Hoy hace 50 años, del fallecimiento del poeta de los humildes. Teodoro S. Mongelós.

[PEDRO ESCURRA ESCURRA (peitoezkurra@gmail.com)]

Hoy se cumple

50 años

de la muerte

del poeta

 Teodoro s. Mongelós.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

 

 

T E O D O R O    S.   M O N G E L Ó S.

(Hi’arapáy, táva Ypakaraípe 9-XI-1914) ( Hi’arake. San Paulo. Brasil. 20-V-1966)

ÑANE  RETÃ RUVICHAITE PYPORE

Papoapyha

 

1. Teodoro Salvador Mongelós, hi’arapáy upe 9 jasypateĩme, ary 1014-pe, táva Ypakaraípe, ha’éva’ekue Takuaral térã Guasuvira. Isy kuñakarai Catalina Mongelós. Umi mba’yruapesã pytahajerérupi tavaygua omba’apojoa. Imitãme oñemoarandu mbo’ehao Hondura Ypakaraípe ha mbo’ehao Costa Rica táva Itápe.

2. Mitã akãhatã katupyry pya’e ojuhu hekove raperã. Mbo’ehao guive omotenonde ñe’ẽpoty apomimi hape ñoha’ãnga jejapo. Akãrague hũchororĩ hape ipire hũmby. Mitãkuña ohecháva omohenda ha’ãnga apytu’ũkuápe, iñe’ẽpotyryrúpe. Ñe’ẽpoty apyterãnte. Ñe’ẽpapára sapy’ánte oporohayhu ha oikuaaporã kuñataĩ ndaha’eiha imba’erã. Oiko ñe’ẽpapárandi umi ñe’ẽpoty rupive.

3. Oguerekójave 17 ary oho oñorairõ chákope, oĩkuri Nanawa ryepýpe. Umi ñe’ẽpoty ñeguenohẽha hérava Ysyry ha’e omboguata ñe’ẽpapára Cantero Frutos ndive.

4. Mboriahu ñe’ẽpapára. Tekotevẽ okakuaa hekovére, ndaipóri jetyvyro, nosẽi po’a tapépe. Mba’epota ombovayva chupe. Hetamba’e ojapyharáva’erã ha oñemoĩ ojapyharahaḡuáicha. Oguerosapukái ha opurahéi umi mboriahu rekotevẽ, ojupi iñe’ẽre, ku tata pytúicha neko’õrasy.  Mboriahu memby noñakãitýri. Mboriahu memby ha tekotevẽ ra’y. Oñakãrapu’ã mboyve osẽma kokuére oñemitỹ tembi’urã ha okaháre ojeporeka ohepyme’ẽhaḡua virumimíre umi oipo’óva’ekue.

5. Heta toryja oñemboveve hese imitãrõguare, ha’e ohupyty umi irokuete, avei  umi tekotevẽ ombo’e chupe umi tape ñande jajapoha. Imitã guive opyrũ kakuaáicha, ápe ha pépe oñekuã peteĩ ñe’ẽ pya’épe. Oikuare’ẽ ñepytyvõ, ikatumíva virúre. Ikatuháicha ñamono’õkuaa umi viru ovevesetéva ñande pógui.

6. Imitã guive oñehenduka chupe peteĩ ñe’ẽ ha’e ndoguerohorýiva. Ojehero ovechahũ, tovasýpe ombohováiva. Julio Correa upéi omoherakuãve upe ñe’ẽ. Umi mbo’ehaópe ha’e omotenonde umi ñoha’ãnga. Pukarã ha umi katupyry’apópe yvyrape ári. Ka’ícha opopo yvate ha ñe’ẽkuaápe nda’ijojaháiri. Aty Valdovinos, umi hete katupyrýva ovevéva tukumbopo’íre  ha ojerokýva yvate, upépe oikuaa mba’éichapa ñamokõ ha ñaindyvukuaa tatarendy. Heta tembiapo iñarõva ojapo umi Valdovinos atýpe. Upéi ohupytýta Julio Correa aty, upéi ou pe ijaty Enrramada-guy térã Ñasãindyguy umi puhoépe.  

