ayuda con la palabra MYMBA

549 views
Skip to first unread message

Anai Vera

unread,
Dec 29, 2014, 8:40:58 PM12/29/14
to guara...@googlegroups.com
Hola a todos/as!

Quisiera saber si alguien podría ayudarme a aclarar algunas dudas que tengo sobre el término guaraní |mymba|.

Es muchas veces utilizado para traducir "animal" del castellano al guaraní, pero es más acertado entender |mymba| como animal doméstico. O estoy equivocada? Hasta donde aprendí con los indígenas, sólo los animales del monte que fueron domesticados pueden ser |mymba|, o sino, se usan sus nombres específicos.

Sé también que esta es una palabra triforme, pudiendo ser: tymba, mymba, rymba.

En ese sentido, cuando comparo con otras palabras triformes (u oscilantes), esta parece ser una excepción, ya que la mayoría de este tipo de palabras se escribe con |t| en su forma absoluta y con |r| o |h| dependiendo del pronombre que le acompaña. En la palabra mymba, sin embargo, no se usa la letra |h|.

Quisiera saber, entonces... 
Por ejemplo: si |tóva| es el sustantivo absoluto y se usa |róva| para decir por ejemplo |che rova|, quiere decir que el rostro pertenece a la primera persona del singular y |hóva| para la tercera persona... 
Cómo podríamos explicar a la palabra |mymba|. Es también perteneciente a la tercera persona? O no? Cuál podría ser la explicación más acertada?
En qué casos, entonces, se utilizaría |tymba|?

Quizás son muchas preguntas, pero estoy escribiendo la tesis y realmente esa es una duda que no logro resolver completamente. Agradecería muchísimo a quien(es) pueda(n) colaborar conmigo.

Desde ya muchas gracias.

Atte.

::anai::



***
Anai Graciela Vera Britos
Bióloga
Mestranda em Antropologia Social
PPGAS/UFSC
Bolsista PEC-PG - CAPES/CNPq – Brasil

mirta martinez

unread,
Dec 30, 2014, 7:07:36 AM12/30/14
to guara...@googlegroups.com
Hola, puedo decir que:
Tymba es un sustantivo cuatriforme es un sustantivo genérico y en forma absoluta es el mismo caso de to'o:carne
Tymba-rymba,hymba, mymba.
To'o, ro'o, ho'o, so'o.


--
--
Oĝuahê ndéve ko marandu reimégui Google "Guarani Ñe'ẽ" Atýpe
Remyasâiséramo ne remiandu ko Atýpe, embou ne marandu ko ñe'êvevépe: guara...@googlegroups.com
Nereimesevéirô ko atýpe, embou peteî marandu ko ñe'êvevépe:
guarani-nee...@googlegroups.com
Reikuaasevérô ambue mba'e ko Aty rehegua, eike ha ehecha ko'ápe:
http://groups.google.com.py/group/guarani-nee?hl=es?hl=gn.

---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "Guarani Ñe'ẽ" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to guarani-nee...@googlegroups.com.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

Terra Mail

unread,
Dec 30, 2014, 1:35:48 PM12/30/14
to guara...@googlegroups.com, anai...@gmail.com

Hola Anai,

 

Su pregunta me pareció interesante y me despertó la curiosidade. No soy hablante nativo del guarani, en realidad él es una lengua extranjera para mi y es asi que hago mi aproche.  Hice un pequeño estúdio bibliográfico y el único que encontré con esta palabra específica fue lo que abajo te envio. Con relacción a los sustantivos  triformes ( u oscilantes o apofonicos como también son llamadados) hay muchas excepciones a la regla  de cambio de T para R y H  entre el “oscilante tipo”, “oscilante regido” y “oscilante habido”

 

Primera parte:

Mymba = se refiere más al animal domesticado

Tymba = se refiere más al animal cerril, salvaje

 

Segunda parte:

Esta palabra no es un sustantivo triforme y si cuatriforme.

Tanto mymba como tymba son las formas absolutas de este substantivo.

Sus formas constructivas son rymba y hymba.

 

Hasta el momento es lo único que he encontrado sobre esta palabra. Si Encuentro algo más, te lo digo.

