İKTİSAT RİSALESİ-4-DÖRDÜNCÜ NÜKTE

[Erhan Patlak]

                                ONDOKUZUNCU LEM’A     

                                            İKTİSAT RİSALESİ

DÖRDÜNCÜ NÜKTE

“İktisat eden, maişetçe aile belâsını çekmez” meâlindeki 1 لاَ يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ hadis-i şerifi sırrıyla, “iktisat eden, maişetçe aile zahmet ve meşakkatini çok çekmez.” Evet, iktisat kat’î bir sebeb-i bereket ve medar-ı hüsn-ü maişet olduğuna o kadar kat’î deliller var ki, had ve hesaba gelmez. 2 Ezcümle, ben kendi şahsımda gördüğüm ve bana hizmet ve arkadaşlık eden zatların şehadetleriyle diyorum ki: İktisat vasıtasıyla bazan bire on bereket gördüm ve arkadaşlarım gördüler. Hattâ dokuz sene (şimdi otuz sene) evvel 3 benimle beraber Burdur’a nefyedilen reislerden bir kısmı, parasızlıktan zillet ve sefalete düşmemekliğim için, zekâtlarını bana kabul ettirmeye çok çalıştılar. O zengin reislere dedim: “Gerçi param pek azdır. Fakat iktisadım var, kanaate alışmışım. Ben sizden daha zenginim.” Mükerrer ve musırrâne tekliflerini reddettim. Câ-yı dikkattir ki, iki sene sonra, bana zekâtlarını teklif edenlerin bir kısmı, iktisatsızlık yüzünden borçlandılar. Lillâhilhamd, onlardan yedi sene sonra, o az para, iktisat bereketiyle bana kâfi geldi, benim yüz suyumu döktürmedi, beni halklara arz-ı hâcete mecbur etmedi. Hayatımın bir düsturu olan “nâstan istiğnâ” mesleğini bozmadı. Evet, iktisat etmeyen, zillete ve mânen dilenciliğe ve sefalete düşmeye namzettir. Bu zamanda isrâfâta medar olacak para çok pahalıdır. Mukabilinde bazan haysiyet, namus rüşvet alınıyor. Bazan mukaddesât-ı diniye mukabil alınıyor, sonra menhus bir para veriliyor. Demek, mânevî yüz lira zararla maddî yüz paralık bir mal alınır. Eğer iktisat edip hâcât-ı zaruriyeye iktisar ve ihtisar ve hasretse, 4اِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ sırrıyla, 5وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى اْلاَرْضِ اِلاَّ عَلَى اللهِ رِزْقُهَا sarahatiyle, ummadığı tarzda, yaşayacak kadar rızkını bulacak. Çünkü şu âyet taahhüt ediyor. Evet, rızık ikidir: 6 Biri hakikî rızıktır ki, onunla yaşayacak. Bu âyetin hükmü ile, o rızık taahhüd ü Rabbânî altındadır. Beşerin sû-i ihtiyarı karışmazsa, o zarurî rızkı herhalde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne izzetini feda etmeye mecbur olmaz. İkincisi, rızk-ı mecazîdir ki, sû-i istimâlâtla hâcâtı gayr-ı zaruriye hâcât-ı zaruriye hükmüne geçip, görenek belâsıyla tiryaki olup, terk edemiyor. İşte bu rızık taahhüd-ü Rabbânî altında olmadığı için, bu rızkı tahsil etmek, hususan bu zamanda çok pahalıdır. Başta izzetini feda edip zilleti kabul etmek, bazan alçak insanların ayaklarını öpmek kadar mânen bir dilencilik vaziyetine düşmek, bazan hayat-ı ebediyesinin nuru olan mukaddesât-ı diniyesini feda etmek suretiyle o bereketsiz, menhus malı alır. Hem bu fakr u zaruret zamanında, aç ve muhtaç olanların elemlerinden ehl-i vicdana rikkat-i cinsiye vasıtasıyla gelen teellüm, o gayr-ı meşru bir surette kazandığı parayla aldığı lezzeti, vicdanı varsa acılaştırıyor. Böyle acip bir zamanda, şüpheli mallarda, zaruret derecesinde iktifa etmek lâzımdır. Çünkü 7اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا sırrıyla, haram maldan, mecburiyetle zaruret derecesini alabilir, fazlasını alamaz. Evet, muztar adam, murdar etten tok oluncaya kadar yiyemez. Belki ölmeyecek kadar yiyebilir. Hem, yüz aç adamın huzurunda kemâl-i lezzetle fazla yenilmez. İktisat, sebeb-i izzet ve kemal olduğuna delâlet eden bir vakıa: Bir zaman, dünyaca sehâvetle meşhur Hâtem-i Tâî, mühim bir ziyafet veriyor. Misafirlerine gayet fazla hediyeler verdiği vakit, çölde gezmeye çıkıyor. Bakar ki, bir ihtiyar fakir adam, bir yük dikenli çalı ve gevenleri beline yüklemiş, cesedine batıyor, kanatıyor. Hâtem ona dedi: “Hâtem-i Tâî, hediyelerle beraber mühim bir ziyafet veriyor. Sen de oraya git; beş kuruşluk çalı yüküne bedel beş yüz kuruş alırsın.” O muktesit ihtiyar demiş ki: “Ben bu dikenli yükümü izzetimle çekerim, kaldırırım; Hâtem-i Tâî’nin minnetini almam.” Sonra Hâtem-i Tâî’den sormuşlar: “Sen kendinden daha civanmert, aziz kimi bulmuşsun?” Demiş: “İşte o sahrâda rast geldiğim o muktesit ihtiyarı benden daha aziz, daha yüksek, daha civanmert gördüm.” 8 Dipnotlar - Arapça İbareler - Haşiyeler : 1 : Müsned, 1:447; el-Münâvî, Feyzü’l-Kadîr, 5:454, no: 7939; el-Hindî, Kenzü’l-Ummâl, 3:36, 6:49, 56, 57. 2 : Taberânî, Mu’cemü’l-Evsât 7:25; Beyhâkî, Şuabü’l-İman 5:254. 3 : Bahsedilen tarih 1926 senesidir. 4 : “Şüphesiz ki rızık veren, mutlak kudret ve kuvvet sahibi olan ancak Allah’tır.” Zâriyat Sûresi, 51:58. 5 : “Yeryüzünde hareket eden hiçbir canlı yoktur ki, onun rızkını vermek Allah’a ait olmasın.” Hûd Sûresi, 11:6. 6 : bk. Cürcânî, Tarihü Cürcân s. 366; Gazâlî, el-Makasıdü’l-Esnâ s. 85-86. 7 : Zaruretler zaruret miktarınca sınırlandırılır. 8 : bk. Buhârî, Müsâkât 13, Zekat 50, Büyu’ 15; İbni Mâce, Zekat 25; Müsned 1:167.

