet içinde rızka koşmaları, hırsın büyük zararını ve kanaatin azîm menfaatini gösterir. Hem zayıf umum yavruların lisan-ı halleriyle kanaatleri, süt gibi lâtif bir gıdanın, ummadığı bir yerden onlara akması ve canavarların hırsla noksan ve mülevves rızıklarına saldırması, dâvâmızı parlak bir surette ispat ediyor. Hem semiz balıkların vaziyet-i kanaatkârânesi, mükemmel rızıklarına medar olması ve tilki ve maymun gibi zeki hayvanların hırsla rızıkları peşinde dolaşmakla beraber kâfi derecede bulmamalarından cılız ve zayıf kalmaları, yine hırs ne derece sebeb-i meşakkat ve kanaat ne derece medar-ı rahat olduğunu gösterir. Hem Yahudi milleti 2 hırs ile ribâ ile hile dolabı ile rızıklarını zilletli ve sefaletli, gayr-ı meşru ve ancak yaşayacak kadar rızıklarını bulması ve sahrânişinlerin, yani bedevîlerin, kanaatkârâne vaziyetleri, izzetle yaşaması ve kâfi rızkı bulması, yine mezkûr dâvâmızı kat’î ispat eder. Hem çok âlimlerin (HAŞİYE-2) ve ediplerin (HAŞİYE-3) zekâvetlerinin verdiği bir hırs sebebiyle fakr-ı hale düşmeleri ve çok aptal ve iktidarsızların, fıtrî kanaatkârâne vaziyetleriyle zenginleşmeleri 3 kat’î bir surette ispat eder ki, rızk-ı helâl, acz ve iftikara göre gelir, iktidar ve ihtiyar ile değil. Belki o rızk-ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile mâkûsen mütenasiptir. Çünkü çocukların iktidar ve ihtiyarı geldikçe rızkı azalır, uzaklaşır, sakilleşir. 4 اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لاَ يَفْنىَ hadisinin sırrıyla, kanaat bir define-i hüsn-ü maişet ve rahat-ı hayattır. Hırs ise, bir maden-i hasâret ve sefalettir. ÜÇÜNCÜ NETİCE Hırs, ihlâsı kırar, amel-i uhreviyeyi zedeler. Çünkü bir ehl-i takvânın hırsı varsa, teveccüh-ü nâsı ister. Teveccüh-ü nâsı mürâât eden, ihlâs-ı tâmmı bulamaz. Bu netice çok ehemmiyetli, çok câ-yı dikkattir. Elhasıl, israf, kanaatsizliği intaç eder. Kanaatsizlik ise, çalışmanın şevkini kırar, tembelliğe atar, hayatından şekvâ kapısını açar, mütemadiyen şekvâ ettirir. (HAŞİYE-4) Hem ihlâsı kırar, riyâ kapısını açar. Hem izzetini kırar, dilencilik yolunu gösterir. İktisat ise, kanaati intaç eder. 5عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ hadisin sırrıyla, kanaat, izzeti intaç eder. Hem sa’ye ve çalışmaya teşcî eder. Şevkini ziyadeleştirir, çalıştırır. Çünkü meselâ bir gün çalıştı. Akşamda aldığı cüz’î bir ücrete kanaat sırrıyla, ikinci gün yine çalışır. Müsrif ise, kanaat etmediği için, ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır. Hem iktisattan gelen kanaat, şükür kapısını açar, şekvâ kapısını kapatır. Hayatında daima şâkir olur. Hem kanaat vasıtasıyla insanlardan istiğnâ etmek cihetinde, teveccühlerini aramaz. İhlâs kapısı açılır, riyâ kapısı kapanır. İktisatsızlık ve israfın dehşetli zararlarını geniş bir dairede müşahede ettim. Şöyle ki: Ben, dokuz sene evvel mübarek bir şehre geldim. Kış münasebetiyle o şehrin menâbi-i servetini göremedim. Allah rahmet etsin, oranın müftüsü birkaç defa bana dedi: “Ahalimiz fakirdir.” Bu söz benim rikkatime dokundu. Beş altı sene sonraya kadar, daima o şehir ahalisine acıyordum. Sekiz sene sonra yazın yine o şehre geldim. Bağlarına baktım. Merhum müftünün sözü hatırıma geldi. “Fesübhânallah,” dedim. “Bu bağların mahsulâtı, şehrin hâcetinin pek fevkindedir. Bu şehir ahalisi pek çok zengin olmak lâzım gelir.” Hayret ettim. Beni