 

Saludos,

 

Almir da Silveira

São Paulo, Brasil

--

Anai Vera

unread,
Dec 30, 2014, 1:49:21 PM12/30/14
to guara...@googlegroups.com
Gracias por la respuesta Almir!
Mi duda en realidad es porque mi experiencia me muestra que a pesar de que mymba también se use para los animales silvestres, esto no es una cosa muy corriente, generalmente llaman al animal silvestre por su nombre. En realidad, mymba veo que se usa para aquellos animales del monte que pasaron al ambiente doméstico. Por ejemplo, si alguien va y trae un mono del monte y lo está criando en casa...
Sobre su estructura cuatriforme, me encantaría que alguien me pueda aclarar. En los diccionarios que revisé, no vi en ningún momento en su forma |hymba|.
Espero que nuestrxs colegas linguistas puedan auxiliarme!
Desde ya muchas gracias!
Atte.

Angel Gomez

unread,
Dec 30, 2014, 7:01:03 PM12/30/14
to guara...@googlegroups.com
Realmente hay muy pocas palabras cuatriformes, y una de ellas es MYMBA. Cuando se dice: HYMBA porä pe karai, significa que el señor tiene un animal lindo, generalmente se refiere a un caballo o a una vaca

"Manuel F. Fernández"

unread,
Dec 30, 2014, 7:45:01 PM12/30/14
to guara...@googlegroups.com
Hola, gente

De antemano, solicito por favor que la idea que quiero expresar a continuación no ofenda a nadie; que se tome como lo que es: una simple opinión, de un simple ignorante.

Bien, en resumen: Soy adepto a la teoría en que en guaraní no existen los sustantivos cuatriformes, simplemente porque no es necesario ese concepto.

Me explico... a ver, tomando formas absolutas:
Tymba = Animal domesticado (sustantivo triforme)
Mymba = Bestia o animal salvaje, no domesticado (sustantivo uniforme)
Son dos palabras parecidas, pero sintáctica y semánticamente diferentes: la primera se refiere a una cosa (animal domesticado), y la segunda a otra cosa (animal no domesticado). Son dos sustantivos.
Así, yo puedo decir:
- Para tymba (por ejemplo, en referencia a un perro): che rymba, ne rymba, hymba, etc.
- Para mymba (por ejemplo, en referencia a una mariposa): che mymba, ne mymba, imymba, etc.

Otros sustantivos que suelen mencionarse también como uno "cuatriforme" son, en sus formas absolutas:
To'o = Carne propia, del cuerpo a que se refiere (sustantivo triforme)
So'o = Carne extraña (sustantivo uniforme)
Son también dos palabras parecidas, pero sintáctica y semánticamente diferentes: la primera se refiere a la carne del propio cuerpo (vivo o muerto) de quien se habla, y la segunda a la carne que no está en relación con ningún cuerpo (vivo o muerto) a que pertenece o le dio origen. Son dos sustantivos.
Así, yo puedo decir:
- Para to'o (por ejemplo, en referencia a la carne viva de una pierna): che ro'o, nde ro'o, ho'o, etc.
- Para so'o (por ejemplo, en referencia a 1 kg de carne sobre la mesa): che so'o, nde so'o, iso'o, etc.

Admito que este segundo caso es un poco más difícil de entender, así que voy a contextualizar con otros ejemplos:
- En una carnicería alguien puede pedir kure ro'o (carne de cerdo), o simplemente so'o (carne, sin especificar de qué cuerpo provino dicha carne). Pero nunca pedirá to'o.
- A menudo se oye decir ho'o porã (tiene buena carne, en su cuerpo), cuando se observa a un animal bien alimentado, o a una dama de lindas curvas. Pero si queremos decir que la carne que alguien compró es buena, debemos decir iso'o porã (tiene buena carne, en su poder, que no es de su cuerpo).
- Alguien puede decir to'óko oreko pe kuña para indicar (una vez más, perdón) que una dama tiene buen cuerpo. Pero si dice so'óko oreko pe kuña, se refiere a la carne que la mujer tiene en alguna parte, como en su maleta o en el refrigerador.

Un tercer caso, muy parecido al anterior, es, en sus formas absolutas:
Tenimbo = Cuerda (o tela de araña), cuando se relaciona con su creador (sustantivo triforme)
Inimbo = Cuerda, sin importar su origen (sustantivo uniforme)
Son también sintáctica y semánticamente diferentes. Son pues, también, dos sustantivos diferentes.
Así, yo puedo decir:
- Para tenimbo (señalando una cuerda que hice, hiciste o hizo): che renimbo, nde renimbo, henimbo, etc.
- Para inimbo (señalando una cuerda que es mía, tuya o de él/ella): che inimbo, ne inimbo, iñinimbo, etc.

