Eleman entwodiksyon pou yon gramè kreyòl
Hug...@aol.com
Sa pral fè yon lane (se te lan mwa jen 2013) depi mwen te pibliye tèks sa a sou fowòm ayisyen yo. Mwen repibliye li ankò jounen jodi a avèk kèk chanjman tou piti, pou moun ki fèk dekouvri tèks sou lengwistik mwen ekri sou fowòm yo, e ki ta renmen konnen sa lengwistik ye, sa kreyolistik ye. Mwen deja ekri anpil tèks sou lengwistik ki parèt sou fowòm yo e gen anpil moun ki li yo deja. Li enpòtan anpil pou Ayisyen pran abitid ekri tèks syantifik an kreyòl.
Eleman entwodiksyon pou yon gramè kreyòl (- Fonoloji)
Hugues Saint-Fort
M ap raple ke tout lang kretyen vivan pale genyen yon gramè. Se paske tout lang genyen yon gramè ki fè moun ka pale ak sanblab yo lan yon sosyete. Lengwis itilize mo gramè a omwen lan twa (3) sans. Premye sans : Lan sans ki pi laj la, yon gramè se yon ansanm règ ki lan yon lang e ke tout manm yon kominote lengwistik posede lan sèvo yo. Yon lengwis kapab ekri yon liv (yo rele gramè tou) ki dekri ansanm règ sa yo. Genyen moun ki konfonn ansanm règ sa yo avèk egzistans liv sa a. Men, moun ki fè sa lan erè. Se pa paske liv sa a pa egziste lan kèk lang sou latè pou nou di li pa yon lang.
Dezyèm sans lan se sa yo rele « gramè tradisyonèl ». Gramè tradisyonèl lan tradisyon lang oksidantal yo (franse, angle, alman, …) se ansanm metòd ak atitid moun save ann Ewòp ak ann Amerik te itilize lè yo t ap ekri gramè pou lang pa yo. Yo te baze metòd sa yo sou metòd grameryen women ak grameryen grèk te itilize lè yo t ap ekri gramè laten ak gramè grèk. An jeneral, espresyon « gramè tradisyonèl » la genyen konotasyon etid ki pa syantifik. Yo konn rele « gramè tradisyonèl », « gramè nòmativ » paske moun save ki ekri gramè sa yo toujou bezwen montre sosyete a ki jan pou li pale, ki jan pou li ekri ; ki sa pou moun di, ki sa pou moun pa di. Grameryen sa yo toujou ap fè chòk ak lengwis paske travay lengwis se dekri jan yon lang fonksyone, sa vle di fason kretyen vivan pale li.
Twazyèm sans mo gramè a, nou jwenn li lan espresyon « gramè inivèsèl ». Se lengwis ameriken Noam Chomsky ak disip li yo ki te entwodui espresyon sa a an lengwistik lan ane 1960 yo avèk yon teyori ki rele teyori jenerativ. Yo rele gramè a « inivèsèl » paske tout moun fèt ak yon predispozisyon ki pèmèt yo fè sèten jeneralizasyon dapre sa yo tande lan milye kote y ap viv la. (Pa bliye : teyori a pa di moun fèt avèk gramè yon lang espesifik lan sèvo yo, nou dwe aprann lang moun pale lan milye kote n ap viv la). Yo rele li « gramè » paske se gras a li tout timoun akeri rapidman gramè espesifik lang moun pale lan sosyete kote y ap viv la.
Donk, menm jan sa fèt pou nenpòt ki lòt pèp sou latè, yon Ayisyen ki konn pale kreyòl posede yon konesans sou lang sa a ki pèmèt li konprann ki jan lang lan fonksyone. Li konprann gramè kreyòl la. Ki sa li konprann ? Ki sa gramè kreyòl la ye ? Tankou tout lang sou latè, kreyòl genyen kat gwo dimansyon : yon sistèm son lengwis yo rele fonoloji, yon ansanm mo lengwis yo rele leksik, yon sistèm règ pou fòme mo ki lan lang lan, lengwis yo rele mòfoloji, epi yon ansanm règ pou fòme fraz ki gramatikal, lengwis yo rele sentaks. Genyen yon katriyèm dimansyon lan etid yon lang : se dimansyon pragmatik. Sa vle di etid lizaj yon lang lè n ap kominike avèk yon moun, espesyalman relasyon ki genyen ant fraz avèk kontèks osnon sitiyasyon nou itilize yo.
Lan rès ekspoze a, mwen pral fè yon entwodiksyon sou gramè kreyòl ayisyen. M ap pran sèlman aspè ki pi espesyal lan fonksyònman kreyòl ayisyen lan kat gwo dimansyon li : fonoloji, mòfoloji, sentaks ak leksik. Men, se pa yon deskripsyon total gramè kreyòl la mwen pral fè.