7. Tetãgui ñemosẽ. Iñe’ãkuápe ojepotáva tatáicha umi vy’a’ỹ. Hekove oñandu pe tesaráipe ojeityseha chupe. Tendotapochy upéi omombo chupe pytagua retãme. Pe techaga’u omba’apo pe ikorasõre. Ndaikatúi opyta mamovẽ. Sapy’ánte iko’ẽ ysyry Pilcomayo rokẽme, ohechaségui hetãme, jepérõ mombyrymígui. Ko’ã mba’e ohasáva’ekuemante oikuaaporã.

8. Karaiguasu Epifanio Méndez Fleitas, ykére, tetãguarembiguáirõ, avei ha’ekuéra ojapo purahéi iporãmbajepéva. Hetápe ndo’aporãi. Tendotapochy oñemohatãjave ou peteĩ guyryry oporombopytaryrýiva. Ipya’éva ohasa tetã ambuépe ha imbeguéva opyta tekosãkotýpe. Tetã ambuere, Argentina, Uruguay ha Brasil ryepýre oiko oguata Teodoro ohekávo py’aguapy ha tekojoja. Ndojuhúi hendaḡua.

9. Ho’avaívape ho’avaipa. Ipehẽnguekuéra omboyke ha hesarái chugui. Hembireko oho ambuéndi, hogarepykue ndohechái. Tajýra naimandu’avéi hese ha ta’ýra sa’i omomba’eguasu túva rembiasa. Péicha oje’éva. Umi ãngirũ okañýva okañy ha heta ho’a tesarái ñembotavýpe, kyhyjégui. Héra ha hembiapokue umi ñe’ẽpotyporãite oñembotove ojepurahéihaḡua ha avei ku oñemoñe’ẽhaḡua ñane retãme.

10. Ipohýiva techaga’u oipepy hekove tetã ambuére, ha’e oiko ojere umi ñane retã  rembe’ýre, oma’ẽmihaḡua ijyvýre mombyry guive. Heta pyrague ha opaichagua jagua’i oñe’ẽreíva, oiko hapykuéri ha henonderã, ijykégotyo, asúgotyo ha akatúgotyo.

11. Oike ha osẽvape, ñaneretãgui, ha’e ojerure opamba’erei mandu’arã. Yvy, ñande yvýre opokosemi ha ojopyse pe ipyti’áre. Yvýnte, yvyvoremínte, oipota ojeguerohasa ichupe tetã ambuépe. Ñande chipa ohupytýjave ovy’a katuete. Omboaguyjekuaami.

12. Heta ára ñemihãme, ojopy ipopytépe,  otyky hesay ñande yvyvoremíre, pe ijypytũvéjave vy’a’ỹ ha techaga’u ojuehe iñe’ãkuápe. Jahasarire ko’ã mba’e ijetu’úva ha ñane retã isãsorire, japyta ñandevevúi ha umi guyráicha  jaiko javevesénte oparupiete. Karai Teodoro ndohupytýi ñane retã rekosãso. Hetahína umi oipokua ha oipykuasejeýva ñane retãme umi tendotapochy pyguýre.  Heta pyrague tetã ambue rembiguái ñande apére oiko okaguai ko’áḡapeve.

13. Mba’asypo’i ojejapete pe hetére, ñande py’avevuikuére ojapakua pya’e. Omoakãguapy chupe tasyópe. Omoñeno, opu’ãvaivai sapy’ánte ho’ajeyhaḡua. Upe tendotapochy ohójave Brasil-pe, Teodoro S. Mongelós ohómiva’ekue oiko tahachi rogaryepýpe.  Tesãire térã mba’asýre. Péichava’ekue.

14. Ñandereja Teodoro S. Mongelós, upe ára 20, jasypo, ary 1966-pe. Tasyo Maderinha, San Pablo, Brasil-pe. Ojeruréva’ekue oñeñotỹmihaḡua chupe Paraguay retã rembe’ýpe. Pévare ojegueru oñeñotỹ ñe’ẽpapárape Foz de Iguazúpe pe ysyry Parana rembe’ýpe. Upégui ojegueru itanimbukue táva Ypakaraípe, upe ary 1994-pe, tavaróga tavarandúroga rovái, iporãnte jahasakuévo upérupi ñaguahẽmi oĩháme ityvymi.

15. Mboriahu py’arasy poty ñande py’akarãimbáva vare’a omomýiva. Umi tekojoja’ỹ ho’a tukumbóicha mboriahu apére. Tekove rekotevẽ omovã ha oipepy pe yvypóra rete. Tetã Paraguay nda’ipo’ái mburuvicháre ho’upapotáva ko ñane retã rembyre. Téo osapukái. Néina che retã, epo ha epu’ã, ejetyvyro ha emondoho umi nesã nembotyryrýva. Umi nderayhu’ỹva nembopiru nembo’ypi ha ore nde rayhuhára ropyta ponandi mba’eve’ỹre, ndorohupytýi yvy pehẽngue hape kuarahy’ã, ha’eténte ku ore rapypaséva. Yvytu oturuñe’ẽ opurahéivo, ohasávo he’i. Ko’ẽpyahu ñande rupytypáta. Mávapa ogueroviáne.

16. Kerambipu. Mbarakapu jazmín rakãpotyguýpe. Teodoro oheja oñe’ẽ ha opurahéi  pe ikorasõ. Tasẽpukurire ou umi pukakyre’ỹ. Che mitã guive ahendúva. Umi okaragua oñandúva hi’ãngapýre osyry. Okaraguareko ojeguerekose toryjárõ. Pe imba’epota omyakãsã hekove. Pévare omoñe’ẽ ko’ẽju pytãju  opu’ãva amo ararapógui. Umi guyrañe’ẽ oveve yvytúre, kuña ha kuimba’e ojepytasóma tembiapóre. Oñembisóva ñahendu, oguata pukáva ohóvo ykuarapére. Mombyrymbyrýgui oguahẽ umi ñemongeta. Ysyrýpe ojepoíma umi kuña ijaojoheiséva, ita’ári oñemohenda hape isairuguái hakambykuápe ombyaty, pe oipopeteseporãgui umi aomimi. Iñakỹva iñakỹ opapeve tembiapo. Ita ári oguapy oñakambype’a ha umi hetyma mbytépe ombojo’a umi ao.

17. Che Jazmin. Kuñataĩ pirekamby, hetekyrỹiguasu, pe mandyju potykurúicha  térã yvoty morotĩ potykurúicha ojera ipópe mba’eporã nembotarovakuaáva. Mborayhu rete morotĩre ojejuhu ñande rapicha. Mborayhu raity pyko’ẽme ho’ávo ojeka pe hoguekyrỹimi oikehaḡua ha’e itenonde ypýva. Umi eiretépe ojahu hi’ãnga, hyakuã jazmín upe hete ho’aramóva hypy’ũva mborayhúpe. Ñaimo’ã’ỹva jajuhúrõ vy’aguirei ñane korasõ opuraheise. Téo oikuaaporãkuri.

18. Sapy’ánte umi kuñaporã ñane moambuepa, yvotýgui iporãvéva ñane mbo’aguara mbarete, ombohory tapiaite ñane korasõme. Ñanderasapa imborayhúpe. Iporãngue mimbípe ñane mbohesapirĩmba. Jahayhúramojepe ñane mborayhu ikangy pe imborayhu renondépe. Py’ỹinte ñanderasapa. Ndepy’apýpe reñepomoĩ chupe. Rehayhúgui chupe araka’evéma ndaikatúi nderesarái  pe hete ha hekovégui. Reñanduporã  pe henondépe nandepu’akaiha ndejehe. Heta yvypóra oimo’ãne mborayhu ikatuha ipojái ha nda’ipojáiri. Péicha oheja ohasa ha oho mborayhu, regueroguatáva pene korasõme, remanomeve.

Ñahendumína Teodoro S. Mongelós rembiapokue, ñane retã ñe’ẽteetéme, tetãygua mba’epotarasy osoróva’ekue okaragua korasõgui! 

Teodoro Salvador Mongelós, ñe’ẽpotyapoharapavẽ. Osẽ oho apyre’ỹme upe 20 jasypópe, ary 1966,jave. Ojapo 50 ary ko’árape. Iñypyrũrã oñeñotỹkuri táva Foz Yguazú. Brasil. Upéi ojegueru hetekue táva Ypakaraípe, ary 1992,jave...

Aguyje.