KARAIVEÑE’Ẽ.. (06) Prof. Dr. PEDRO ESCURRA FRANCO
Pedro Ernesto Escurra Franco
KARAIVEÑE’Ẽ.. (06) Prof. Dr. PEDRO ESCURRA FRANCO
KARAIVEÑE’Ẽ MBO’EKUAAKATU
ÑAIKŨMBY PORÃ VA’ERÃ ÑANE AVAÑE’Ẽ.
Temimbo’ekuéra, mayma mbo’ehárarã, ha mbo’erakuéra oreko ko tembiapo guasu hérava marangatu guarani ñe’ẽme.
Oikũmby porãva avañe’ẽ ikatu ombo’e porã, hendaitépe omohendakuaa ha oipuru katupyry umi ñe’ẽ.
Ñe’ẽryru jaipeka tapiaiténe ikatu haĝuáicha pe ñane ñe’ẽndy okakuaa porã opa mba’e jaikuaa haĝua ñane ñe’ẽme.
Ñe’ẽ katupyry, ñe’ẽkuaa, ñe’ẽngatu, ñe’ẽsyrýme ñaĝuahẽ haĝua heta ñañeha’ã va’erã, opa mba’e oĩva yvy ape ári ñamoñe’ẽ ha ñamoñe’ẽne.
Omotenonde porãséva guarani avei pyhare ha ára, toĩ oĩháme, ohai ha ohaíne, omoñe’ẽne opaichagua kuatiahaipyre, avei tapiaite oipuru va’erã ñe’ẽpyahu ñe’ẽapesãme.
Ára ha ára, ahendúva ahaíta, ahecháva ahaíta peteĩ che haiharyrúpe. Ikatuháicha amoñe’ẽ upéi.
Porandu. 69. Mba’ére jahekase marangatu. 70. Aranduka ñe’ẽryrúre máva oikotevẽ. 71.Ñe’ẽ ha jehai iñambue va’erã ojohegui. 72. Haiharyru, temimbo’énte oikotevẽne.
YVY ÁRI.
TEKOMBO’E MAYMA YVYPÓRAPE ĜUARÃ
Heta sambyhyhára, mburuvichakuéra, mbo’eharakuéra, ijaty arandupykuaatyjára, ijaty peteĩ tetãme ha ojhesa’ỹijohikuái mba’e mba’épepa oĩ tekotevẽ opa haĝua mboriahu ha vare’a, tavy, ñorairõ, tesãi’ỹ ha mba’apo’ỹ,
Ojejuhu peteĩ tekotevẽ tuichaitereíva. Pe tekombo’e porã ojehupytýrõ oñakãrapu’ãta yvyporakuéra. Oĩta tesãi, mba’apo, tekokatu, py’aguapy, ha opaichagua mba’apo porã
Sa’ive poguasu ha mburivichakuéra omondáta. Oĩvéta tekojoja opa hendápe. Mayma ñe’ãme ikatu ñañoty jey mborayhu añeteguáva ombopyahu porã haĝua mayma korasõ yvy ape ári.
Porandu. 73. Mba’eichagua techapyrã ome’ẽ va’erã mburuvichakuéra. 74. Tekombo’e porãpa henyhẽ yvy ape ári. 75. Tekopyahúpa ñaikotevẽ.
APONDE’A JEHAI
Ñañepyrũ haĝua jahai ja’éta temimbo’e ndoikuaaiha mba’eve. Mbo’ehararã térã mbo’ehára omombe’upaitéta mbo’epy pyahu. Mba’e ikatu jajapo ko jehai atýgui.
J ehai aty. Ha’e tembiaporã jajapo porã haĝua.
1. Ahaíta achegety oguerekóva mbohapypa mbohapy tai.
2. Ahaíta pundiekuéra oguerekóva achegety.
3. Ahaíta pu’aekuéra oguerekóva achegety.
4. Ahaíta umi pundie tĩgua
5. Ahaíta umi pundie jurugua.
6. Ahaíta umi pu’ae tĩgua
7. Ahaíta umi pu’ae jurugua
8. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva puso. (‘)
9. Ahaíta umi taikõi oguerekóva achegety.
10. Ahaíta pa ñe’ẽ oipurúva muanduhe jurugua.
11. Ahaíta pa ñe’ẽ oipurúva muanduhe tĩgua.
12. Ahaìta mombe’u mbyky, amboguepaitéta umi muanduhe jurugua. Amoñe’ẽta péicha ahechakuaa haĝua mba’éichapa oĩ tekotevẽ umi muanduhe jurugua rehe..
13. Ahaìta mombe’u mbyky, amboguepaitéta umi muanduhe tĩgua. Amoñe’ẽta péicha ahechakuaa haĝua mba’éichapa oĩ tekotevẽ umi muanduhe tĩgua rehe.
14. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae a/ã añónte.
15. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae e/ẽ añónte.
16. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae i/ĩ añónte.
17. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae o/õ añónte.
18. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae u/ũ añónte.
19. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva opaichagua pundie ha pu’ae y/ỹ añónte.
20. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva umi ñe’ẽ oipurúva puso añónte.
21. Ahaíta ahechuka haĝua mba’éicha iñambue ojohegui umi ñe’ẽ pe puso rupi, manduahe tĩgua ha muanduhe jurugua rupive avei. Techapyrã. Mbo’i, mbói, mboi. Oke, okẽ. Tãi, tai. Ahaíta techapyrã ahechuka haĝua.
