FELIX PÉREZ CARDOZO. /// ÑANE RETÃ RUVICHAITE PYPORE /// Mbohapypapoteĩ /// Ñe’ẽhaihára Pedro Escurra Franco
PEDRO ESCURRA ESCURRA (peitoezkurra@gmail.com)
FELIX PÉREZ CARDOZO.
ÑANE RETÃ RUVICHAITE PYPORE
Mbohapypapoteĩ
Ñe’ẽhaihára Pedro Escurra Franco
@@@
Hi’arapáy 20 jasypateĩ ary 1908-jave, táva Hyatýpe ko’áḡa ogueraháva héra, táva Felix Pérez Cardozo. Tetãvore Guairápe. Isy Rosa Cándida Cardozo ha Itúva Teodoro Pérez. Hi’arake táva Buenos Aires-pe, 9 jasypoteĩme, ary 1952-jave. Oikove 43 arýnte.
PUSÃTY: ha’e peteĩ tembipu, ỹmaitereiguaréva, oúva’ekue kuarahyresẽguio. Ñambojeko ñande pyti’áre, ñande ati’ýre ñambopuhaḡua. Jareko avei ñaneretãme, ko’ápe michĩvénte ha oguereko 36 sã ñambopuhaḡua. 32 sãntekuri ha Felix Pérez Cardozo omoĩve chupe irundy sã hyapu purusuvéva. Mymba ryekuégui ojejapo umi mbaraka ha umi pusãty sã. Pusãty pyahu ojapopáva’ekue karai Félix Pérez Cardozo. Omyatyrõ ha omoambue pe pusãty ỹmaguare.
Hembiapokue.
Heta pumbasy ojapo pusãtýme ḡuarã. Guyrapu térã guyra campana, jataity, llegada, mi despedida, Angela Rosa, che vallemi Hyaty, che vallemi Jaguaron, en ti hallé consuelo, tren lechero, el sueño de Angelita, coronel Martínez.
Ombopumbasy ñe’ẽpoty Victor Montorfano mba’éva hérava Tetãygua sapukái. Ñe’ẽpapára Antonio Ortiz Mayans ñe’ẽpotykuéra ombopumbasy avei, Burrerita, pasionaria, asuncena, puntanita ha tapere.
Karai Félix Fernández ñe’ẽpotykuéra apytépe jareko pe Rosa ha Tupãsy Ka’akupe. Rigoberto Fontao Meza ñe’ẽpoty El arriero, ha’e avei ombopumbasy. Andrés Pereira ñe’ẽpoty hérava Mariposa parami, ha’e omonde pumbasýpe. Hilario Cuadros ñe’ẽpotýpe omoĩ ipumbasy, héra Los sesenta granaderos. Tetã Argentina-pe ko mba’epu ha’e purahéi guasu.
Avei Emiliano R. Fernandez ñe’ẽpotýpe ombojegua avei pumbasýpe. Ñahendukuaa Aháma che china ojekuaáva Che la reina-pe, oime avei oda pasional, oñondivemínte, desde la selva ha primavera, ka’aguy ryakuã, isla puku, primero de marzo, jaha chendive, Leu ryevu ha Misiones. Ha hi’ári techapyramemete.
Omanorire ñembyasýpe Atahualpa Yupanki iñe’ẽhai kuatiáre Canción del arpa dormida, pumbasy ojapo Herminio Giménez ñaneretãygua. Táva Mendoza, Argentina ryepýpe oĩhína peteĩ tapeguasuhũ oguerekóva poteĩ mba’yru raperã ogueraháva pe Félix Pérez Cardozo réra. Mendoza-gua péicha ohechuka aguyje Pérez Cardozo ojapohaguére pe pumbasy Los sesenta granaderos-pe, ñe’ẽpoty Hilario Cuadros mba’éva. Áḡante jarekóne ñande avei peteĩ tapehũ hérava Felix Pérez Cardozo ko ñaneretãme ha ñande táva Paraguaýpe.
Mitã guasu reko. Hete guasu ha hi’ãnga guasu. Katupyrýpe ha mbaretépe oporohasapámiva’ekue. Sa’i okéva. Avakakuaa, tuicha yvypóra, ijyvate hape ikangue guasúva’ekue. Hete morotĩnunga. Opukavykuaa ha horykuaákuri. Ipy’apotĩgui ha’ete oñemomombyrýva ñaña ha tekovaígui. Pya’e oiko ha’ete ku oñemuñáva’ekue ko yvy’ape’ári. Ha’eténte.
Tenda Hyaty jerére ohendúva mbarakapu, ãngirũ ha pehẽngue apytépe, upéinte ojejuhu pe Pusãty ndive mbarakapuhárupi. Opytánera’e hovayva tembipu guasúre, upe ohecharamógui ojerure opokomihaḡua hese pe tetãyguáicha. Ipurorykuaaite ko mba’e, oiméne he’íraka’e. Oike hese kyre’ỹ ijojaha’ỹva ha ombopuse pe tembipu hérava pusãty, ipyahúva chupe ḡuarã,
Mitãguasu ojerovia ijehe ha pe karai oñepyrũ ohechukachuka chupe, upépe ñemongeta rupive oikuaáma moõpa ojejapo ha ikatuha oñepyrũ peteĩ pusãty ndojepuruvéivare. Upérõ pusãty oguereko 32 sã karivepeguáicha ha avei ojepuruve mbarakapu omyanyhẽhaḡuáicha.
