03. Ñ E ’ Ẽ R Ã. // ÑE’ẼHAIHÁRA. // PEDRO ESCURRA FRANCO.
PEDRO ESCURRA ESCURRA (peitoezkurra@gmail.com)
03. Ñ E ’ Ẽ R Ã.
ÑE’ẼHAIHÁRA.
PEDRO ESCURRA FRANCO.
MAITEI.
Ñanearandupahaḡua. Tavy ha mboriahu opáva’erã ñane retãme. Hetáma ojepuruporã ko’ã mba’e. Tavýnte ñande reity mboriahukuápe. Tapiaite jajavyhaḡua. Tekotevẽ jajetavy’o ha japoi výrogui, hetáma oñemboharái ñande rehe umi oguerochichĩva mboriahu ha tavy ñande apysápe ha ñande resápe.
Tavy he’isehína arandupore’ỹha. Tekotavy he’ise sa’iha oikuaa ñe’ẽ ha umi oikuaáva oipuruvaipa ndoikuaaporãgui. Umi ñe’ẽ ohesape ñane ãngapýre, ha’e umi iñe’ẽkuaa hetáva. Tuicha tesape mbarete oguereko hi’ãngapýre. Iñe’ẽ sa’íva oiko pytũmbýre sa’i ohechakuaa, ohecha mbyky, mba’ekuaa pererĩre ipysyrytapia. Hetamba’e ha’e noikũmbýi, ndohechái, ndoikuaaporãi, ndohupytýi katupyry.
Mbeguekatúpe ñasẽva’erã vyroreígui. Jahechakuaáne umi mba’ekuaa ára ha ára okakuaaguasuveha ohóvo. Aréma ñembotavýpe jaikove ha jajehekyitapia arandurapégui. Tekombo’e jahekáne tembi’úicha ha jakarúne mba’ekuaáre.
Mboriahúgui ñasẽsérõ mba’ekuaa ñaneguenohẽkuaa ha mba’apo katupyrýpe. Tavýgui ndaikatúi jaipuruporã ñaneakãñamindu’u. Upéicharupi ñapo’ẽtapia ha py’ỹinte ñañemomirĩ térã ñañemboyke tembiapoporãgui ha tembiapoguasúgui. Ñandéko ndaikatuivoi, ñahendu.
Ombo’ypi ohóvo ñande rekove pe mbarete, pokarẽ ha ñembotavy. Avei jajekokuaaitereíma opamba’ére ha opamba’égui.
Tavy, sapy’ánte, ogueroviaka ñandéve jaikuaapaha opámba’e. tavy ñane mbotavy. Tavy ñanemongele’e ñanderykupápeve hese. Arandurape nda’ijapýrai. Arandu ryepýre rehechakuaa pe arandu ojepysoha arapýicha ha ndaikatuiha jahupytyguasu ñande rekovepukukue. Ñane mba’ekuaa okakuaávo jahechakuaa sa’ietereiha umi jaikuaáva. Naiporãi ñañombotavy.
Pévare umi tekovẽ arandu okirirĩkuaa anihaḡua iñe’ẽrei , hetave yvypóra oñe’ẽmbarei. Ohoverénte umi mba’ekuaaty ha ovúma ipyti’a. Jahechakuaáva’erã ñande tavyha ikatuhaḡuáicha ñañemoaranduve. Jeroviavai ñanemopa’ãse. Ñepyrũrãme ja’évo ñane aranduha, mba’épa ikatu upéi jaikuaave.
Guarani ñe’ẽ oikotevẽ tembiapoporãre opu’ãhaḡua. Umi vaivai ñamboguepáne. Opaichagua mba’apoporã oñeikotevẽ. Tembiapovai ombyai ha oñotỹne guaraní ñe’ẽme. Heta ava oĩ ñane mbohovatavysevéva. Tavýre ñanemyakãsãsevéva.
Tekombo’épe ñane kangyetereihína, vyrorei oñemoinge hatã ñane akãme ha jaiko ñamomba’eguasu. Jurutavy he’ise mba’ekuaa’ỹ ha vyrorei osẽha ñande jurúgui.
Paraguay ñembopyahu oguahẽta oñemboykévove jehe’a ha jopara omboguéva ohóvo ñaneñe’ẽporãite, ndaikatúi upévagui ñaikũmbyporã ñane guaraní ñe’ẽ. Arandu ha’e pe tapepyahu ojepotáva ñane retãme. Ñambopaháke umi tekombarete, umi tekopokarẽ ha umi tekoñembotavy. Hendaguépe ñamoĩ ñandejehe Tekokatu, tekokatupyry ha tekojoja.
Techapyrã.
25. AMOKÕPUKA.
Sapy’ánte ñande rekove, umi ñande rapicha apytépe, oñeñanduporãve, ojuhu toryja rape, ndaikatúi osoro pukápe, ojejoko, ojesu’u, oñembotavyse, ipy’áre oñandu puka omokyrỹiha chupe. Oúvo pe ipuka omokõjeýnte, opyta puka ipy’ápe.
26. JAPUÑAÑASUGUY.
Opaichagua mba’evai oĩ ko yvy apére. Heta oĩ oporoityséva opu’ãhaḡua ha’énte. Heta oĩ oipurukuaáva kyse yvyra hapicha atukupére. Oñembisotapia hese. Omongy’a ha omongy’aseve hapicha rekove. Ojapo’ỹva he’i ojapoha. Ko’ã tovamokõi na’ipohãiri. Oikohárupi oporombopakovapire.