aldatmayan ve hakikatlerin derkinde bir rehberim olan bir hatıra-i hakikatle anladım: İktisatsızlık ve israf yüzünden bereket kalkmış ki, o kadar menâbi-i servetle beraber, o merhum müftü “Ahalimiz fakirdir” diyordu. Evet, zekât vermek ve iktisat etmek, malda bittecrübe sebeb-i bereket olduğu gibi, 6 israf etmekle zekât vermemek, sebeb-i ref-i bereket olduğuna hadsiz vakıat vardır. İslâm hükemasının Eflâtun’u ve hekimlerin şeyhi ve feylesofların üstadı, dâhi i meşhur Ebu Ali ibni Sina, yalnız tıp noktasında, 7 كُلُوا وَاشْرَبوُا وَلاَ تُسْرِفُوا âyetini şöyle tefsir etmiş. Demiş: جَمَعْتُ الطِّبَّ فِى بَيْتَيْنِ جَمْعًا - وَحُسْنُ الْقَوْلِ فِى قَصْرِ الْكَلاَمِ فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَبَعْدَ اَكْلٍ تَجَنَّبْ - وَالشِّفَاۤءُ فِى اْلاِنْهِضَامِ وَلَيْسَ عَلَى النُّفُوسِ اَشََدُّ حَالاً - مِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ Yani, ilm-i tıbbı iki satırla topluyorum. Sözün güzelliği kısalığındadır. Yediğin vakit az ye. Yedikten sonra dört beş saat kadar daha yeme. Şifa hazımdadır. Yani, kolayca hazmedeceğin miktarı ye, nefse ve mideye en ağır ve yorucu hal, taam taam üstüne yemektir. (HAŞİYE-5) سُبْحَانَكَ لاَعِلْمَ لَنَاۤ اِلاَّ مَاعَلَّمْتَنَاۤ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ 8 • Câ-yı hayret ve medar-ı ibret bir tevafuk: İktisat Risalesini, üçü acemî olarak, beş altı ayrı ayrı müstensih, ayrı ayrı yerde, ayrı ayrı nüshadan yazıp, birbirinden uzak, hatları birbirinden ayrı, hiç elif’leri düşünmeyerek yazdıkları herbir nüshanın elif’leri, duasız elli bir (51), dua ile beraber elli üç (53)’te tevafuk etmekle beraber, İktisat Risalesinin tarih-i telif ve istinsahı olan Rûmîce elli bir (51) ve Arabî elli üç (53) tarihinde tevafuku ise, şüphesiz tesadüf olamaz. İktisattaki bereketin keramet derecesine çıktığına bir işarettir. Ve bu seneye “Sene-i İktisat” tesmiyesi lâyıktır. • Evet, zaman, iki sene sonra bu keramet-i iktisadiyeyi, İkinci Harb-i Umumiyede her taraftaki açlık ve tahribat ve israfatla ve nev-i beşer ve herkes iktisada mecbur olmasıyla ispat etti. Dipnotlar - Arapça İbareler - Haşiyeler :  (HAŞİYE-1) : İktisatsızlık yüzünden müstehlikler çoğalır, müstahsiller azalır. Herkes gözünü hükûmet kapısına diker. O vakit hayat-ı içtimaiyenin medarı olan san’at, ticaret, ziraat tenakus eder. O millet de tedennî edip sukut eder, fakir düşer. 1 : bk. İbni Kays, Kura’d-Dayf 4:301; el-Meydânî, Mecmeu’l-Emsâl 1:214. (HAŞİYE-2) : İran’ın âdil padişahlarından Nuşirevân-ı Âdil’in veziri, akılca meşhur âlim olan Büzürcmehr‘den (Büzürg-Mihr) sormuşlar: “Neden ulema, ümera kapısında görünüyor da, ümera ulema kapısında görünmüyor? Halbuki, ilim emâretin fevkindedir.” Cevaben demiş ki: “Ulemanın ilminden, ümeranın cehlindendir.” Yani, ümera, cehlinden ilmin kıymetini bilmiyorlar ki, ulemanın kapısına gidip ilmi arasınlar. Ulema ise, marifetlerinden, mallarının kıymetini dahi bildikleri için, ümera kapısında arıyorlar. İşte Büzürcmehr, ulemanın arasında fakr ve zilletlerine sebep olan zekâvetlerinin neticesi bulunan hırslarını zarif bir surette tevil ederek nâzikâne cevap vermiştir (Hüsrev) (HAŞİYE-3) : Bunu teyid eden bir hadise: Fransa’da ediplere, iyi dilencilik yaptıkları için dilencilik vesikası veriliyor. Süleyman Rüştü 2 : bk. Bakara Sûresi, 2:61, 96. 3 : bk. ed-Deylemî, el-Müsned: 4:385. 