Viru’imíre pya’éma oñemomba’e peteĩ pusãtýre, ha’éntemavoi omyatyrõ tembipu oikotevẽjave. Ojejuhújave umi pusãty mbopuhárandi pya’eve ha’e ojehekombo’e upe ñema’ẽporã rupive. Chuguikuéra oguenohẽmba umi mba’ekuaa ha’e ohecharamóva. Félix mitãguasu, oñani pya’eterei katupyry rapére hape pusãty ndojehekyvéi ipógui. Oñeha’ã tapiaite ombopuporãvehaḡua.
Imitã guive ha’e ohendúva guyrapúpe pe ka’aguy jurúrupi. Hetaiterei guyrapu ombo’e chupe. Ñeha’ãnga umi guyra ahy’o omoñe’ẽva tembipu rupive hasyhína ha avei pya’e nembokatupyry. Omoñe’epurahéi upe ipusãty.
Guyrapu purahéi ha’eténte pe ojokátava ñande apysápe ñahendújave chupe. Michĩko, morotĩ ky’ami. Opytaporãrupi iñakãme guyrapu purahéi upéi pya’ete oguenohẽporã pe pusãtýme.
Umi guyra ome’ẽséva ipurahéi oiko ñande jerére opurahéi ha opurahéi. Mayma atyhárupi ha umi vy’ahápe, Félix Pérez Cardozo, katuete ombopu kyre’ỹ tembipu pusãty.
Félix Pérez Cardozo, ikatupyryrasaiterei pumbasýpe. Umi ohendúva opytaite iñakãme ha upéi ombopúma ombopuseháicha.
Pya’émavoi oñemoirũ hapicha mitãrusukuérandi ombopuhaḡuahikuái. Félix Pérez Cardozo, pusãty ombopu ha iñirũ Ampelio Villalba ha Diosnel Chase mbarakapúpe. Aipo karai Nonón Domínguez ovy’a ha ovy’akuaáva omboguata chupekuéra táva Paraguay rapére.
Upérõ hetamba’e pyharekue jajuhukuaa javy’ahaḡua. Karupyhare ha umi guaripóla, katuete avei guariju hyjuiporãva ho’ysãasýva tetia’erãnte oipytýva umi yvypóra. Sapy’ánte ka’urire avei opu’ã ojováre.
Peteĩ pyhare ñemuháme, ñe’ẽpapára Pedro José Carlés, San Lorenzo-gua, mba’ejáraicha ha’e upépe he’íva katuete ojejapo. Omohenda upépe mbohapyvévape. Ha’e omoirũ chupekuéra ñe’ẽkuaápe, tetia’épe ohenduhaḡua pumbasy ha ikatúrõ avei ombopu ha ombopumi umi omokõva apytépe.
Pepirũnte maymavévape ḡuarã. Oparire tembiapo, umi pyharepytérire, osẽ paraguaýre ojapohaḡua kerambipu.
Upérõ Pérez Cardozo ohechakuaa kerambipu oikotevẽha mokõi pumbasy, peteĩ ñaguahẽvo ha ambue jahávo, pusãtýme ḡuarã. Ijapytépe ojepuraheikuaa mokõi térã mbohapy pumbasy kyre’ỹ térã guarania. Upérõ ojapo llegada ha mi despedida. Mbohapy ary oiko péicha paraguaýre tavavore pinozame. Ary 1928-guive ha 1931-peve.
Buenos Aires, tavaguasuporã, omimbipáva pyharekue, hetaite tenda oguerekóva ñahenduhaḡua pumbasy opaichagua ko’ẽmbápeve. Pumbasy mbopuhápe ḡuarã hembypa mba’apo. Ndaipóri ára japytu’uhaḡua.
Mayma tembiapo ojehepyme’ẽporãva. Omono’õ virumi, ojupi ygarápe ha ohohikuái, tape pukukue ombopuhikuái ha omono’õve pirapire.
Tavaguasu Buenos Aires-pe omomaitei chupekuéra umi ñaneretãygua pumbasy mbopuhára. Pya’e ojekuaa chupe tavaguasúpe.
Oñemohendaporãhaḡua, ndaipóri oguevíva umi mba’apógui. Upéicharupi ojeheka chupekuéra. Asajekue ojeke ha upéi ñembosako’ípe, umi tembipu ijayvujoa, pe ka’arupytũvove osẽma ohohikuái mba’apohápe.
