Azərbaycan Ikinci Dünya Müharibəsi Illərində Pdf
Linda Berens
İkinci dnya mharibəsi illəri bəşəriyyətin XX əsrdə zləşdiyi ən ağır və dəhşətli dvr olmuşdur. Azərbaycan xalqının bu mharibədə gstərdiyi əzmkarlıq və qəhrəmanlıqları aıqlamaq ciddi elmi-nəzəri, siyasi və əməli əhəmiyyətə malikdir.
Almaniya Sovet İttifaqına qarşı mharibəyə 22 iyun 1941-ci ildə başladı. Alman komandanlığı Bakı neftinə xsusi nəm verirdi və Qafqaz uğrunda vuruşlarda əsas məqsəd Bakı zərində nəzarəti ələ keirmək idi.
Faşizm zərində qələbə digər bir ox xalqlar kimi Azərbaycan xalqının da qanı və klli miqdarda maddi sərvətlərinin itirilməsi, byk məhrumiyyətlər hesabına əldə edilmişdir. İkinci dnya mharibəsində həlak olan 57 milyon adamdan 27 milyonu Sovet vətəndaşları olmuşdur ki, onlardan da 300 mindən oxu azərbaycanlılar idi.[1]
1939-cu il sentyabrın 1-də başlanan İkinci dnya mharibəsi iki imperialist ittifaq arasında aparılsa da, Sovet İttifaqına da ciddi təhlkə yarandı. İlk gndən alman qoşunlarının SSRİ sərhədlərinə yaxınlaşması lkənin qərb istiqamətində mvqeyini mhkəmlətməyi tələb etdi. Xsusilə 1920-ci ildə Polşanın işğal etdiyi Qərbi Belorusiya və Qərbi Ukrayna torpaqlarını yenidən z tərkibinə qatdı. Bununla qərb sərhədləri bir qədər mhkəmləndirildi.
İyunun 22-də faşist Almaniyası Sovet İttifaqına hcum etdi. Bununla da sovet xalqları İkinci dnya mharibəsinə qatıldı. SSRİ-nin mharibəyə girməsi ilə İkinci dnya mharibəsinin gedişində yeni mərhələ başlandı. Mharibə sovet xalqları tərəfindən xilaskar, ədalətli, Vətən mharibəsinə evrildi. Mharibə mumxalq xarakteri daşıyırdı. Sovet İttifaqının btn xalqları, o cmlədən Azərbaycan xalqı Vətən uğrunda mharibəyə başladı.
Faşist Almaniyasının Şərq siyasətində Qafqaza, o cmlədən Azərbaycana xsusi diqqət yetirilirdi. Rozenberqin başılığı ilə təşkil edilən Şərq İşləri zrə Nazirliyin nəzdində olan strukturlardan biri Qafqaz Komissarlığı idi. Hələ 1941-ci il aprelin 29-da yaradılan Oleburq iqtisadi qərargahı tərəfindən təsis edilmiş planda Qafqazın, ələlxsus Bakının işğalı mərkəzi yer tuturdu.
Qafqazın işğalı n tərtib edilmiş planın (Edelveyus planının) həyata keirilməsi faşistlərin "A" qrupu ordusuna həvalə edilmişdi. Həmin planda Qafqaz beş işğal rayonuna blnməli idi və onlardan biri Azərbaycan əlahiddə rayonu idi. "Ost" planına grə, Bakı 1941-ci il sentyabrın axırına qədər işğal olunmalı idi. Faşistlər Bakını işğal edib, onun neftini alman şirkətlərinin sərəncamına verməli idilər. Onlar, eyni zamanda Azərbaycandakı iri sənaye məssisələrinə rəhbərlər də təyin etmişdilər.
Hitler hələ 1941-ci il iyulun 16-da hkumət zvlərinin yığıncağında bildirmişdi ki, Bakı alındıqdan sonra o, hərbi məntəqəyə evriləcəkdir. Hitler hələ bundan xeyli əvvəl "Mənim mbarizəm" adlı kitabında yazırdı ki, "Msəlman monqoloidlər dağıdıcı qvvədir. Buna grə onlar ali irqin qulları olmalıdırlar".
Azərbaycan hərbi əməliyyat meydanına evrilməsə də ikinci dnya mharibəsinin əvvəlindən axırınadək mharibədə fəal iştirak etdi. Azərbaycanın btn maddi və mənəvi sərvətləri, insan qvvəsi faşizmə qarşı mharibəyə cəlb edildi.
