3 Suret E Fundit Te Kuranit Shqip
William Dupere
Muhammedi[n 1] (arabisht: محمد) ose n shqip Muhameti sht i drguari i fundit i Zotit sipas fes islame, njkohsisht dhe figura qndrore e asaj feje dhe sipas jomyslimanve themeluesi i saj. Ka lindur rreth vitit 570 n Mek, ndrsa vdiq m 8 qershor 632 n Medin.
Njihet si pejgamberi i fundit nga myslimant, t cilt besojn se Allahu e drgoi pr t rikthyer Islamin, fe monoteiste e cila sipas myslimanve sht ndjekur edhe nga Ademi, Ibrahimi, Musa, Isai dhe pejgambert e tjer. Muhammedi bashkoi Arabin n nj shtet t njsuar mysliman dhe siguroi q msimet e tija, veprat e tija, dhe Kurani, t jen themelet e besimit fetar islam.
Sipas trashgimis islamike, kurani sht fiksuar me shkrim nga disa nga ndjeksit e tij q n fillim (duke filluar afrsisht prej vitit 610), fillimisht si prmledhje fletsh t shkputura (arabisht صحف , صحيفة = ṣaḥifa, shums ṣuḥuf), kryesisht n pergament t prodhuar nga lkur kafshsh (arabisht رقّ = rakk ose rikk). Kto prmbledhje u quajtn maṣaḥif (nga njjsi muṣḥaf, arabisht مصاحف , مصحف = maṣaḥif, muṣḥaf).
Pr shum pasazhe t kuranit jep ekzegjeza (shpjegimi, komentimi) e kuranit, (tafsīr-i ose tefsir-i), hollsira q jan me rndsi pr trajtimin e Muhametit si figur historike dhe si themelues i fes sipas kuptimit islamik. Ekzegjett e kuranit kan mbledhur t dhnat mbi arsyet historike t zbuless (arabisht أسباب النزول = asbab an-nuzul) s vargjeve t caktuara, sipas burimeve m t vjetra t historiografis islamike, duke i komentuar ato n veanti. Kshtu u zhvillua nj deg e pavarur e ekzegjezs s kuranit q iu prkushtohej vetm atyre vargjeve kuranike, zbulesa e t cilave lidhej me ngjarje t caktuara nga jeta e Muhametit.[3] Orientalisti gjerman Theodor Nldeke thekson rndsin e ksaj kategorie letrare brenda ekzegjezs s kuranit kshtu:[4]
Sipas ekzegjezs s kuranit kto vargje bjn pjes n pasazhet e kuranit, ku Zoti i drejtohet Muhametit direkt. Ekzegjeza e sheh kt prshkrim si pozitn shoqrore t Muhametit n Mekk prpara zbulesave t para profetike.[15]
Hadixha ishte e para q besoi n mesazhin e Muhametit, prandaj historiografia islamike e konsideron at si myslimanen e par nga Mekka. Nga martesa me t, lindi e bija Fatima, e cila ishte e vetmja nga fmijt e tij q pati vet trashgimtar.[16] Prej saj e kan prejardhjen t gjith pasardhsit e Muhametit. Hadixha, Ali ibn Abi Talib-i dhe Ebu Bekri, kalifi i par pas vdekjes s Muhametit, ishin sipas tradits islamike myslimant e par.
Burimi m me rndsi pr prvojn e par t Muhametit me zbulesat hyjnore sht biografia profetike (sira) e Ibn Ishak-ut, e cila, n trashgimin e shkruar t historiografis islamike, paraqet disa variante (interpolim dhe parafraza). Ato jan q prej nj shekulli objekt studimesh nga ana e islamologjis.
Prvoja e par me zbulesn hyjnore, si e ka prcaktuar biografia profetike islamike, ka qen pra nj ndr, n t ciln Muhametit iu krkua t thot [19] nj tekst, si thuhet, t shkruar, ndrsa n variante t tjera t trashguara nj tekst t folur me goj.
N Medin u shtua edhe agjrimi gjat fests s ashura-s s ifutve, sipas kalendarit islamik m 10 t muharremit; n kt dit bhej agjrim, sipas zakonit ifut, nga perndimi i diellit deri n perndimin tjetr dhe jo si gjat ramazanit, vetm gjat dits. Nse zhvendosja e t drejtuarit gjat faljes (kible) pr nga Jeruzalemi ka marr si shembull ifutt, kjo nuk sht e sigurt pasi edhe t krishtert e kishs orientale (lindore) luten n kt drejtim.
Pas hixhra-s, (arratisjes nga Mekka n Yathrib-in e afrm q do t njihej m von si Medina), Muhameti nuk ushtronte vetm rolin e profetit por edhe at t organizatorit shoqror si dhe t udhheqsit politik (dhe me kalimin e kohs t atij ushtarak). Gjat muajve t par pas hixhra-s, ai duket se e ka prmbajtur (frenuar) bashksin fillimisht t vogl myslimane (t prbr nga t mrguarit nga Mekka, muhaxhir-t, dhe nga prkrahsit (ansar) nga dy fiset e kaila-ve) nga konfrontimi me kuraish-itt.[25]Kurani dshmon pr kt me vargun e mposhtm, ku duke vshtruar n retrospektiv (n t kaluarn), n kohn e fillimeve t Muhametit dhe mrgimtarve n Medin, thuhet q myslimanve u urdhrohet:
Ky varg si dhe t tjer t ngjashm me t q u shpalln si zbules n sfond t luftimeve kundra kuraish-itve, dhe t cilt konsiderohen si vargjet e para q legjitimojn luftn kundra mekkanasve ose q bjn thirrje pr t, kishin t bnin m tepr me emigrantt, jo me prkrahsit. Kta t fundit ishin zotuar vetm pr t'i ardhur n ndihm Muhametit n rast se ai do t sulmohej nga dikush.[27]
Lufta e vrtet kundra Mekks u parapri nga ndrhyrje m t vogla, plakitjet e karvanve nga Mekka.[28] Nga burimet historike, ndr t tjera disa vargje t kuranit[29], del se n kto sulmime merrnin pjes pa prjashtim vetm emigrantt.[30]
Konfrontimi i par i madh mes myslimanve dhe kuraish-itve (ekspedita e par ku morrn pjes sipas disa burimeve edhe mysliman nga Medina[31] ishte beteja e Badr-it n vitin 624. Myslimant q kishin pr qllim t sulmonin nj karvan t kuraish-itve q ishte duke u kthyer nga Siria u befasuan nga nj kurth i forcave t Mekks t prira nga Abu Sufjan-i. Megjithse m t pakt n numr si dhe megjith faktin se ata ishin armatosur pr nj sulm kundra nj karvani dhe jo pr nj betej, ata doln fitimtar nga kjo betej. Pr kt n kuran thuhet:
Fitorja mbi mekkanasit n Badr pa dyshim e fuqizoi pozitn e Muhametit n Medin; q n prill t t njjtit vit vijoi dbimi i banū kajnukāʾ-ve ifut, t cilt jetonin si argjendar dhe tregtar n at qytet, n fillim pr n Vādī el-Kurā, n veri t Medins, m von pr n Siri.
Sipas historiografis islamike (si psh. Ibn Ishak-ut), shkaku pr rrethimin e fortess s banu kuraiza-ve nga trupat e Muhametit ishte shkelja e nj kontrate me Muhametin (t ciln historiograft nuk e prshkruajn m hollsisht).[34] Nga islamologjia sot prmenden prve shkaqeve politike dhe ekonomike para s gjithash aktivitetet tradhtare ose paraqitja e rrezikut ushtarak (edhe pas dbimit nga oazi) nga ana e banu kuraiza-ve dhe jo shkelja e marrveshjes si shkak pr ekzekutimin e tyre.[35] Intelektualt klerik mysliman anojn nga mendimi se ky ekzekutim ka qen i domosdoshm pr t siguruar jetn e bashksis s athershme islamike duke theksuar se fajin (e vrtet ose t supozuar) e ka pasur Huxhaxh ibn Akhtab-i q i ka shtyr kuraiza-t t tradhtojn dhe i cili duhet t vlej kshtu si prgjegjsi kryesor pr kt ekzekutim.[36]
Banū aus-t, tashm prkrahs (anṣar) me influenc t Muhametit, i bn atij thirrje q t kishte ndjes pr aleatt e tyre t kohs paraislamike. Banu kuraiza-t u dorzuan pa kushte dhe doln nga fortesat e tyre. Muhameti ia la n dor fatin e banu kuraiza-ve kreut t fisit t banū aus-ve Saʿd b. Muʿāḏ. Ky urdhroi q t gjith burrat t vriten, grat dhe fmijt t merren robr dhe t ndahen bashk me pronn e tyre mes myslimanve si plak lufte.
