|
Evet,
bütün istib’âd, müşkülât, suûbet, helâket, belki muhâliyet, onu
tanımamaktadır. Çünkü, nasıl bir ağaca, bir kökte, bir kanunla, bir
merkezde hayat veriliyor; binler meyvelerin teşekkülü, bir meyve gibi
suhulet peydâ eder. Eğer o ağacın meyveleri ayrı ayrı merkeze ve köke,
ayrı ayrı kanunla raptedilse, herbir meyve bütün ağaç kadar müşkülâtlı
olur. Hem nasıl bütün ordunun teçhizatı bir merkezde, bir kanunla, bir
fabrikadan çıksa, kemiyetçe bir neferin teçhizatı kadar kolaylaşır. Eğer
herbir neferin ayrı ayrı yerlerde teçhizatı yapılsa, alınsa, herbir
neferin teçhizatı için, bütün ordunun teçhizatına lâzım fabrikalar
bulunması lâzımdır.
Aynen bu iki misal gibi, şu muntazam sarayda, şu
mükemmel şehirde, şu müterakkî memlekette, şu muhteşem âlemde bütün bu
şeylerin icadı birtek zâta verildiği vakit, o kadar kolay olur, o kadar
hiffet peydâ eder ki, gördüğümüz nihayetsiz ucuzluğa ve mebzûliyete ve
sehâvete sebebiyet verir. Yoksa herşey o kadar pahalı, o kadar müşkülâtlı
olacak ki, dünya verilse birisi elde edilemez.
ONUNCU
BURHAN
Gel, ey bir parça insafa gelmiş arkadaş! On beş
gündür (HAŞİYE 1) biz buradayız. Eğer şu âlemin nizamlarını bilmezsek,
padişahını tanımazsak, cezaya müstehak oluruz. Özrümüz kalmadı. Zira, on
beş gün, güya bize mühlet verilmiş gibi, bize ilişmiyorlar. Elbette biz
başıboş değiliz. Bu derece nazik san’atlı, mizanlı, letâfetli, ibretli
masnular içinde hayvan gibi gezip bozamayız. Bize bozdurmazlar. Şu
memleketin haşmetli mâlikinin elbette cezası da dehşetlidir.
O zat ne
kadar kudretli, haşmetli bir zat olduğunu şununla anlayınız ki, şu koca
âlemi bir saray gibi tanzim ediyor, bir dolap gibi çeviriyor. Şu büyük
memleketi, bir hane gibi, hiçbir şey noksan bırakmayarak idare ediyor.
İşte, bak: Vakit be vakit, bir kabı doldurup boşaltmak gibi, şu sarayı, şu
memleketi, şu şehri, kemâl-i intizamla doldurup kemâl-i hikmetle
boşalttırıyor. Bir sofrayı da kaldırıp indirmek gibi, koca memleketi
baştan başa çeşit çeşit sofralar, (HAŞİYE 2) bir dest-i gaybî tarafından
kaldırır, indirir tarzında, mütenevvi yemekleri sırayla getirip yedirir;
onu kaldırıp başkasını getirir. Sen de görüyorsun ve aklın varsa anlarsın
ki, o dehşetli haşmet içinde, hadsiz sehâvetli bir kerem var.
Dipnotlar - Arapça İbareler -
Haşiyeler :
(HAŞİYE 1) : On beş gün, sinn-i teklif
olan on beş seneye işarettir.
(HAŞİYE
2) : Sofralar ise, yazda zeminin yüzüne işarettir ki, yüzer
taze taze ve ayrı ayrı olarak matbaha-i rahmetten çıkan Rahmânî sofralar
serilir, değişirler. Herbir bostan bir kazan, herbir ağaç bir
tablacıdır.
|
Lügatler
:
âlem : dünya
bostan : bahçe
dest-i
gaybî : görünmeyen el
hane : ev
haşiye : dipnot,
açıklayıcı not
haşmet : heybet, ihtişam
hiffet :
hafiflik
ibretli : düşündürücü, ders verici
icad :
vücut verme, var etme, yaratma
insaf : hakkı kabule dayalı
ılımlı davranış
kemâl-i hikmet : tam ve mükemmel bir
hikmet
kemâl-i intizam : kusursuz derecede
düzenlilik
kemiyetçe : sayıca
kudret : güç, kuvvet,
iktidar
letâfetli : hoş, güzel
mâlik :
sahip
masnu : san’at eseri varlık
matbaha-i rahmet :
Allah’ın rahmet mutfağı
mebzûliyet : bolluk,
çokluk
mizanlı : ölçülü
muhteşem : ihtişamlı,
gösterişli
muntazam : düzenli
mühlet : zaman,
vakit
mükemmel : noksansız, kusursuz
müstehak : hak
eden
müşkülât : zorluklar, güçlükler
mütenevvî : çeşit
çeşit
müterakkî : ilerlemiş, terakki etmiş
nefer :
asker, er
nihayetsiz : sonsuz
nizam : düzen,
kanun
peydâ etme : meydana gelme
Rahmânî : Rahmân olan
Allah’a ait
rapt edilme : bağlanma
sehâvet :
cömertlik
sinn-i teklif : sorumluluk yaşı
suhulet peydâ
etmek : kolaylık kazanmak
tablacı : yiyecek
sunan
tanzim : düzenleme
teçhizat : donanım,
cihazlar
teşekkül : oluşma
vakit be vakit : zaman
zaman
zemin : yer
zira : çünkü
|