Fonoloji lang kreyòl
Lan tout lang, lè yon moun pale, se yon seri son li emèt. Son sa yo fè sans pou moun ki konprann lang lan. Men, tout lang pa sèvi ak son ki disponib yo menm jan. Sa vle di chak lang dekoupe fason pa li ansanm son ki egziste. Kantite son lan chak lang varye ant trant (30) ak senkant (50). Lengwis yo divize son sa yo an de (2) gwoup : vwayèl ak konsòn. « Vwayèl konn chante. Yo gen bèl vwa. Konsòn fè bwi. Yo pa kab chante. Yo toujou mache ak yon vwayèl.» (Dejean 1986 :3). Pou yo dekri sistèm son yon lang, lengwis yo sèvi ak de (2) disiplin : fonetik ak fonoloji. Fonetik etidye aspè fizik son ki pèmèt nou pale. Pa egzanp, ak ki ògàn nou sèvi pou nou pwodui, epi transmèt son yo. Ki wòl diferan ògàn yo, tankou lang, lèv, dan, kòd vokal, etc. ? Fonoloji etidye wòl son yo lan sistèm son yon lang. Li chèche jwenn règ ki pèmèt son sa yo makònen ansanm epi ki jan yo fonksyone lan lang lan. Lengwis yo rele son sa yo « fonèm » Fonèm se pi piti son ki genyen lan yon lang. Yo pa gen sans men lan sèten ka, se yo ki pèmèt distenge de (2) mo lan yon lang. Pa egzanp, an kreyòl, /zen/ ak /pen/, /bwa/ ak /pwa/, /viv/ ak /liv/, /kou/ ak /gou/, etc… Lan lang kreyòl ayisyen, genyen trant fonèm, trant « manman son ». Men fonèm kreyòl ayisyen :
Òtograf kreyòl Senbòl alfabè fonetik entènasyonal Egzanp
Vwayèl bouch
a /a/ abi, rat, rezilta
e /e/ ekri, leve, chante
è /ɛ/ èske, elèv, gwosè
ou /u/ ouvè, mouche, sekou,
o /o/ otan, kole, towo
ò /ɔ/ ògèy, vòlè, bòzò
i /i/ idyo, imigre, pèdi
Vwayèl bouch-nen
an /ã/ anyen, blanchi, pedan
en /ĕ/ enbesil, renmen, graten
on /õ/ onz, wont, okazyon
Demi-vwayèl
y /j/ yon, benyen, pay
w /w/ wòch, biwo, kaw
ui /u/ uit, zuit
Konsòn
p /p/ pile, ipokrit, pèp
b /b/ bo, manba, bab
f /f/ fou, defen, baf
v /v/ vide, avi, grav
t /t/ tounen, trete, fèt
d /d/ dantis, pandan, mòd
s /s/ solèy, visye, ras
z /z/ zen, panzou, woz
ch / ʃ / chapo, mouche, lach
j /ʒ/ janbe, ajans, banj
k /k/ kepi, vakans, bank
g /g/ gade, mango, plòg
m /m/ mache, fèmen, blèm
n /n/ nimewo, jenou, pàn
ng /ɲ/ pinga, ling
l /l/ limyè, rale, fal
r /ɤ/ rak, diri,
Men alfabè kreyòl la :
a, an, b, ch, d, e, è, en, f, g, i, j, k, l, m, n, ng, o, ò, on, ou, p, r, s, t, ui, v, w, y, z.
Alfabè kreyòl pèmèt nou ekri lang kreyòl. Lè n ap ekri kreyòl, nou suiv yon òtograf estanda ki te vin ofisyèl an 1980 dapre yon dekrè leta ayisyen te adopte. Òtograf ofisyèl kreyòl ayisyen genyen yon istwa ki long. Men, n ap fè yon ti rezime. Istwa sa a te kòmanse lan ane 1940 yo lè de (2) anglo-sakson ki rele McConnell ak Laubach te pwopoze yon òtograf ki baze sou alfabè fonetik entènasyonal. Premye gwo prensip alfabè fonetik entènasyonal se « yon sèl son pou yon sèl senbòl ; yon sèl senbòl pou yon sèl son ». Men, plizyè entèlektyèl ayisyen frankofòn te fache kont McConnell ak Laubach. Dapre yo, McConnell ak Laubach te bezwen amerikanize Ayiti, fè li tounen yon peyi ki pale angle (Dejean 1980:21). Pou reyaji kont sa, yon entèlektyèl ayisyen ki rele Charles-Fernand Pressoir te pwopoze yon sistèm òtograf ki, dapre misye, te plis baze sou franse. Yo te rele sistèm sa a òtograf Pressoir. Pandan plis pase venn senk lane apre òtograf Pressoir la te parèt lan kòmansman lane 1950 yo, majorite ekriven ayisyen ki t ap ekri an kreyòl te sèvi ak li jiskaske leta ayisyen te vin adopte òtograf IPN (Institut Pédagogique National) lan an janvye 1980. Se òtograf IPN sa a ki vin tounen nannan òtograf ofisyèl kreyòl nou genyen jounen jodiya.
