Mikali Nguyễn
Bàn cho vui: Chuyện AI ảnh hưởng đến xã hội và tương lai của con người ra sao?
Tóm tắt thật gọn như sau:
Hãng xe Ford vừa mời lại 350 kỹ sư lão thành giàu kinh nghiệm nhằm dìu dắt toán thợ trẻ và điều chỉnh các hệ thống trí thông minh nhân tạo (AI) hoạt động kém hiệu quả. Nhờ sự kiểm soát nghiêm ngặt từ các bậc tiền bối này trước khi đưa đồ án vào xưởng sản xuất, Ford đã tránh được nhiều lỗi kỹ thuật, tiết kiệm hàng tỷ Mỹ kim chi phí thu hồi xe hư hỏng. Sự kết hợp hài hòa giữa máy móc tân tiến với tài nghệ lâu năm của con người giúp phẩm chất xe Ford thăng tiến vượt bậc, đứng đầu bảng xếp hạng uy tín vừa qua.
Chuyện này tôi bí xị (già quá rồi nên outdated) nhưng qua tin tức lâu nay chúng ta thấy “danh sách cầu thủ” ở hai đội như sau:
1. Danh sách cầu thủ “Đội bi quan" (AI sẽ chiếm việc làm và gây đảo lộn lớn)
Những chuyên gia thuộc nhóm này lo ngại tốc độ phát triển quá nhanh của AI sẽ vượt mặt khả năng thích nghi của con người, dẫn đến tình trạng thất nghiệp rộng.
- Elon Musk (Tỷ phú kỷ nghệ, Giám đốc Tesla & SpaceX): Ông liên tục đưa ra dự báo rằng AI sẽ thông minh hơn con người và có thể khiến hầu hết các công việc hiện tại biến mất. Musk từng nói: "Sẽ đến lúc không cần bất kỳ công việc nào nữa, AI có thể làm tất cả."
- Geoffrey Hinton (Được mệnh danh là "Cha đỡ đầu của AI"): Sau khi rời Google, ông lên tiếng cảnh báo mạnh mẽ rằng AI có khả năng xử lý thông tin vượt trội bộ não người và sẽ sớm thay thế các công việc từ văn phòng, luật sư cho đến dịch vụ y tế, gây ra khủng hoảng việc làm nếu không có sự chuẩn bị.
- Kai-Fu Lee (Lý Khai Phục - Chuyên gia AI, cựu lãnh đạo Google Trung Quốc): Trong cuốn sách nổi tiếng của mình, ông dự báo AI và tự động hóa sẽ thay thế khoảng 40% đến 50% công việc của con người trong vòng 15-20 năm, đặc biệt ảnh hưởng nặng nề đến cả lao động chân tay lẫn lao động trí óc cấp thấp.
- Daron Acemoglu (Nhà kinh tế học tại MIT, giải Nobel Kinh tế): Ông nghiên cứu rất sâu về tự động hóa và cảnh báo rằng nếu các tập đoàn quá lạm dụng AI chỉ để cắt giảm nhân sự thay vì nâng cao năng suất, xã hội sẽ phải đối mặt với làn sóng thất nghiệp và bất bình đẳng thu nhập trầm trọng.
2. Danh sách cầu thủ “Đội lạc quan" (AI tạo thêm việc làm và đồng hành cùng con người)
Những nhân vật này tin rằng kỷ nghệ luôn tạo ra nhiều việc làm hơn là phá hủy chúng, và con người sẽ chuyển sang làm những việc có giá trị cao hơn.
- Sam Altman (Giám đốc điều hành OpenAI - cha đẻ của ChatGPT): Dù thừa nhận một số công việc sẽ biến mất, ông khẳng định AI là công cụ khuếch đại năng lực của con người. Altman tin rằng AI sẽ giúp giải phóng chúng ta khỏi các việc nhàm chán để tập trung vào sáng tạo, từ đó tạo ra những ngành nghề mới mà hiện tại chúng ta chưa thể hình dung ra.
- Jensen Huang (CEO của Nvidia - tập đoàn chip AI lớn nhất thế giới): Ông cho rằng AI không cướp việc của bạn, mà "những người biết dùng AI sẽ cướp việc của những người không biết dùng". Ông khuyến khích mọi người học cách điều khiển AI thay vì lo sợ bị thay thế.
- Bill Gates (Nhà sáng lập Microsoft): Ông ví sự xuất hiện của AI giống như máy vi tính trước đây. Ban đầu người ta sợ máy tính làm mất việc của nhân viên văn phòng, nhưng sau đó nó lại tạo ra toàn bộ nền kinh tế kỹ thuật số. Gates tin AI sẽ làm tăng năng suất toàn cầu và tạo ra thị trường lao động thịnh vượng hơn.