Hetamba’e ñahendukuaa Pérez Cardozo rekovekuére. Mitãguasu naikane’õiva. Ko’ẽmbávo umi mbopuhára ikane’õmba, jepérõ upépe mitãguasu ikyre’ỹve ha oñemoĩva ombopuve akãrakúpe. Oje’éva’ekue naikane’õihague ha péicha oiko.
Oikóva’ekue Buenos Aires-pe, tavavore Palermo, katekuéra apytépe. Tapehũ Humbolt 2101 ojuhupytyhápe tape Soler ndive. Avei omenda peteĩ kuñataĩ tetã Argentina-peguáre, Victoria Sánchez Saenz rehe. Oguereko hendive peteĩ mitakuña’i hérava Angela Rosa. Ko itajýra ombotýjave mbohapy ary, mitãguasu ndohasái hendive upe hi’aramboty.
Ko’ẽmbájave oguahẽ hógape. Ojuhu tajýrape hupamíme okehína. Oma’ẽhese hape ipy’akyrỹivo hese ha upépe ohupi ipusãty ha okarãikarãivo umi mbohapypapoteĩ sã, osẽ chupe upe pumbasy hérava sueño de Angelita. Péicha ombojerovia tajýrape.
PUSÃTY. Ko tembipu Pusãty, ojapóma 3.300 ary ojekuaahague, ojepuruhague, pe pusãty, oĩva opaichagua upérõmavoi. Mesopotania ha Egipto ryepýpe. Upérõ oguereko ypy 22 sã. Upe guive ko’aḡapeve, ojepuru pusãty umi tembipu aty apytépe, omyanyhẽhaḡua pumbasypu. Pusãty ỹmaguare tuichave pe tembipu, oĩhína oguerekóva 78 sã ha avei oguerekóva 43 sã. Umi tembipu apytépe ombopu amo ipahápe, omoirũnte pumbasýpe, sapy’apy’ánte ñahendu ipuhína.
Félix Pérez Cardozo, ohechakuaa pe pusãty ikatuha omyakã umi pumbasypu, umi tembipu apytépe. Avei pe oikotevẽha umi sã ipoguasuvéva, ipu purusuvehaḡua. Upéicharupi omoĩve irundy sã poguasu pe pusãtýme.
América-pe oguahẽ, karai Sebastian Gaboto ygaguasúpe, ary 1526-jave, peteĩ ava hérava’ekue Martin Niño, ha’e ombopu oúvo ha oñemohenda paraguaýpe. Umi te’ỹi kario apytépe, yvyty Ambarére ojehaitypóva’ekue, opyta ombopu upe ipusãty.
Táva Paraguaýpe, ojapohína pe tembipu pusãty, ko’aḡapeve, umi karai hérava péicha, Epifanio López, Adelio Ovelar, Oscar Maldonado ha Sergio Sanabria Luque rapére, Timoteo Rojas, Amadeo Monges, Lucio Ruiz Diaz Buenos Aires-pe. Hetave oĩhína umi tapicha ojapóva mbaraka ha pusãty.
GUYRAPU. Oje’e avei chupe pájaro campana. Kyre’ỹ neporãva oha’ãva guyrapu purahéi. Oñeporandújave chupe mba’eichahápe ojapo guyrapu kyre’ỹ ha’e ombohováiva. Che ndajapói. Che amohendaporãnte. Pe guyravoi ojapo ko kyre’ỹ hérava guyrapu. Avei oĩva’ekue pe mba’yrupesã iñakãguasúva, oguerúva’ekue kamby táva San Lorenzi guive. Chupe ḡuarã ojapo pumbasy pusãtýme.
Heta táva pumbasy ha’e ojapo oñembopuhaḡua pusãtýme. Avei heta ñe’ẽpoty omonde pumbasýpe. Mitãguasu ikatupyryrasa pumbasy apópe. Pupoty apópe nda’ijojaháiri.
Mitãguasu pya’eterei ñandereja, ogueroguatájave 44 ary. Pe imba’ekuaa apo hi’ajújave. Ipo mbarete ojováre ohe’ỹi umi pusãty umi ikuãnguérape.
Opytu’újave ombopúnte avei pe pusãty. Hekovevoi ha’e pumbasyrory oñehendu ha ojehecharamóva opaite hendápe. Jeguerohory katuete ohupyty mayma yvypóragui. Upe ñemoirũñepytyvõme oikokuaáva’ekue hapichakuérandi.
Oikoporãitehágui peteĩ pyhareve asaje, omopotĩ pusãty ha umi isãnguéra ombojoja. Ombopumbopu. Sako’íjave oñeñanduvai ha ho’a upepete. Ikorasõmi nda’ipu’akavéi hese. Omboty hekove yvypóra apytépe.
Pe ipore’ỹ aretéma oñeñandu umi ñande purahéi rayhuharakuéra apytépe. Avei ñahendújave umi pusãty, pe ipukyre’ỹjave Félix Pérez Cardozo-pe ñame’ẽne aguyje jo’ajo’a omoĩhaguére irundy sã purusu. Ojapo pe Pusãty tetã Paraguay mba’éva. Aguyje Mitãguasúpe. Aguyje.