Li enpòtan anpil pou fè yon gwo distenksyon ant ekriti òtografik ak ekriti fonetik. Genyen de (2) aspè lan yon lang : yon aspè oral ak yon aspè ekri. Aspè oral yon lang, kèlkeswa lang lan, se premye manifestasyon lang lan. Se sa nou tande lè yon moun pale ak nou. Aspè ekri yon lang se yon manifestasyon ki vini apre, lan istwa lang lan, lè moun kòmanse chèche ki jan pou reprezante son yon lang. Pou yo rive fè sa, yo kapab sèvi ak plizyè kalite sistèm : sistèm alfabetik, sistèm ideyogram…Lan kreyòl ayisyen, nou sèvi ak sistèm alfabetik laplipa lang peyi Ewòp yo itilize. Se « lèt » ki konpoze alfabè. Men, pa genyen yon korespondans total kapital ant aspè oral yon lang ak aspè ekri li. Se poutèt sa, lengwis yo te kreye yon alfabè fonetik kote menm senbòl la toujou reprezante menm son an, epi menm son an toujou reprezante menm senbòl lan. Se pa konsa sa pase lan lang tankou franse osnon angle. Pa egzanp, lan lang franse, moun kapab sèvi ak lèt diferan pou reprezante menm son an : Yo pwononse lèt C, S, T, X tankou /s/ lan mo fransè ki ekri citron, sirop, solution, dix.
Menm lèt la kapab reprezante son ki diferan :
Yo pwononse lèt C tankou son /k/ lan mo content, men yo pwononse menm lèt C sa a tankou son /s/ lan mo se, epi toujou menm lèt C sa a tankou /g/ lan mo zinc.
Yo pwononse lèt S tankou son /z/ lan mo présence, men yo pwononse li tankou son /s/ lan mo silence.
Yo pwononse lèt T tankou son /t/ lan mo sortie, men yo pwononse li tankou son /s/ lan mo inertie.
Yo pwononse lèt X tankou son /ks/ lan mo extrême, men yo pwononse li tankou son /egz/ lan mo exemple.
YO pwononse gwoup lèt CH tankou son /ʃ/ lan mo chapeau, men yo pwononse li tankou son /k/ lan mo choléra.
Se iregilarite sa yo òtograf kreyòl vle evite. Moun save ki te kreye òtograf sa a te fè li rete lwen òtograf franse. Òtograf kreyòl ayisyen se yon òtograf fonolojik, sa vle di li baze sou opozisyon ki egziste pami fonèm ki konpoze lang lan.
Menm jan ak prèske tout lang, kreyòl genyen anpil varyasyon. Sa vle di tout Ayisyen pa pale kreyòl menm jan. Yo pale kreyòl selon zòn jeyografik kote yo sòti, klas sosyal yo, konesans yo genyen sou lòt lang, espesyalman lang franse,… Sa pa vle di yo gen difikilte pou youn konprann lòt. Lengwis ki espesyalize lan etidye kreyòl ayisyen montre genyen twa varyete kreyòl yo pale ann Ayiti : yon varyete yo pale lan Nò peyi a (kreyòl moun lan Nò), yon varyete yo pale lan zòn Sant peyi a ak lan Pòtoprens, epi yon varyete yo pale lan Sid peyi a (zòn Grandans). Youn lan gwo deba ki kontinye ap fèt pami espesyalis yo se ki kalite kreyòl lengwis yo dwe itilize lè y ap dekri lang lan. Eske se kreyòl moun ki bileng yo (bileng franse-kreyòl) ki pale yon kreyòl fransize oswa èske se kreyòl moun ki konnen kreyòl sèlman ? (an franse « unilingues »).
Kesyon sa a genyen anpil konsiderasyon politik ak ideyolojik dèyè li. Anpil moun ki ap defann kreyòl fransize a sanble y ap pwoteje tou enterè klas moun ki ap domine lan sosyete a, ki toujou panse lang franse se lang moun siperyè, alòske kreyòl se lang moun sòt. Men, nou dwe di tou se pa tout moun ki reflechi konsa.
Pousantaj moun ki pale kreyòl sèlman ann Ayiti depase nèt pousantaj moun ki pale kreyòl ak franse. Donk, li ta konplètman nòmal pou se kreyòl moun ki inileng yo ki ta dwe reprezante varyete estanda lan sosyete ayisyen nan.
Hugues Saint-Fort
Lan pwochen atik la, m ap pale sou dezyèm dimansyon gramè lang kreyòl : mòfoloji.
Men liv mwen site :
Déjean, Yves (1980) Comment écrire le créole d’Haïti. Montréal : Collectif Paroles.
____________(1986) Ann aprann òtograf kreyòl la. New York: K.A.P.A.B.