Mharibənin ilk gnlərində Azərbaycanda 4 mindən ox oğlan və qız faşizmə qarşı vuruşmaq n knll olaraq cəbhəyə getməkdən tr hərbi komissarlıqlara mraciət etdi. Avqust ayına qədər təxminən 123 min nəfər xalq qoşunu dəstələrinə yazıldı.
Mharibənin ən ağır illərində azərbaycanlı əsgər və zabitlər od, alov pskrən cəbhələrdə, o cmlədən Moskva, Leninqrad, Kiyev, Volqoqrad, Ukrayna, Belorusiya, Pribaltika respublikaları uğrunda dyşlərdə cəsarətlə vuruşmuş, faşist ordu hissələrinə mətanətlə mqavimət gstərmiş, onların hərbi texnikasını və canlı qvvəsini məhv etmiş, işğal edilmiş yaşayış məntəqələrinin azad edilməsində, Berlin şəhərinin squtunda fəal iştirak etmiş, bu yolda oxları lmləri ilə lmszlyə, əbədiyyətə qovuşmuşlar.
Azərbaycan əsgərləri 1941-ci ilin payızında Leninqrad şəhərinin mdafiəsi uğrunda dyşlərdə n cəbhədə dayanmış, btn lkə vətəndaşları ilə iyin-iyinə faşist ordusuna cəsarətlə mqavimət gstərmiş, əhalinin təhlkəsizliyini qorumuşlar. Təyyarəi Hseynbala Əliyev Leninqradı dşmənin hava hcumundan qoruyarkən 17 lmcl yara alsada, təyyarəsini yerə endirə bilmişdi. Gstərdiyi şcaətə grə lmndən sonra o,dyş ordeninə layiq grld.Moskva, Leninqrad və Stalinqrad ətrafında dyşlərdə azərbaycanlılar dşmənin oxsaylı canlı qvvə və gcl hərbi texnikası ilə z-zə dayanmış, faşist ordusuna qarşı irimiqyaslı və dağıdıcı hərbi əməliyyatlar keirmişdilər.
Moskva uğrunda dyşlərin ən ağır gnlərindən biri olan 8 dekabr 1941-ci ildə paytaxtın şimalında yerləşən Novqorod vilayətinin Pustinka kəndi yaxınlığında dyşlərdə İsrafil Məmmədov komandir olduğu dəstənin 20 nəfər dyşs ilə 400 nəfərdən ox dşmən qvvəsinin 9-10 saat ərzində aramsız hcumlarını dəf edərək mvqelərini daha da mhkəmləndirmişdi. Bu dyşdə İsrafil Məmmədov z 70-dən ox faşist məhv etdiyi n ona dekabrın 11-də Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adı verildi. İsrafil Məmmədov bu yksək ada layiq grlmş ilk azərbaycanlı idi.
1941-ci ilin noyabrında Moskvanın mdafiəsinə gndərilən Bakı zenit artilleriyası alayı dşmənin 40-a qədər təyyarəsinin yarıdan oxunu məhv etmiş, qalanlarını isə Moskva səmasına atmadan geriyə dnməyə məcbur etmişdi.Moskva uğrunda dyşlərdə 1000 nəfərdən ox Azərbaycan vətəndaşı iştirak etmiş və "Moskvanın mdafiəsinə grə" medalı ilə təltif edilmişdir. Bunların arasında tank alayı komandiri Həzi Aslanov, polkovnik Yaqub Quliyev, mayor Muxtar Suleymanov, kapitan İsrafil İsmayılov, mayor Əhəd Şəmsizadə, leytenant Mseyib Allahverdiyev, leytenant Məmmədrəsul Paşayev, kiik leyntenant Pərviz Tağızadə, serjant Camal Sədrəddinov, pulemyotu İdris Vəliyev, sıravi Rəhim Kərimov, snayper Ziba Qəniyeva, tibb bacısı Aliyə Rstəmbəyova və digərləri olmuşdur.
Stalinqradın mdafiəsində Baloğlan Abbasovun snayperlər dəstəsi və Həzi Aslanovun tank alayı xsusi fəallıq gstərmiş və dşmənə ağır zərbələr endirmişdilər. Dyşlərdə byk qəhrəmanlıq gstərdiklərinə grə hər iki azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adına layiq grlmşdlər. Həzi Aslanov Brezna ayını keərək Pleseni şəhərinin və 508 yaşayış məntəqəsinin azad edilməsində xsusi xidmətlərinə grə ikinci dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq grlmşd.
Azərbaycanlı əsgər və zabitlər 1942-ci ildə Şimali Qafqazın və 1943-c ildə Ukraynanın azad edilməsi uğnrunda dyşlərdə fəal iştirak etmiş və nasist ordusunun darmadağın edilməsində sovet silahlı qvvələrinə yaxından kməklik gstərmişdilər.
Qafqazın mdafiəsinin birinci dvrndə alman komandanlığı xeyli miqdarda canlı qvvə və texnika itirməsinə baxmayaraq Bakının işğalı planından əl əkmirdi. Hitler Berlindən "Birinci" tank ordusu qərargahına teleqram gndərib Bakının işğalının srətlənməsini tələb etmişdi. "Birinci" tank ordusu qərargahı Bakıya ediləcək hcumun planını tərtib edib, "A" qrup ordusu qərargahına gndərmişdi. Həmin plana grə alman ordusu sentyabrın 6-da Qroznıdan və sentyabrın 16-da Mahaqaladan hcuma keib, sentyabrın 25-də Bakıda olmalı idi.
Şimali Qafqazın almanlar tərəfindən işğalı nəticəsində Zaqafqaziyanın lkənin mərkəzi ilə əlaqəsi kəsilmişdi. lkənin mərkəzi ilə nəqliyyat əlaqəsi yalnız Azərbaycan vasitəsi ilə Orta Asiya ilə saxlanılırdı. Azərbaycandan lkə mərkəzinə yanacaq, Xəzər-Volqa su yolu ilə daşınırdı.
Şimali Qafqaz uğrunda dyşdə Qafur Məmmədov və İdris Sleymanov gstərdikləri igidliyə grə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adına layiq grlmşdlər. Ukraynanın azad edilməsində byk xidmətlərinə grə M.Məhərrəmova, M.Ələkbərova, Ə.Məmmədova və F.Səfərova Sofet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adı verilmişdi.
İkinci dnya mharibəsinin başlanması ilə əlaqədar olaraq baş komandan Stalinin 1941-ci ilin 18 oktyabr tarixli əmrinə əsasən azərbaycanlılardan ibarət 77-ci dağatıcı diviziyası, 223-c milli atıcı, 396-cı milli atıcı, 402-ci və 416-cı milli atıcı diviziyaları yaradıldı və onlar Zaqafqaziya hərbi dairəsində yerləşdirilmiş 44-c, 45-ci və 46-cı orduların tərkibinə daxil edildilər.
Azərbaycanlılardan ibarət 416-cı, 402-ci, 396-cı, 223-c, 77-ci və s. milli diviziyalar Simferopolun, Odessanın və digər şəhərlərin, 77-ci diviziya Polşa və exoslovakiyanın, 223-c diviziya Yuqoslaviyanın azad olunmasında fəal iştirak etmiş, 416-cı diviziya Qafqazdan Berlinə qədər byk dyş yolu kemiş, Berlinin squta yetirilməsində xsusi fəallıq gstərmişdir. Polşa və exoslovakiyanın faşistlərdən azad edilməsi uğrundakı dyşlərdə gstərdikləri qəhrəmanlıqlara grə Ziya Bnyadov və digər 20 nəfər azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq grlmşd.[2]
Azərbaycanın 77-ci milli atıcı diviziyası mharibəyə 1941-ci ilin dekabrında 51-ci ordunun tərkibində Ker-Feodosiya desant əməliyyatı ilə başladı. Diviziya Ker, Taman, Novorossiysk, Mozdok, Mineralni vodı uğrunda gedən dyşlərdə fərqlənmiş, Simferopolun azad edilməsində gstərdiyi qəhrəmanlığa grə Suvorov ordeni ilə təltif edilmişdi.Sevastopolun azad edilməsi uğrunda Sapun-qaradan başlanan dyşlər 10 gn davam etdi, qələbə bayrağını 1943-c ilin 7 mayında serjant Əbduləziz Qurbanov sancdı.
Simferopol şəhəri dşməndən azad edildikdən sonra dyşlərdə ən fəal iştirak edən 77-ci diviziyaya "Simferopol diviziyası" fəxri adı verildi.Btvlkdə Krımın azad edilməsinə grə diviziyanın 3140 əsgər və zabiti orden və medallara layiq grldlər. Həmin əməliyyatlarda 77-ci milli diviziyanın rabitə batalyonunun komandiri kapitan İsmayıl İbrahimov xsusilə fərqləndi.
59fb9ae87f