2017-ci Il Noyabr Ayı Azərbaycanın Neft Sənayesi üçün Tarixi Hadisədir
Elpidio Heart
Azərbaycanda neft hasilatı haqqında məlumatlar erkən orta əsr alim və səyyahlarının əsərlərində dəfələrlə qeyd olunmuş və bu qeyri-adi məhsulun byk gəlirlər gətirdiyi bildirilmişdir.[1] Lakin o dvrlər neft ancaq məişətdə yanacaq kimi, tibbi və hərbi məqsədlər n istifadə olunurdu.[1]
XIV əsr səyyahı Marko Polo bu blgədə neftdən xəstəliklərin malicəsi n istifadə edilməsi və yaxın lkələrə neftin daşınması barədə yazmışdır.[1] 1594-c ildə Balaxanıdakı neft quyularının birində aşkar edilmiş daş zərindəki yazıda 35 metr dərinliyində quyunun usta Allahyar Məmmədnur oğlu tərəfindən qazılıb istifadəyə verildiyi gstərilir.[1]
2017-ci il noyabr ayı azərbaycanın neft sənayesi üçün tarixi hadisədir
Download Zip >>>>> https://geags.com/2yRN3a
XVI əsrin əvvələrində tarixi Əmin Əhməd ər-Razinin məlumatına grə, Bakı ətrafında 500-ə qədər neft alası və quyu mvcud olmuş və onlardan ağ və qara neft hasil edilmişdir.[2] 1647-ci ildə Trk səyyahı vliya ələbi Bakıda olmuş, buradakı neft mədənləri, ıxarılan neftin mxtəlif rənglərdə olması, neftin İrana, Orta Asiyaya, Trkiyəyə və Hindistana aparılması və gətirdiyi illik gəlir haqqında məlumat vermiş, Bakıda fəaliyyət gstərən neft şirkətlərini mfəssəl təsvir etmişdir.[2]
1729-cu ildə Rusiyanın İrandakı səfirliyinin əməkdaşı və həkimi İoann Lerkx Bakıya gəlmiş və Abşerondakı neft yataqları haqqında ətraflı məlumat verərək burada əsrlər boyu neftin hasil edildiyini, məişətdə və sənayedə yanacaq kimi geniş istifadə olunduğunu təsdiqləmişdir.[2]
1846-cı ildə Bibiheybətdə Zaqafqaziya diyarı Baş İdarəsinin zv olan Vasili Semyonovun təklifi ilə Bakı neft mədənlərinin direktoru mayor Alekseyevin rəhbərliyi altında sənaye sulu ilə 21 metr dərinlikdə kəşfiyyat quyusu qazılmış və msbət nəticə vermişdir.[2][3]
XIX əsrin 70-ci illərindən etibarən Azərbaycan neft sənayesinə xarici kapitalın gcl axını başlanmışdır.[4] Neft sənayesinin inkişafı yerli sahibkarların byk bir nəslini yetişdirmişdir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Ağa Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Mirzə Əsədullayev, Ağabala Quliyev və başqaları z bacarığı, istedadı və əməksevərliyi sayəsində iri neft sənayeilərinə evrilmiş, xalqın, millətin rifahı n byk işlər grmşlər.[4]
Şəhərin neft baronları kimyaı Dmitri Mendeleyev kimi tanınmış şəxslərdən məsləhətlər almağa can atırdılar və burma qazma və qazlift kimi yeni innovasiya texnologiyaları ilk dəfə olaraq Azərbaycanda sınaqdan keirildi.[5] Lakin ilkin olaraq "aut zərbələr" Azərbaycanda ən ox neft hasilatının payına dşrd, bu pay 1887-ci ildəki 42%-dən 1890-cı ildə 10,5%-dək azaldı. 1872-ci ildə Nobel qardaşları Bakıda "Branobel" adlı ilk neft şirkətini təsis etdilər.[6] 1887-ci ildə Nobel qardaşları Xəzər dənizində ilk neft tankeri aldılar və bu da sonda btv bir donanmaya qədər genişləndi.[7]
1877-ci ildə Qızdırma məqsədi ilə işlənən ağ neftin nəql edilməsi n ilk metal gvdəli "Zərdşt" paroxodu tikilib istifadəyə verilmişdir.[2] 1878-ci Nobel qardaşları şirkətinin maliyyə vəsaiti hesabına mədənlərlə neftayırma zavodlarını birləşdirən dəmir yolunun tikintisinə başlanılmış və inşaat işləri 1879-cu ilin aprelində başa atmışdır.[2] 1885-ci ildə Neft sənayesi tarixində ilk dəfə olaraq mhəndis Q. V. Alekseyev, Bakıda (S. M. Şibayevin zavodunda) yağlı qudronun krekinqi vasitəsilə benzin və ağ neft istehsal edən sənaye miqyaslı kub qurğusunu işləmiş və quraşdırmışdır.[2]
Artıq 1899-cu ildə Azərbaycan neft hasilatı və emalı zrə dnyada birinci yerə ıxmış, dnya neft hasilatının yarısını vermişdir.[4] Neft atılmaları ox qeyri-qənaətli və ekoloji baxımdan zərərli proseslər kimi qəbul edildi.[5] O vaxtlar neft hasil edən regionlar Bakı ətrafında Sabunu, Suraxanı və Bibiheybətdə cəmləşmişdi.[5] 1990-cı ilin əvvəllərinə qədər Sabunuda Bakı neftinin 35%-i, Bibiheybətdə isə 28%-i istehsal edilirdi.[5]
Rotşildlər və Nobel qardaşları kimi əsas investorların gəlişi ilə 20-ci əsrin əvvəllərində kapital axını Azərbaycanda neft hasilatının xeyli artırılmasına və xidmət sahəsində evik artıma səbəb oldu.[5] Bu artım dvr Bakının memarlığında gcl izlər buraxdı, bunun sayəsində inzibati, sosial və bələdiyyə məssisələri yaradıldı, neft baronları tərəfindən dəbdəbəli saraylar inşa edildi.[5]
1921-ci ildə respublikanın sənaye istehsalı 1913-c ilin istehsal səviyyəsinin 43 faizini təşkil edirdi.[9] 1918-ci ildən 1921-ci ilə qədər Bakıda nefti fəhlələrin sayı azalaraq 52 mindən 23 minə enmişdi.[9] Bakı neft sənayesi xsusilə ağır vəziyyətdə idi. Neft istehsalı dəfə azalmışdı, 1913-c ildə istehsal edilmiş 7,3 milyon tondan 1920/21-ci təsərrfat ilində 2,4 milyon tona enmişdi ki, bu da mharibədən əvvəlki səviyyənin 33,4 faizini təşkil edirdi.[9] Yeni neft quyularının qazılması demək olar ki, tamamilə dayanmışdı.[9] 40 neft emalı zavodundan yalnız 18-i fəaliyyətdə idi, onlar da lazımi avadanlıq və xammal atışmazlığı zndən fasilə ilə iləyirdi.[9] Neft emalı 3,5 dəfəyə qədər azalmışdı.[9] Həmin ildə, Trkiyənin Bakıdakı səfiri Mahmud Şvkət bəy 1921-ci ilin aprelində Azərbaycan XİK-dən inqilabi Trkiyəyə iqtisadiyyat, neft sahəsində yardım gstərilməsini xahiş etdi.[9] Tezliklə Azərbaycandan Trkiyəyə neft məhsulları gndərildi.[9]
1934-c ildə Pirallahı adasında ilk dəfə olaraq maili istiqamətli quyu qazılmışdır.[2] Bayılda Ağa Nemətulla tərəfindən icad edilmiş turbin sulu ilə 2000 metr dərinlikdə maili quyu qazılıb istifadəyə verilmişdir.[2] 1940-cı ildə Qala və Suraxanı sahələrində SSRİ-də ilk dəfə olaraq elektrik mhərriki ilə dərinliyi 2500 metr olan neft quyusu qazılmışdır.[2] 1938-ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat tibbi bərpa və təbii amillərlə malicə institutunda Naftalan eksperimental laboratoriyası yaradılmış və Naftalan neftinin bioloji və malicəvi təsiri yrənilməyə başlanmışdır.[8]
İkinci dnya mharibəsi Azərbaycandan uzaq şimali-qərb regionlarında başlansa da, Hitler neftlə zəngin olan Bakını zəbt etməyi znn əsas məqsədlərindən biri hesab edirdi.[10][11] 1941-ci ildə Azərbaycanda 23,5 mln ton neft ıxarılmışdır ki, bu da btn Sovet İttifaqında hasil olunan neftin 71,4%-ni təşkil etmişdir.[1][4] Belə yksək hasilat SSRİ-nin İkinci dnya mharibəsindəki qələbəsini təmin etmiş, xalq təsərrfatının qarşısında duran bir ox məsələlərin həllində neftin xsusi rolunu daha da artırmışdır.[1]
Mharibə şəraiti ortaya yeni-yeni ətinliklər atırdı. 1942-ci ildə Qafqaz ərazisində dyşlər getdiyindən Bakıda neft quyularının fəaliyyəti mvəqqəti olaraq dayandırıldı.[12] Abşeron yarımadasında yeni yataqlar işə salınmadı.[12] Bundan əlavə, istehsal olunmuş xammalı və neft məhsullarını Şimali Qafqaz və Volqa ayı ilə daşımaq mmkn deyildi.[12] nki nəql infrastrukturu hərbi əməliyyatların getdiyi ərazilərdən keirdi.[12] Lakin tezliklə bu ətinlikdən də ıxış yolu tapıldı. Neft məhsullarını "yer anbarları"na və gllərə (Zığ, Masazır və s.) doldurmağa başladılar.[12] Sonra onları Xəzər dənizi ilə nəql edirdilər.[12] Mharibənin həlledici mərhələsi olan 1942-ci ildə Xəzər dənizi ilə cəbhəyə 505 min ton, Həştərxan vasitəsilə 336 min ton neft məhsulları daşınmışdır.[12]
1942-ci ilin iyulun 23-də Hitler Qafqazla bağlı "Edelveys" kod adı altında strateji bir əməliyyatın həyata keirilməsinə dair 45 nmrəli direktiv imzaladı. "Edelveys" planına grə, Qafqazın əsas neft rayonları (Bakı, Maykop, Qroznı) işğal edilməli, vermaxt həmin ərazilərin nefti hesabına şiddətli ehtiyac duyduğu yanacaq ilə təmin olunmalı idi[13]. Almanların son dərəcə strateji məqsədləri hədəfləyən "Edelveys" planına grə Bakı 25 sentyabr 1942-ci ildə işğal olunmalı idi. Alman hərbi komandanlığı sovet orqanlarının neft mədənlərini sıradan ıxarmağa macal tapmaması n Bakıya gzlənilmədən, qəfil desant ordusu ıxarmağı planlaşdırırdı[13].
Faşistlərin hərbi hissələrinin 1942-ci ilin avqust ayının sonunda Şimali Qafqaza atması və Qroznı neft rayonunun faşist ordusu tərəfindən zəbt edilməsi Bakı neftinin mharibənin gedişində əhəmiyyətini və rolunu daha da artırdı və onu n plana əkdi.[10] İkinci dnya mharibəsi illərində Baltik dənizindən Qara dənizə qədər uzanmış cəbhənin tələb etdiyi btn benzinin 80%-ni, srtg yağlarının 90%-ni Azərbaycan təmin edirdi.[10] 1943-c ildə dəniz seysmik kəşfiyyat sulu hazırlanmış, seysmik məlumatdan və tətbiqi tədqiqatların nəticələrindən istifadə olunmuşdur.[2] İkinci dnya mharibəsində Azərbaycanın xidmətlərini yksək qiymətləndirən Nikolay Baybakov demişdir:
O dvrdə SSRİ-nin yksək oktanlı benzinə byk ehtiyacı vardı.[12] Bu cr benzin hava dyşlərində stnlk əldə etmək n vacib amil idi. Belə ki, belə benzin təyyarənin srətini artırır, gyə qalxma mddətini azaldırdı. Kimyaı Yusif Məmmədəliyevin tədqiqatları sayəsində qısa mddətdə belə yksək oktanlı benzin alındı.[12] Marşal Konstantin Rokossovski demişdi:
Mharibə illəri Bakının neft mədənləri əsl cəbhəyə evrilmişdi.[12] Azərbaycan neftiləri gecə-gndz işləyirdilər.[12] "Pravda" qəzeti 28 iyul 1941-ci il tarixli nmrəsindəki "Azərbaycan bu gn" adlı məqaləsində Staxanov hərəkatının nndə gedən, iki nvbə işləyən neftilərin, kənd yerində alışan kolxozuların, iməciliklər keirərək cəbhədəki əsgərlərə yardım gstərən insanların fədakarlığından bəhs edirdi.[12]
1949-cu ildə aıq dənizdə, Bakı şəhərindən 100 kilometr məsafədə o zaman n nadir yataq sayılan Neft daşlarında vuran fontan dənizdə neftıxarmanın yeni mərhələsinin başlanğıcını qoymuşdur və Azərbaycan dnyada ilk dəfə olaraq aıq dənizdə neft ıxarmağa başlamışdır.[4] Neft Daşları Ginnesin Rekordlar Kitabına adı ən birinci dəniz neft platforması kimi dşmşdr.[15] Sonralar Xəzərin Azərbaycan sektorunda bir-birinin ardınca "Grgan-dəniz", "Pirallahı", "ilov adası" kimi yataqlar mənimsənilmişdir.[1]
59fb9ae87f