22. Mayma ñe’ẽ guarani jahai va’erã guaranietépe ñamoñe’ẽ haĝua guaranietépe. Heta ñe’ẽ guarani ojehai castellano ñe’ẽme oñemoñe’ẽ haĝua castellano ñe’ẽpukuaa rupive. Techapyrã. Tacuari, curupaiti, Paraguái, yuquiri, pino.
Ahai porãta ã ñe’ẽ amoñe’ẽ porã haĝua.
23. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ juruguánte.
24. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ tĩguánte.
25. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ che rete rehegua
26. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ hogapypeguánte
27. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ korapy rehegua
28. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ che reko rehegua.
29. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ mbo’ehao rehegua.
30. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ mba’asy rehegua.
31. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ ñemboki rehegua.
32. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ ka’aguy rehegua.
33. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ yvyra’y rehegua.
34. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽ ñemoñe’ẽ rehegua.
35. Ahaíta mba’épa he’ise umi tai pu’ae: a, ã, e, ẽ, i, ĩ, o, õ, u, ũ, y, ỹ…
36. Ahaíta pa techapyrã. Mokõi ñe’ẽ he’íva peteĩ mba’énte. Techapyrã. Japu—añete’ỹ.
37. Ahaíta pa techapyrã. Mokõi ñe’ẽ iñambuepaitéva ojohegui. Techapyrã. Haku—ro’y.
38. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva tai nd.
39. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva tai nt.
40. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva tai ng.
41. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva pukõi.
42. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva pukõi’ỹ.
43. Ahaíta pa ñe’ẽ oguerekóva puapy.
44. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára aĝaguaite.
45. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára aĝagua puku.
46. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára aĝagua soso.
47. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyveguaite.
48. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyvegua puku.
49. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyvegua ramo.
50. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyveguaiteve.
51. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyvegua ndaje.
52. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára mboyvegua yma.
53. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára upeiguaite.
54. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára upeigua katuete.
55. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára upeigua kotevẽ.
56. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva ára upeiguárõ.
57. Ahaíta pa ñe’ẽjoaju oguerekóva ñe’ẽtéva, ára upeigua ãgui.
58. Ahaíta umi mokõipa irundy aravo. Techapyrã: Peteĩ aravo.
59. Ahaíta umi poteĩpa aravo’i. Techapyrã. Peteĩ aravo’i
60. Ahaíta umi poteĩpa aravo’ive. Techapyrã. Peteĩ aravo’ive.
Aponde’a jehai: Aponde’a jehai ndahasýi omba’aposéva ha omba’apokuaávape ĝuarã, avei hasy korocho umi iñate’ỹva ha ijaravo’ỹvape ĝuarã.
Aponde’a jehai ndojapokuaái umi ndohaikuaáiva ha ndohaiséiva kuatiáre ate’ỹgui térã ndoguerekógui aravo chupe ĝuarã.
Mbeguekatúpe ikatu ñañemomýi, ñapoñy tyryry ha upéi jaguata vava ha jaguata karẽ kyhyje rupi, jajeroviávo ñande guatáre ñañepyrũ jaguata ñembo’y porã. Ndaipóri oguatakuaa va’ekue hekove oñepyrũ vove yvy ape ári.
Ñe’ẽpapárarã oñembopy’a guasu peteĩ ára ha oñemoĩ ohai hai kuatiáre ha’eténte ku ojaposéva ñe’ẽpoty ha pe ohaíva ndaha’éi niñe’ẽpoty joguaha. Heta haiha rembyre omombo atukupe gotyo.
Péicha mbeguekatúpe omono’õ katupyry pe ñe’ẽpoty apohaĝua. Iporãve mbeguekatu ohóvo umi iñe’ẽpoty. Péicha avei ikatu mbo’ehararã omba’apo mbeguekatu, ohai mbeguekatu aponde’a’i ha aponde’a tuicháva opaichagua.
Kyre’ỹ ha katupyrýpe amba’apóta. Anohẽta chejehegui ha mayma arandukágui mba’ekuaa ajapo porã haĝua mbo’epy. Aipuru tapiaitéta umi ñe’ẽryru. Hesakã porãva aponde’a ahaíta.
Che rógape añeha’ãta ajapokuaa mbo’epy, upéi mbo’ehaópe che irũnguéra apytépe. Mayma tembiapo añeha’ãta ajapo guaranietépe.
Ahaíta jehupytyvoirã. Ambohekokuaáta mbo’epy. Mba’éichapa ajapóta. Mba’emba’e aipurúta pytyvorã. Añeha’ãta anohẽ heta porandu mbo’epy aipurúvagui ha upéi ambohováita.
Porandu. 76. Mba’ére ndojapokuaái ndojaposéiva aponde’a. 77. Mávapa ojapokuaa aponde’a oho’ỹre mbo’ehaópe ha oguereko’ỹre mbo’ehára. 78. Mba’éicha oñeha’ã va’erã ojejapo haĝua aponde’a. 79. Mayma mbo’epy’i ombovorekuaa haĝua mba’e ojapo va’erã. 80. Porandu ha mbohovái ikatu oipuru aponde’a apoha.