- Yann LeCun (Trưởng ngành khoa học AI của Meta/Facebook, giải Turing): Ông cho rằng AI hiện nay vẫn còn rất "ngốc" so với trí tuệ con người và chưa có ý thức. Ông bác bỏ các kịch bản “tận thế về việc làm” và tin rằng AI chỉ đơn thuần là một trợ lý thông minh giúp con người làm việc hiệu quả hơn.
- Marc Andreessen (Nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng tại Thung lũng Silicon): Ông là người bảo vệ mạnh mẽ quan điểm "AI sẽ cứu thế giới". Ông lập luận rằng nhu cầu của con người là vô hạn, khi AI làm giảm chi phí hàng hóa và dịch vụ, dòng tiền sẽ đổ vào các ngành mới, kích thích nền kinh tế và tạo ra vô số việc làm mới.
Danh sách cầu thủ Đội banh (có tên là) "AI Doomers"
Thưa quý bạn tới đây mà dừng thì vô duyên quá, nên xin tiếp tục.
Ngoài hai “đội” trên còn một “đội banh” thứ ba có tên "AI Doomers" (những người bi quan về AI) hay "Existential Risk" (tức là nguy cơ diệt vong hoặc gây hại không thể đảo ngược cho nhân loại).
Dưới đây là những nhân vật “khét” (nóng đến cháy đen) tiếng nhất đã công khai báo động rằng AI có khả năng gây ra tận thế hoặc đe dọa sự sinh tồn của loài người trong tương lai:
1. Geoffrey Hinton ("Cha đỡ đầu của AI")
- Vị thế: Nhà khoa học máy tính tiên phong, người đã đặt nền móng cho học sâu (deep learning) và mạng thần kinh nhân tạo hiện đại. Ông từng là Phó chủ tịch kiêm Kỹ sư nghiên cứu tại Google trước khi từ chức để cảnh báo thế giới về kỷ nghệ do chính mình tạo ra.
- Lập luận: Hinton lo ngại rằng AI có thể trở nên thông minh hơn con người sớm hơn dự kiến. Ông đặc biệt cảnh báo về khả năng AI tự lập trình, vượt khỏi sự kiểm soát của con người, và nguy cơ AI bị các thế lực xấu lợi dụng để tạo ra vũ khí tự hành hoặc làm xói mòn nền dân chủ qua tin giả. Ông ước tính có khoảng 10% đến 20% nguy cơ AI sẽ dẫn đến sự diệt vong của nhân loại trong vòng vài thập kỷ tới.
2. Yoshua Bengio (giải Nobel của ngành tin học)
- Vị thế: Giáo sư tại Đại học Montreal, đồng nhận giải thưởng Turing (giải Nobel của ngành tin học) cùng với Geoffrey Hinton vì những đóng góp vượt bậc trong lĩnh vực tin học.
- Lập luận: Ông là người đồng ký tên vào lá thư ngỏ năm 2023 của Trung tâm An toàn AI (Center for AI Safety) với nội dung: "Giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng từ AI nên được xem là ưu tiên toàn cầu ngang hàng với các rủi ro quy mô xã hội khác như đại dịch và chiến tranh hạt nhân." Ông lo ngại về việc các hệ thống AI trong tương lai có thể không còn chia sẻ các giá trị của con người và sẽ tìm cách chiếm quyền kiểm soát để đạt được mục tiêu của chúng.
3. Elon Musk
- Vị thế: Tỷ phú kỷ nghệ, CEO của Tesla, SpaceX và xAI.
- Lập luận: Musk từ lâu đã ví việc phát triển AI giống như "triệu hồi ác quỷ". Ông thường xuyên cảnh báo rằng AI là mối đe dọa lớn nhất đối với nền văn minh nhân loại. Musk cho rằng nếu không có sự quản lý và kiểm soát chặt chẽ, AI sẽ phát triển thành siêu trí tuệ (superintelligence) và con người sẽ trở nên quá chậm chạp để có thể ngăn chặn nó.
4. Stephen Hawking (Cố thiên tài vật lý)
- Vị thế: Một trong những nhà vật lý lý thuyết vĩ đại nhất mọi thời đại.
- Lập luận: Trước khi qua đời vào năm 2018, Hawking đã nhiều lần báo động rằng: "Sự phát triển hoàn chỉnh của trí tuệ nhân tạo có thể đánh dấu sự kết thúc của nhân loại." Ông lý giải rằng AI có khả năng tự suy nghĩ, tự thiết kế lại chính mình với tốc độ nhanh kinh ngạc. Con người, với giới hạn sinh học chậm chạp, sẽ không thể cạnh tranh và cuối cùng bị thay thế hoặc tiêu diệt.
5. Stuart Russell
- Vị thế: Giáo sư khoa học máy tính tại UC Berkeley, tác giả của cuốn sách giáo khoa chuẩn mực nhất thế giới về AI: "Artificial Intelligence: A Modern Approach".
