Mikali Nguyễn
Ngày Tết xin mời các bạn đọc báo Xuân xưa mong gởi các bạn về quá khứ và ăn mày một ít lòng trắc ẩn cho những người không may...
Trích “1929 Than Chung - so Tet nam Ky Ti, Diep van Ky (Sai Gon).pdf”
Có thể download từ Quán Ven Đường nơi đây: Báo Xuân
Dưới đây là bản chuyển ngữ (OCR) từ hình ảnh bài báo hình trên. Tôi đã cố gắng giữ đúng cấu trúc cột, cách ngắt dòng, các dấu câu và cả những từ ngữ theo phong cách chính tả cũ (như dùng dấu gạch nối, các từ cổ như "mồng", "giát", "xao-xuyến"...) để bảo tồn nguyên bản tối đa.
TỤC ĂN TẾT Ở TRUNG-BẮC KỲ
Tục ăn tết ở nước ta cả ba xứ đều đại lược giống nhau, song về cách công quỹ ăn uống thì mỗi nơi có khát nhau một ít. Đại khái như ngoài Bắc có làm lễ cúng hứa khuya ba mươi rạng măt mồng một, gọi là lễ hành-khiển mà các nơi thì không có. Món ăn chín trong ngày tết, ở Nam-kỳ thì thịt quay, dưa-giá; ở Bắc-kỳ thì thịt đông dưa hành.. ở Trung-kỳ thì thịt muối củ kiệu; khác nhau là những đồ phụ tùng, còn dâu đó đều lấy thịt heo làm bản-vị.
Cái tục dựng nêu suốt cả ba kỳ đều có. Ngày xưa thấy có người nói rằng chỉ từ Huế trở vô mới có dựng nêu, lấy nghĩa rằng đất từ Huế trở vô là nguyên dải của Chàm và Cao-mên ngày xưa, cho nên hễ đến tết thì dựng nêu để nêu lên cho rõ ra là đất đã thuộc về người Nam mình rồi. Song xét ra thì từ Ninh bình trở ra, nguyên đất của Annam ta ngày trước mà cũng có dựng nêu như vậy. Vậy thì không hiểu cái nghĩa tại làm sao mà dựng nêu.
Còn chiều ba mươi dựng nêu rước ông bà, chiều mồng ba đưa ông bà, đến ngày mồng bảy hạ nêu, thì đâu cũng vậy. Song le, cái tục dựng nêu thì ngày nay ở Trung Bắc cũng như Nam-ky ta, chỉ có tới nhà ít khai thông (hương con hử-cựu) thì mới còn giữ tục ấy mà thôi, còn nơi nào đã có mở mang phong khi thì đều bỏ hết, vì là một sự làm mà không hiểu nghĩa là gì thì không ai chịu làm. Có đôi nơi dựng cây trụ treo lồng đèn trước sân thay vì cây nêu.
Tôi sinh trưởng tại Nam-kỳ, nhưng khi lớn lên thì ở Trung Bắc Kỳ nhiều hơn, ăn luôn hơn hai mươi mấy cái tết ở ngoài ấy cho nên biết được nhiều ít, vậy đem kể lại cho anh em Nam-kỳ ta nghe chơi.
Tôi ở Trung Bắc kỳ phần nhiều ở các nơi thành phố, mà nay kể tục tết lại muốn kể tục nhà-quê, cho nên hoặc không đủ điều tường tận lắm, song về đại khái thì chắc là không sai mấy.
Nay xin kể Trung-kỳ trước. Trung-kỳ từ Tĩnh nghệ trở ra lại hơi giống Bắc-kỳ, nên hãy nhớ rằng những điều sắp kể dưới đây là chỉ về đời Huế trở vô mà thôi.
Cứ hằng năm đến ngày 25 tháng chạp thì các chợ bắt đầu đông hơn ngày thường. Đến 29, 30 thì chợ bán đầy những thịt heo. Buổi chợ ba mươi tan rồi nghỉ luôn không dùng cho đến mồng 3 mới dóm lại.
Chiều ba mươi nhà nào cũng bày cỗ cúng gọi là rước ông bà Trung khi cúng đó thì dựng cây nêu hoặc lồng đèn. Khuya lại cúng hành khiển. Từ chiều hôm ấy người ta đốt pháo dẫn đến khuya.
Sáng ra cúng một diên gọi là lễ nguyên-đán, tức là mồng một đầu năm. Rồi đó qua mồng hai mồng ba, ngày nào cũng có cúng hoặc một lần, hoặc hai lần tùy theo nhà, đến chiều mồng ba cúng một diễn gọi là đưa ông bà. Mấy năm trước vào diên cúng nầy có đốt giấy bóng vàng bạc nhiều lắm, song bây giờ có nhiều nơi bỏ tục ấy rồi.
Trong khi đưa ông bà đó người ta đem thùng gạo, tiền, hay củi ra trước bàn thờ để làm lễ tiễn. Có chỗ lại đem những gậy hèo dán ra theo với lá bùa, nói rằng để cho ông bà dùng chống mà đi. Đưa ông bà rồi ấy là hết tết. Qua mồng bẩy thì hạ nêu.
Sáng ngày mồng một, ăn uống xong, những kẻ nhỏ trong nhà ra mừng người lớn, gọi là mừng tuổi. Người lớn sẽ ban cho tiền bạt ít nhiều, nói rằng để cho chơi tết làm lốt.
Trong ba ngày tết-nhứt đó, những người bà con bạn-hữu với nhau ở trong làng trong họ, đi tới nhà nhau. Trước là lạy đường thờ ông bà, sau là mừng nhau năm mới rồi có dọn vật thực đãi nhau; hoặc ăn một ăn hành uống nước, hoặc ăn cơm uống rượu.
Đầu năm đi tết nhà người ta phải cẩn thận; nhưng mình có tang-chế hoặc là người bên nhà trẻ bé thì không nên đi sớm phải đợi người trưởng-thượng đi đến trước đã. Người đi trước đó gọi là đi mở hàng. Có nhiều nhà nói trước, cậy người có tuổi tác hoặc có quan chức đi mở hàng cho mình.
Vợ chồng nào mới lấy nhau trong năm thì đến ngày tết thường đi cáp đến nhà ông bà cố bắc mớ lạy đường-thờ và mừng tuổi.
Kể thức ăn thì Trung-kỳ người ta đem thịt heo muối đi để đến tết khi ăn thì luột đi mà ăn với củ hành củ kiệu cũng muối. Ngoài ra có những món đồ tàu nấu khác nữa. Song ở đôi nhà quê Huế và Quảng-Nam thì họ ăn một cách riêng: Thịt đem nấu canh với những đồ mộc, như là chuối giá, mít non, khoai, bí v.. v... rồi móc vào chén mỗi thứ một ít mà trộn lại, và cho cơm rau sống ghém với bánh tráng bóp nhỏ bỏ vào, rồi ăn như thế mà uống rượu, gọi là sầu vào hay «ăn cặp». Bánh thì bánh tét, bánh tổ, bánh bò bánh thuần v.. v..
Ngày xưa có thứ bạn hát chúc tết, gọi là «sắc bùa», cứ tết ba mươi là họ bắt đầu đi, bây giờ đã ít, nhưng có nơi vẫn còn. Sắc bùa một bọn độ năm bảy người, mang theo một cái trống cơm và sáu phách đi dạo ngoài đường vỗ trống tầm-vình, nhà nào kêu thì họ vào. Mới vô cửa ngõ thì người đứng cái nói mấy câu rằng:
*... Khai trong nhà, chưa ra mới ngoài
Trống vỗ sầm vinh, sầm vinh.
Rồi cả bọn rập nhau hát lên như vầy:
«Mở ngõ mở ngõ, khoen trên Ba xỏ, Khoen dưới Ba gài, hai bên những gai, mô hoắt không dừng Trong nhà đương dọn, mở lấy mở lấy mà vô.. chưn đạp tay sở, mà vô cho đặng»
Hễ nhịp ở đâu thì vỗ trống gõ sanh theo đó. Vô đến nhà thì hát như vầy:
«Năm mới năm mới, bước tới nhà ông Tuổi ông như rồng tuổi bà như phượng! v.. v..»
Bắt đầu từ tối ba mươi người ta chơi cờ lục. Ngày xưa thì đánh bài phu ngang hai vạo, bây giờ thì đánh bài tổ-tôm tại bàn. Các nơi chợ búa thì đánh bài chòi, tại chỗ đánh bài chòi cho đến mồng mười mới thôi.
Về tục ăn tết ở Bắc-kỳ, có gì giống với Trung kỳ tôi trong hai kỳ nầy không nói đến, chỉ nói cái gì khác.
Tối ba mươi, dựng nêu rồi, có làm một lễ kêu rằng trừ tịch. Đem vôi bột rắc ngoài cửa ngõ bùa phỉa dực sơn họa, làm như vậy.. nói rằng để trừ tà ma quỉ, có xứ lại nói rằng để làm đau đắt của quỉ cho phàn mình.
Cũng có bọn hát chúc tết như sắc bùa trong Trung kỳ, song kêu bằng hát «xào xú». Vì họ có dùng một cái ống tre xỏ mấy đồng tiền vua rồi dựng xuống đất nó kêu xào xú xào xú, cái nầy cũng để ma dong, nhưng sau hát chúc cũ cũng, cũng như trong cơm và sầu, của sắc bùa vậy.
Khuya ba mươi, rạng một mồng một, có làm lễ cúng, gọi là cúng Giao thừa. Giao thừa nghĩa là lúc năm cũ với năm mới giao nhau. Lễ cúng nầy cũng cúng toàn hành-khiển như trung kỳ, song trung-kỳ không có tưởng gọi cúng Giao-thừa.
Lễ đưa ông bà làm chiều mồng ba thì Bắc kỳ gọi là «tiễn ông vải» Có nhưng nhà giao sáng tễ mồng bốn mới tiễn để sáng ngày mùng bốn mới lập.
Ngày tết ngoài Bắc là mùa lạnh Vì lạnh cho nên thịt nấu nó đóng giát lên là thịt đông. Tử lúc tuần mở dòng, ăn với dưa hành nên không thấy béo ngậy. Ấy là món ăn ngày tết nhà nào cũng có. Còn những nhà sang thì phần nhiều đồ ăn theo Tàu, như bóng-bang, vây cá v.... v.... Nhưng nhà ấy hay dùng cá chép (tức cá gáy) kho khô để ăn tết, vì rằng nhiều thịt quá ăn không được cơm, phải dùng thứ cá kho nấy để đưa cơm xuống. Bánh thì bánh chưng là món chính, thứ thì ngọt, thứ thì lạt. Nhà nào cũng mới gói bánh tết. Nhà nào lịch sự mới có sắm bánh tro, nói rằng bánh tro là thứ hay tiêu thực, ngày tết ăn thịt nhiều thì ăn bánh tro vào cho dễ tiêu.
Có điều nầy ta nên chú ý; người Trung Bắc kỹ tiếng của nói dụng chữ hán, song ngày tết có ít câu đối đỗ hơn trong Nam-kỳ ta. Lại cái tục hôm mồng ba tết đem vàng bạc giấy cúng nhà cũng của đến cây trái ngoài vườn, ngoài ấy cũng có như trong ta, song bây giờ đã có nhiều nơi bỏ đi rồi.
VÂN-KHÊ