4 : “Kanaat, tükenmez bir hazinedir.” bk. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat: 7:84; el-Beyhakî, ez-Zühd: 2:88; el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ: 2:133. (HAŞİYE-4) : Evet, hangi müsrifle görüşsen, şekvâlar işiteceksin. Ne kadar zengin olsa da yine dili şekvâ edecektir. En fakir, fakat kanaatkâr bir adamla görüşsen, şükür işiteceksin. 5 : “Kanaat eden aziz olur; tamah eden zillete düşer.” bk. İbnü’l-Esîr, en-Nihâye fî Ğarîbi’l-Hadîs: 4:114; ez-Zebîdî, Tâcü’l-Arûs: 22:90. 6 : bk. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr: 10:128; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat: 2:161, 274; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ: 3:382, 4:84. 7 : “Yiyin, için, fakat israf etmeyin.” A’râf Sûresi, 7:31. (HAŞİYE-5) : Yani, vücuda en muzır, dört beş saat fasıla vermeden yemek yemek, veyahut telezzüz için mütenevvi yemekleri birbiri üstüne mideye doldurmaktır. 8 : “Seni her türlü noksandan tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Muhakkak ki ilmi ve hikmeti herşeyi kuşatan Sensin.” Bakara Sûresi, 2:32.

Lügatler acemî : göreve yeni başlamış acz : güçsüzlük âdil : adaletli ahali : halk âlem : dünya, evren âlim : bilgin amel-i uhreviye : âhireti kazanmak için yapılan amel, iş Arabî : Hicrî takvime göre âyet : Kur’an’da yer alan her bir cümle azîm : büyük bedevî : çölde yaşayan, göçebe bereket : bolluk bittecrübe : deneme yoluyla câ-yı dikkat : dikkat çekici, ilginç câ-yı hayret : hayret verici, şaşırtıcı cehl : cahillik, bilgisizlik cereyan etmek : meydana gelmek cihet : taraf, yön cüz’î : ferdî, az, sınırlı dâhi-i meşhur : dehasıyla meşhur olmuş kişi darbımesel : atasözü dâvâ : iddia define-i hüsn-ü maişet : iyi geçim kaynağı derk etmek : anlamak, algılamak düstur : kural edip : edebiyatçı ehemmiyet : değer, önem ehl-i takvâ : takvâ sahipleri elhasıl : kısaca, özetle elif : Arap alfabesinin ilk harfi emâret : amirlik, yöneticilik ezcümle : meselâ, örneğin fakr : fakirlik fakr-ı hal : fakirlik fasıla : ara Fesübhânallah : “Allah’ı her türlü kusur, ayıp ve eksiklerden tenzih ederim” anlamında bir hayret ifadesi fevkinde : üstünde feylesof : filozof, felsefe bilgini fıtrî : doğal gayr-ı meşru : helâl olmayan, dine aykırı hâcet : ihtiyaç hadis : Peygamber Efendimizin (a.s.m.) mübarek söz, fiil ve hareketi veya onun onayladığı başkasına ait söz, iş veya davranış hadise : olay hadsiz : sınırsız hakikat : doğru gerçek hasâret : zarara uğramak hat : yazı hatıra-i hakikat : hakikate ulaşma yönünde yaşanmış bir hatıra hayat-ı içtimaiye : toplumsal hayat haybet : elindekilerden mahrum kalmak, kaybetmek hayır : iyilik, faydalı ve sevaplı amel haysiyet : itibar hayvânât : hayvanlar helâl : dinen yapılmasına ve yenmesine izin verilen şey hükema : filozoflar iftikar : fakirliğini gösterme ihlâs : ibadet ve davranışlarda sadece Allah’ın rızasını gözetme ihlâs-ı tâmme : tam bir ihlâs ve samimiyet; ibadet ve davranışlarda sadece Allah’ın rızasını gözetme ihsan : bağış, iyilik, lütuf ihtiyar : dileme, istek, irade İkinci Harb-i Umumi : İkinci Dünya Savaşı iktidar : güç ve kuvvete sahip olma iktisat : tutumluluk iktisatsız : savurgan iktisatsızlık : tutumlu olmama, savurganlık ilm-i tıb : tıp bilimi intaç etmek : netice vermek, doğurmak ispat etmek : kanıtlamak israf : savurganlık israfat : israflar, savurganlıklar istiğnâ etmek : eldekini yeterli bulup başkasına ihtiyaç duymamak, tokgönüllülük istinsah etmek : el ile yazarak çoğaltmak istiskal : hor görme, küçümseme izzet : değer, itibar, şeref kâfi : yeterli kanaat : kısmetine razı olma, yetinme kanaatkâr : kısmetine razı olan kanaatkârâne : kısmetine razı olarak, yetinerek kanaatsizlik : elindekiyle yetinmeme kat’î : kesin keramet : Allah’ın bir ikramı olarak, görülen olağanüstü hal ve hareket keramet-i iktisadiye : tutumlu olmanın ortaya çıkardığı keramet külfetsiz : zahmetsiz lâtif : güzel, hoş lisan-ı hal : hal ve beden dili maden-i hasâret : hüsrana uğrama kaynağı mahrum : yoksun mahsulât : ürünler maksud : istenilen, hedef alınan şey mâkûsen mütenasip : ters orantılı marifet : bilme, ilim mâruz kalma : uğrama, hedef olma mâsadak : bir söz veya hükmü doğrulayan husus, doğrulayıcı mecbur : zorunlu medar : dayanak noktası, kaynak medar-ı ibret : ibret vesilesi medar-ı rahat : rahatlık sebebi menâbi-i servet : zenginlik kaynakları menfaat : fayda, yarar merhum : rahmete kavuşmuş, vefat etmiş meşakkat : güçlük, zorluk meşhur : bilinen meşru : dine uygun mezkûr : adı geçen muavenet : yardım muvaffakiyetsizlik : başarısızlık muzır : zararlı mübarek : bereketli, hayırlı mülevves : kirli, pis münasebet : bağlantı, ilgi mürâât etmek : gözetmek, dikkate almak müsrif : israf eden, savurgan müstahsil : üretici müstehak : hak etmiş müstehlik : tüketici müstensih : el ile yazıp çoğaltan müşahede etmek : gözlemlemek mütemadiyen : sürekli olarak mütenevvi : çeşit çeşit, çeşitli nazikâne : nazik bir şekilde, kibarca nefis : bir kimsenin kendisi netice : son, sonuç nev-i beşer : insanlar noksaniyet : noksanlık, eksiklik Nuşirevân-ı Âdil : adaletiyle ün salmış meşhur, eski bir İran Sâsânî Hükümdarı nükte : ince ve derin anlamlı söz nüsha : yazılı hale getirilen eser rahat-ı hayat : rahat yaşama rızk : yiyecek ve içecek şeyler, gıda rızk-ı helâl : helâl rızık ribâ : faiz rikkat : acıma, yufka yüreklilik riyâ : gösteriş, başkalarına iyi görünme Rûmîce : Rûmî takvime göre sa’y : çalışma sahrânişin : çölde oturan, bedevî sakil : ağır sebeb-i bereket : bolluk nedeni sebeb-i meşakkat : zorluk sebebi sebeb-i ref-i bereket : bereketin ortadan kalkmasının sebebi sefalet : perişanlık, yoksulluk semiz : besili, iri, büyük Sene-i İktisat : İktisat Yılı sukut etmek : alçalmak, düşmek suret : biçim, şekil şâkir : şükreden şekvâ : şikâyet şevk : şiddetli arzu ve istek şifa : iyileşme, sağlıklı olma şükür : teşekkür etme, Allah’a karşı minnet duyma taam : yemek tahribat : tahripler, yıkımlar tarih-i telif : bir eserin yazılma tarihi tedennî etmek : alçalmak, gerilemek tefsir : Kur’ân ayetlerinin çeşitli yönleriyle yorumlanması telezzüz : lezzet alma, lezzetlenme tenakus etmek : noksanlaşmak, eksilmek tesadüf : rastlantı teshilât : kolaylaştırmalar tesirat : tesirler, etkiler tesmiye edilen : isimlendirilen teşcî etmek : cesaretlendirmek tevafuk : uygunluk teveccüh etmek : yönelmek teveccüh-ü nâs : insanların teveccühü, ilgisi tevil etmek : yorumlamak teyid eden : destekleyen ulema : âlimler umum : bütün ümera : amirler, yöneticiler üstad : hoca vakıat : olaylar, hadiseler vasıtasıyla : aracılığıyla vaziyet-i kanaatkârâne : kanaatkâr bir durum vesika : belge zekâvet : zeki oluş zîhayat : canlı zillet : hor, hakir, aşağılanma ziyade : çok, fazla