Gjat rrethimit banu kuraiza-t kishin mbajtur qndrim korrekt formal[37] duke u vn n dispozicion myslimanve gjat punimeve t grmimeve lopata pr t hapur llogoret[38] por i kishin furnizuar edhe agresort me ushqime[39] dhe kishin br edhe bisedime fshehurazi me ta.[40] Gjithashtu ata ishin prgatitur pr t'i rn n shpin Muhametit dhe ndjeksve t tij.[41]
Muhameti morri si plak lufte ndr t tjera edhe Raijḥana-n, duke e pranuar at si konkubin (grua pa kuror). Ajo thuhet sipas disa burimeve t ket pranuar fen islame. Asgjesimi i banu kuraiza-ve, i paraqitur pr her t par n historiografin e shekullit t dyt islamik, ka ln gjurmt e tij edhe n jurisprudencn islamike, n shqyrtimin e trajtimit t robrve t lufts dhe t pasardhsve t tyre.[42]
Me asgjesimin e banu kuraiza-ve u ekzekutuan edhe antart e fisit me origjin arabe t banu kilab ibn 'amir-ve, aleatve t banu kuraiza-ve. Njra nga grat e tyre, al-Nashāt-i (ose al-Shāt) bint Rifā'a, u martua me Muhametin por pak m von u mohua (dbua) prej tij. Ndrkoh kur grat dhe fmijt e banu kuraiza-ve u lejuan t skllavrohen, nuk ka t dhna pr at se edhe al-Nashat bint Rifa'a ishte skllave. Michael Lecker[43] nxjerr si prfundim se grat arabe q ishin marr rob n fortesat e banu kuraiza-ve, ndoshta nuk jan skllavruar; nga ana tjetr ka mundsi, thot Lecker, q antart e fisit t tyre t'i ken liruar ato me pages.[44]
ifutt n Medin dhe rrethinat e saj, sipas orientalistit gjerman Rudi Paret, nuk jan luftuar dhe m von dbuar ose vrar pr shkak t besimit t tyre por sepse ata, brenda bashksis islamike t Medins, prbnin nj grup t mbyllur homogjen, i cili mund t bhej n do koh, por sidomos n rast krcnimi armiqsh nga jasht, rrezik pr bashksin e athershme islamike[48] dhe se gjat do konflikti t armatosur me kuraish-itt kishin dal si "aleat shum t dyshimt".[49] Paret-i thekson ktu se Muhameti nuk ka ndrhyr kurr kundr popullsis ifute t Yathribit n prgjithsi por kundra fiseve t veanta ifute.[50] Banu kuraiza-t jan ekzekutuar, sipas William Montgomery Watt, pasi qndrimi i tyre gjat betejs s llogoreve u pa si tradhti ndaj bashsis s Medins; Muhameti nuk ishte i gatshm t toleronte nj qndrim t till dhe vendosi t mnjanonte kt pik t dobt.[51]
N vitin e gjasht pas mrgimit n Medin u zhvilluan kontaktet e para t Muhametit me prfaqsuesit e kuraish-itve nga Mekka; n mars 628 themeluesi i fes bashk me ndjeksit e tij bri nj udhtim pr n Mekk pr t kryer atje pelegrinazhin e vogl ('umra-n), pr t ciln mekkanasit arritn ta pengojn duke rn me t n ujdi pr nj marrveshje me rndsi n afrsi t kufirit me zonn e shenjt t Mekks, afr el-Hudaibijes. Kjo marrveshje prmbante pes pika t rndsishme:
Bazat pr pushtimin e Mekks dy vjet m von u vendosn q n el-Hudaibije. ifutve t pasur t Khaibar-it dhe aleatve t tyre arab, Muhameti u kishte lejuar n fakt t vazhdonin t kultivonin oazin e marr tashm n dor nga myslimant por duke u vn me kusht q gjysmn e t korrave t'ua dorzonin rreth 1600 myslimanve, t cilt kishin marr pjes n fushat. Pjesa e Muhametit ishte 1/5 e gjith plaks. Por meq kushtet e vendosura nga Muhameti, t cilat do t thonin de facto shfuqizimin politik dhe ekonomik t grupeve ifute n Khaibar dhe zonat rreth tij, nuk u prmbushn, oi kjo n dbimin prfundimisht t tyre nga rajoni. Dbimi i t gjith ifutve nga Hixhaz-i (Higaz) do t bhej m von detyra kryesore e kalifit t dyt Omerit.
c80f0f1006