Lügatler : acip : hayret verici arz-ı hâcet : ihtiyacını bildirme âyet : Kur’ân’ın her bir cümlesi aziz : izzetler, aşağılığa tenezzül etmeyen kişi belâ : büyük sıkıntı bereket : bolluk bereketsiz : bolluğun olmaması beşer : insanlık câ-yı dikkat : dikkat çekici, ilginç nokta civanmert : yiğit, mert delâlet etme : delil olma, işaret etme düstur : kural ehl-i vicdan : vicdan ve merhamet sahibi kimseler elem : acı, keder ezcümle : örneğin fakr u zaruret : yoksulluk ve çaresizlik gayr-ı meşru : helâl olmayan, dine aykırı gayr-ı zaruri : zarurî ve mecburî olmayan, kendisine fazlaca ihtiyaç duyulmayan geven : dikenli bir tür çalı hâcât : ihtiyaçlar hâcât-ı zaruriye : zorunlu ihtiyaçlar had ve hesaba gelmemek : sonsuz ve sınırsız olmak hadis-i şerif : Peygamber Efendimizin (a.s.m.) mübarek söz, fiil ve hareketi veya onun onayladığı başkasına ait söz, iş veya davranış hakikî : asıl, gerçek hâkim : hükmeden, idaresi altında tutan haram : Allah ve Resulü tarafından kesin olarak yasaklanmış şey hasretme : sadece belli şeylere odaklanma hayat-ı ebediye : ebedî ve sonsuz hayat, âhiret hayatı haysiyet : itibar, onur Hazret-i Gavs : Abdülkadir-i Geylânî (k.s.) hususan : özellikle ihtisar : azaltma, özetleme iktifa etmek : yetinmek iktisar : sınırlandırma, daraltma iktisat : tutumluluk iktisatsız : tutumlu olmayan isrâfât : israflar, savurganlıklar izzet : değer, itibar, yücelik kâfi : yeterli kanaat : elindekiyle yetinme kemâl-i lezzetle : tam bir lezzet olarak leziz : lezzetli lillâhilhamd : ne kadar hamd ve şükür varsa ve olmuşsa, hepsi Allah’a aittir maişet : geçim mânâ : anlam mânen : mânevî olarak mânevî : maddî olmayan meâl : anlam medar : dayanak noktası, kaynak medar-ı hüsn-ü maişet : güzel geçinme kaynağı menhus : uğursuz, kötü meşakkat : güçlük, zorluk minnet : iyilik karşısında kendini borçlu hissetmek mukabil : karşılık mukaddesât-ı diniye : dinde mukaddes, kutsal sayılan şeyler muktesit : iktisatlı, tutumlu murdar : pis, kirli, haram muztar : çaresiz, zorda kalan musırrâne : ısrarlı bir şekilde mühim : önemli mükerrer : tekrarlanan namus : şeref, iffet namzet : aday nâstan istiğnâ : insanlara ihtiyaç duymama nefis : insanı kötülüklere yönelten duygu nefyedilen : sürülen, sürgün edilen nükte : ince ve derin anlamlı söz reis : başkan rızık : yiyecek ve içecek şeyler rızk-ı mecazî : asıl olmayan, gerçek olmayan rızık rikkat-i cinsiye : insanın kendi cinsinden olana acıması sahrâ : çöl sarahat : açıklık sû-i ihtiyar : iradeyi kötüye kullanma sû-i istimâlât : eldeki nimetleri kötüye kullanma suret : biçim, görünüş sebeb-i bereket : bolluk sebebi sebeb-i izzet ve kemâl : değer, itibar ve olgunluk sebebi sefalet : perişanlık, yoksulluk sehâvet : cömertlik şehadet : şahitlik şükür : Allah’a karşı minnet duyma, teşekkür etme taahhüd-ü Rabbânî : Allah’ın bütün varlıkların ihtiyaçlarını kendi idaresi altına alma garantisi taahhüt etmek : garanti vermek tahsil etmek : elde etmek, kazanmak teellüm : elem ve acı çekme tiryaki : tutkun, bağımlı vasıta : araç zahmet : zorluk zaruret : zorunluluk zarurî : zorunlu zillet : hor, hakir, aşağılanma