Este caso también merece ejemplos que clarifiquen las situaciones de uso:
- Por una telaraña del techo, diríamos ñandu renimbo, pues sabemos que lo hizo una araña. Si acaso decimos ñandu inimbo, generamos un problema semántico: la telaraña es de la araña, pero no necesariamente fue hecha por una araña.
- Por un libro abandonado podríamos decir iñinimbo (tiene telaraña), pero nunca henimbo, pues la telaraña no lo hace el libro. Sin embargo, de una araña cubierta con su telaraña diríamos henimbopa, pero no iñinimbopa.
- Dado que modernamente se llama inimbo a cualquier cuerda, yo diría che renimbo si la cuerda es de mi creación (aunque no me pertenezca); y che inimbo si la cuerda es de mi propiedad, porque lo compré. En fin, hubiera deseado que haya diferenciación semejante en español para "mi libro" (lo escribí yo) y "mi libro" (lo compré yo).

Sólo conozco estos tres casos de sustantivos cuatriformes, ¿alguien me señala otro, por favor?.

Me gustaría leer opiniones a favor o en contra de esta idea. Nuevamente, pido disculpas a quien considere que lo que acabo de exponer es una soberana tontería. En cualquier caso, gracias por leerlo... y gracias igual para quienes no lo hicieron.

Tapehasa porãite ko'ã árape, ha ary pyahu togueru opavavépe tesãi, tayhu ha viru.

Manuel Fernández.

Ára 30/12/2014 15:35 jave, Terra Mail ohai kuri:

El software de antivirus Avast ha analizado este correo electrónico en busca de virus.
www.avast.com


José Ramón Frete

unread,
Dec 31, 2014, 7:27:53 AM12/31/14
to guara...@googlegroups.com
Sr Manuel Fernández:
Ojalá que todos los "ignorantes" (como Ud. se autodefine muy
modestamente) tuvieran su claridad de conceptos. Ajepopete apytávo
amoñe'êmba rire nde haipyre.

No soy paraguayo pero tengo alguna que otra amiga paraguaya. Y entre
ellas unas decías de las otras: umi to'óla che angirû... Con la
palabra híbrida to'óla para indicar, claro, la buena provisión de
pulpas con que natura dotó a las amigas en cuestión.

Los correntinos, al recordar ese tipo de mujeres en conversación de
amigos, a veces surge un espontáneo: "to'óguima ñañemongeta"...

Solo para amenizar su ilustrador comentario. Feliz año, amigos de esta página!

José Frete
Correntino del Yvera

Hugo Galeano

unread,
Dec 31, 2014, 11:59:45 AM12/31/14
to guarani-nee
Creo que las contestaciones estan acertadas, quisiera agregar que Tymba y Mymba son formas absolutas  Rymba es constructiva para 1ra. y 2da persona. ej: che rymba, ne rymba. Para 3ra.persona se usa Hymba. En otras palabras: mi animal, tu animal, el animal de él.           Tymba y Rymba se utilizan cuando se quiere referir en forma absoluta a los animales.ej: Umi Tymba kuera: esos animales o Umi Mymba kuera: esos animales.

Anai Vera

unread,
Jan 1, 2015, 7:27:00 PM1/1/15
to guara...@googlegroups.com
Gracias a todos y todas por la ayuda.
Ahora me di cuenta que no estaba recibiendo todo en el correo.
Muchas gracias por las sugerencias.
Feliz 2015!
::anai::

María Georgina González Morán

unread,
Jan 2, 2015, 12:48:05 PM1/2/15
to GUARANIÑE'E GRUPO
Maitei rory! vy'apavë ary pyahu 2015 rehe!

Muy interesante el debate sobre mymba, quisiera investigar más al respecto. Le solicito al Sr. Fernández si podría recomendar alguna cita bibliográfica en la que sustenta su análisis.
Otro sustantivo cuatriforme que al parecer aún no se dijo es INIMBRE (CAMA)
TENIMBE, RENIMBE, HENIMBE, INIMBE

TUPA, RUPA, HUPA: (CAMA) SUSTANTIVO TRIFORME, sintáctica y semánticamente diferente.

Ma. Georgina González


Date: Tue, 30 Dec 2014 21:44:41 -0300
From: man...@guaranirenda.com
To: guara...@googlegroups.com
Subject: Re: RES: ayuda con la palabra MYMBA

Miguel Ángel Verón Gómez

unread,
Jan 6, 2015, 5:58:30 AM1/6/15
to Guarani Ñe'ẽ
Iporä ne remimo'ä, Manolo. Heta gueteri jaipyguarava'erä ñane ñe'ë. Ko'ä mba'e ñamyesakämbava'erä. 
Añua nde ha maymave guarani rayhuhápe.