27. HAJYGUERAPO.
Kuimba’e mba’énte. Sapy’ánte ojeipuruvaipa. Ojepota ha ndojehechukaséi. Umi opokoséva hese oikuaa mba’éichapa ojepokóva’erã hese. Ñanderehegua. Oñembohesaitegua’úva. Kuñánte oguerekóva hupagua. Hese rupive kuimba’e okuarukuaa.
28. TÓTA.
Tóta héra mitãme ḡuarã. Péva ha’e tovamokãha jajovahéijave. Ty’ái mokãha. Mitãkuña’i oipuru ohetũhaḡua ha omokãhaḡua oñemyakỹjave. Mitã ohetũ pyharekue okehaḡua. Ojopy hováre ku aramboháicha. Okañýrõ chugui katuete ipirevai.
29. CHAVIPITUA.
Avarekove naiporãiva. Ndojapokuaái mba’eve. Oñembotavy. Mba’apóre oñeñe’ẽrõ ha’e katuete ikangypa. Oñemomanokuaamíningo. Tupãmba’ejára ha’e oguerohory. Ndorekói ha ndorekoseivoi mba’eve. Naiporãi. Umi mba’e ikatuhína ojopy chupe. Ha’e ojehekyisénte mba’apógui ha tekokatupyrýgui.
30. KATUPYRYKATU.
Tekoporã ikatúva ohupyty mayma ava. Sapy’ánte mombyry ñandehegui. Ñañeha’ãrõ jahupytykuaa. Upevarã japoíne pokarẽ, ñembotavy ha mbaretégui. Ha’ehína pe tekokare’ỹ, tekojojareko, ñemoirũñepytyvõme.
31. KYRE’ỸPAVẼ.
Kyre’ỹpavẽ ha’e umi ñe’ẽpapára oñandúva ku iñe’ẽpotyhaihaḡua. Ha’ete ku ovevéva osẽhaḡua mba’eporãpoty apytépe ojapohaḡua pe ojaposéva. Hi’ãngapypotĩporãrõ ha’ete osẽporãvéva opámba’e. Opaite tembiapóre jaipurukuaa.
32. ÑEMOIRŨÑEPYTYVÕ.
Tekotevẽ ñanerenóivo, mayma ava ikatúva oñemboja ome’ẽhaḡua jopóicha umi hembiapo, oñemyatyrõhaḡua ha ojehupytyhaḡua umi oñeikotevẽva. Ko’ã tembiapo ojejapo py’aporã apytépe.
33. TEKOJAVORÁI.
Ava rekovépe mba’eve ndahesakãi. Hekopytũmby. Iporã’ỹvare katuete ojejuhu chupe. Umi iñe’ẽ ndoguerekói jeroviahaḡua. Katuete ojehecha’i chupe. Ha’e oikónte mba’eve rapykuéri. Mba’apógui katuete oguevi.
34. YVYPE.
Tendaporã jajapohaḡua heta mba’e. Tuicha ha michĩva. Yvype ikapi’íva ha’ehína pe oñembojojaporãva. Ojepurukuaáva opaichagua ñemboharairã. Mangaisypopo ñembosarái umi mokõipakõi ñemboharaihára apytépe. Yvype ári avei ojejeroky umi vy’ahápe. Opaichagua yvype jareko. Oĩhína pe yvypehũratã.
35. ITAPE’IVIRU.
Ha’ete pe pirapire rembyre. Jareko itape’iviru ha’éva, 50, 100, 500 ha 1000 guarani. Ojeguereko hatã ha ha’enehína pe ojepuruvéva. Rembojo’ávo opararãjoa ha ñemuhãre katuete ojepuru. Tupãmba’ejárape oñemondyky.
36. ÑE’ẼRATARENDY.
Ha’e umi ñe’ẽpoty, kyre’ỹpavẽpoty, ñe’ẽpapára rembiapo, mba’eporãpoty, ojepotaporãvéva’ekue ñaneñe’ãkuápe, ombyakuporãvéva avei ñaneãngapy mborayhu apytépe. Hetamba’e ja’ekuaa hese.
37. YSATYJAJÁI.
Ỹmaguare ta’ãnga, che paraguaymi rembe’ýpe. Ỹma tapepuku yvypytã hérava’ekue tape Ysaty ojapíva ñembýre térã yvygotyo. Tape ojupi ha oguejýva. Umi yvyrarogue hesa’yka’áva, umi yvyraroguére hesakãvera umi ysapy hape kuarahy resẽ inimbo ohupytývo umi yvyrarogue sa’yka’ápe omimbipaite térã omimbive umi ysapy, upéi otykýva pe yvýre ha omohyakuã ka’avo pe tape tuja.
38. KELEPÉTA.
Oiméne toryja. Téra ndo’aporãiva umi kuñáme ha avei ojepurúva. Umi omboróva ỹmave oipuru umi pokyráre, hembirekóre ha tajýrare. Ojehova’api kuñáme ko térape. Oĩko ombyasýva ha umi opukamínteva. Umi hembiapovaíva ha hembiapovaiséva ha’e Kelepéta.
39. KELEPÉTO.
Téra nda’ijukýiva kuimba’épe ḡuarã. Heta ñande rapicha oñembotavýva umi mba’apógui ha umi tembiapógui. Oma’ẽreisénte ha ojekosénte. Umívape ohupyty ko téra. Umi hembiapovaíva ha’e Kelepéto.
40. POHŨ.
Ava rova’atã rembiapo. Ñemuhãme oho ojerure ku ojoguatarõguáicha ha viru ndoguerekói ijehe. Ñe’ẽkuaápe nemonge. Kavaju oñanihãme akãrakúpe oñekuã ha oporojopy umi ñembosaraihápe. Oje’eháicha továko oĩ ajúrare. Tova’atãrapo. (ára12, jasypateĩ, ary 2014)