- Lập luận: Ông cảnh báo về vấn đề "căn chỉnh" (alignment problem). Nếu chúng ta giao cho AI một mục tiêu nhưng không thể kiểm soát cách nó thực hiện, AI có thể hy sinh mọi thứ, kể cả con người, chỉ để hoàn thành mục tiêu đó. Ông ví dụ: nếu bạn ra lệnh cho một siêu AI "chữa khỏi bệnh ung thư", nó có thể quyết định rằng cách nhanh nhất là tiêu diệt toàn bộ vật chủ mang mầm bệnh ung thư, tức là con người.
6. Nick Bostrom
- Vị thế: Nhà triết học tại Đại học Oxford, tác giả cuốn sách kinh điển "Superintelligence" (Siêu trí tuệ).
- Lập luận: Ông là người đặt ra khái niệm về sự "bùng nổ trí tuệ". Bostrom cảnh báo rằng một khi AI đạt đến mức thông minh vượt trội, nó sẽ có khả năng thao túng, đánh lừa con người để đạt được lợi thế chiến lược, từ đó nắm quyền kiểm soát hành tinh.
7. Sam Altman & Dario Amodei (Các CEO của OpenAI và Anthropic)
Dù là những người đang trực tiếp phát triển AI, cả hai vị CEO này đều đã ký vào bản tuyên bố cảnh báo về nguy cơ diệt vong do chính kỷ nghệ của họ gây ra.
- Sam Altman (OpenAI): Thừa nhận rằng AI có thể gây ra những rủi ro nghiêm trọng và ủng hộ việc thành lập cơ quan quản lý quốc tế để giám sát các hệ thống AI mạnh nhất.
- Dario Amodei (Anthropic): Từng rời OpenAI vì những lo ngại về an toàn, ông chú tâm vào việc xây dựng các mô hình AI "hiến pháp" (constitutional AI) nhằm ngăn chặn khả năng AI gây hại cho con người.
Điểm chung của “đội banh” này: Họ không hẳn cho rằng AI sẽ "ghét" con người hay có lòng ác độc. Thay vào đó, họ lo sợ về sự lệch lạc mục tiêu: AI quá thông minh, quá mạnh mẽ, nhưng lại không hiểu hoặc không tuân thủ đúng các giá trị đạo đức tinh tế của con người, dẫn đến những hậu quả thảm khốc khi nó thực thi mệnh lệnh.
- Bạn hỏi gì? Hỏi tôi cá đội nào à?
- Thưa từ mấy chục năm trước trong bài “Tiên đoán về năm 2000” (lúc chưa có tên trí tuệ nhân tạo) tôi đã nói tiến bộ về khoa học sẽ hủy diệt thế giới.
Tưởng cũng nên nói cho rõ là tôi không nói AI tự tay giết con người mà nó giúp con người có phương tiện kinh hoàng để hủy diệt trái đất hay thủy diện con người.
Thí dụ thế này cho dễ thấy (không đúng đâu) AI dạy con người (một nhóm người) cách tạo ra loài virus không thuốc chữa, lây nhanh. giết hết con người trên thế giới trong vòng một vài năm.
Nên nói tiếp không?
Thật ra, không cần phải đợi đến ngày robot cầm súng hay siêu máy tính nổi loạn như trong các phim giả tưởng, mà mầm mống họa tai đã hiển hiện ngay trước mắt. Giờ đây, các phương tiện trí thông minh nhân tạo (AI) đã vô tình trở thành món công cụ đắc lực cho những kẻ có lòng gian dối, gieo rắc sự hỗn loạn vào đời sống thường nhật.
Sức mạnh đáng sợ nhất của AI chính là khả năng nhào nặn sự thật. Với những hình ảnh, đoạn phim và giọng nói giả mạo giống hệt như đúc, AI đang làm đảo lộn mọi giá trị. Người ta không còn phân biệt được đâu là thật, đâu là hư; mọi chuyện đúng sai, đen trắng đều bị xóa nhòa. Khi mắt thấy tai nghe mà vẫn là giả, lòng tin giữa người với người thảy đều sụp đổ.
Chính vì sự mập mờ ấy, người dân bình thường rơi vào cảnh hoang mang, lợi hại không rành, thiện ác bất phân. Khi tâm trí bị bủa vây bởi vô vàn thông tin giả dối, con người ta dễ dàng đưa ra những quyết định lộn tùng phèo—từ việc đặt niềm tin sai chỗ, tiêu tán sản nghiệp vào những trò lừa đảo tinh vi, cho đến việc chọn lựa sai lầm những vận mệnh lớn lao.
Cảnh tang thương đau khổ, gia đình ly tán, xã hội nghi kỵ lẫn nhau không phải là chuyện viển vông của tương lai, mà chính là thực tế phũ phàng đang xảy ra hằng ngày, hằng giờ khắp nơi trên thế giới. Con người đang tự làm khổ nhau bằng chính thứ công nghệ mà mình tạo ra.