Miguel


Date: Tue, 30 Dec 2014 21:44:41 -0300
From: man...@guaranirenda.com
To: guara...@googlegroups.com
Subject: Re: RES: ayuda con la palabra MYMBA

Hugo Galeano

unread,
Jan 7, 2015, 9:08:07 AM1/7/15
to guarani-nee
Para Anai...complementando a todo lo expuesto: To'o es sincopa de TEKORO'O, de ahi que se refiere a la carne de una persona. SO'O cualifica la carne de cualquier animal. Maitei.

porrego9

unread,
Jan 7, 2015, 9:57:42 AM1/7/15
to guara...@googlegroups.com
Me lparecio entender el tema por eso me atrevo opinar tambien .la palabra Mymba  para mi es un sudtantivo cuatriforme  como so'o. Ahora se emplea  para indicar animales silvestres domesticado.y lo silvestre es saite


Enviado desde Samsung Mobile



-------- Mensaje original --------
De: Hugo Galeano <nicag...@gmail.com>
Fecha: 07/01/2015 11:08 (GMT-04:00)
A: guarani-nee <guara...@googlegroups.com>
Asunto: Re: RES: ayuda con la palabra MYMBA

"Manuel F. Fernández"

unread,
Jan 8, 2015, 11:08:26 PM1/8/15
to guara...@googlegroups.com
Mba'éichapa, Ña Georgina.

Cheñyromína ambohasa puku haguére rombohovai'ỹre, ko'ág̃a ramo amoñe'ẽ aína ko aty rembihai.

Umi mba'e che ha'e va'ekue ningo nanohẽi arandukágui, anohẽ ahenduháguinte mba'éichapa ojeporu ñomongetahápe, upévare ajerure peikuaaukami pene remimo'ã ko'ã tero jeporu rehegua, ikatúnepa ñamohenda ambue.

Gracias por mencionar Inimbe / Tenimbe.

Ahora bien, aquí quedo en silencio, porque si bien suelo oír el uso de inimbe (che inimbe / ne inimbe / iñinimbe), con el significado de "catre" o "cama rústica", ignoro completamente el uso particular de tenimbe. No recuerdo haber oído de alguien tenimbe, che renimbe ni henimbe en conversación alguna (mi zona de origen es el departamento de Ka'asapa).

Por lo tanto, no puedo opinar si en este caso son gramaticalmente sustantivos diferentes (como lo son en los otros tres pares anteriores), o son exactamente lo mismo. Eso sí, este caso me pone curioso, y aunque tengo un prejuicio --una sospecha-- al respecto, no lo puedo mencionar antes de investigar.

Si son exactamentemente la misma cosa desde el punto gramatical (che inimbe = che renimbe, ne inimbe = ne renimbe, iñinimbe = henimbe), entonces sí podría justificar la existencia del concepto "cuatriforme" para este único sustantivo... ¿o es que hay más (como aviju, taviju, raviju, haviju)?, y por consiguiente, en este caso la teoría de la no existencia de los cuatriformes se desmorona.

Cordiales saludos,
Manuel Fernández.


Ára 02/01/2015 14:48 jave, María Georgina González Morán ohai kuri:

joao.paul...@usp.br

unread,
Jan 9, 2015, 7:50:12 AM1/9/15
to guara...@googlegroups.com
Em Nheengatu (lingua da familia tupi-guarani, falado atualmente no alto rio negro, amazonas) Mymbi é uma flauta feita de osso de animal ou vitimas de combate. 
As lendas do Jabuti contam que este animal tocava sua Mymbi feita de osso de onça.

Há registro escrito.
Se ajudar posso pesquisar a fonte.

JPR

María Georgina González Morán

unread,
Jan 9, 2015, 9:55:42 AM1/9/15
to GUARANIÑE'E GRUPO
Maitei rory karai Manuel

Avy'aite remoñe'ëre che marandu.

Amombe'u ndéve che aiporuha che mitäite guive INIMBE, che sy ha che ru oiporu rupi aikuaa avei che. (Tenimbe, renimbre,  henimbe  iñinimbe).

Añuä
María Georgina



Date: Fri, 9 Jan 2015 01:08:16 -0300
From: man...@guaranirenda.com
To: guara...@googlegroups.com
Subject: Re: ayuda con la palabra MYMBA
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages