«بیژن سمندر» شاعر شعر شیراز

[zirak baba]

این خانه قشنگ است ولی خانه‌ی من نیست
من خانه‌به‌دوش‌ام
این خاک فریباست ولی خاک وطن نیست
در آن به چه کوشم؟
همسایه زبان من سرگشته نداند
من با که بجوشم؟
هر در که زنم تا لب خود بازگشایم
گویند که تو اهل کجایی؟
دانند چه بر روز وطن آمده زین روی
من از تو چه پنهان غمگین وخموش‌ام
ای وای چرا هم وطن از من بگریزد
هم‌صحبت وهم‌درد من ازمن بگریزد
من با که نشینم؟ من با که بنوشم؟
ای‌کاش وطن زود از این غم به‌درآید
این شام سحر گردد واین غصه سرآید
تا من به صد امید بگیرم ره خانه
دست ار همه دارایی این خطه بپوشم
چشم از همه زیبایی این خاک بپوشم
این خانه قشنگ است ولی خاک وطن نیست
من خانه‌به‌دوش‌ام

سال 1316 خورشیدی - شیراز، سال و زادگاه دکتر بیژن سمندر است، شاعر و ترانه‌سرای نامی که ترانه‌ی«گل سنگ‌ام» او را چندین آوازخوان ازجمله«ستار»، «هایده» و«امل ساین» اجرا کرده‌اند. اما او فقط ترانه‌سرا نیست. دکتربیژن سمندر شاعر، ترانه‌سرا، نوازنده‌ی تار و سه‌تار، خوش‌نویس، نقاش، طراح، مترجم و پژوهشگر ایرانی‌‌ست.

پدرش دکتر داروساز بود و نخستین مشوق او در هنر. دوران تحصیلی دبستان و دبیرستان را در شیراز گذراند و سپس از دانشگاه پهلوی شیراز لیسانس ادبیات فارسی گرفت. رشته‌ی معماری را در واشنگتن گذراند و دکترای خود را در«فرهنگ خاورمیانه» از دانشگاه کالیفرنیا به پایان رسانیده است.

بیژن سمندر نخستین کسی‌ست که سرودن شعر به گویش شیرازی را رواج داد. می‌گویند هیچ لغت شیرازی نمی‌توان یافت که درشعرهای بیژن سمندر به‌کار نرفته باشد. نخستین مجموعه‌ی شعرش را با نام«پرندوش» در نوزده ساله‌گی منتشر کرد. پس از آن با شهامت بسیار و به‌دور از از جریان‌های سرایش شعر که در ایران آن زمان رایج بود، به سرودن شعر با لهجه شیرازی ادامه داد. کتاب بعدی با نام«شعر شیراز» مجموعه‌ی شعر و تفسیر به گویش شیرازی است و نیز مجموعه‌ی«شهر شعر» مجموعه‌ی شعر و تفسیر باز هم به گویش شیرازی و کاوش در فرهنگ عامیانه‌ی شیراز است. این مجموعه‌ها، حاصل تلاش سال‌های جوانی بیژن سمندر در سرایش شعر به لهجه‌ی شیرازی است.ا

اگر چیزی به نام فرهنگ عامه و ادبیات عامه‌ی شیرازی امروز در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد، به‌مقدار زیادی به شعرهای مجموعه‌ی«شعر شیراز» برمی‌گردد. «بيژن سمندر» با تلاش بسيار، روزها و ماه‌ها با هم‌نشينی و صحبت با افراد كهن‌سال، واژه‌ها و اصطلاحات مهجور و از يادرفته‌ی لهجه‌ی شيرازی را تك تك يادداشت کرد و برای سرودن شعر شيرازی تلاش فراوانی داشت.

دکتر«تورج پارسی» درمورد«بیژن سمندر» می‌نویسد:

«فارسیانی که نام«بیژن سمندر» را نشنیده باشند شاید اندک باشند. تا نام‌اش را بر زبان جاری کنی، اگر شنونده‌ات ازاهالی فارس باشد، شروع می‌کند به خواندن شعری از او:

ای‌کاش وطن زود از این غم به درآید

این شام سحر گردد و این غصه سرآید

غیر فارسی، «بیژن سمندر» را از طریق ترانه‌هایش می‌شناسد. اما او به‌تنهایی یک مجموعه‌ی هنری است، نموداری از باغ‌های سرسبز و پر گل ‌و بوستان شیرازست. برای این قلم بیژن سمندر یعنی شیراز. دخترانِ عاشقِ شعرهایِ بیژن، اگرچه خجالتی‌اند، اما هم‌چون درختان، سر بر دیوار کوچه‌باغ‌های احساس آدمی می‌نهند. شهر شعر بیژن سمندر پر از آوازست و ساده‌گی با نم‌ریزه‌های باران و خاکی که مقدس است با بویی از بهار نارنج، خیلی نرم و دل‌نشین مثل پچِ‌پچِ کودکان:

می‌خوام یواش‌تر بِگمِت، مثل سمندر بِگمِت

شبی که هوا گرفته بود، دلُم هوای تو کرده بود.»

«فاطمه مقدم» در مقاله‌ی«تک‌مضرابی برای بیژن سمندر» می‌نویسد: «شعر شناسان و منتقدان ادبی برای شعر خوب معیارها و میزان‌های متعدد وبعضن متفاوتی را تعیین کرده‌اند که از نحوه‌ی به‌کارگیری کلمات و آرایه‌های ادبی را دربرمی‌گیرد تا موجز کردن یک اندیشه‌ی مشعشع در کلامی تصویری و تازه. اما شاید بتوان گفت شعر موفق شعری است که بتواند در اولین خوانش با مخاطب ارتباط برقرار کند و در خوانش‌های بعدی لایه‌های دیگر خود را به مخاطب بنمایاند. بیژن سمندر استاد سرایش چنین شعرهایی است. شعرهایی به‌ظاهر ساده اما به‌واقع شاعرانه.»

و دکتر تورج پارسی می‌نویسد:

«اگر سعدی درغزل سرآمدست، سمندر نیز در به‌کارگیری واژگان بومی و تشبیهات، در همان راستاست. زبان شعری او آن‌چنان ناب و روان‌ست که خواننده‌ی شعر را به هم‌صدایی یا assenans وامی‌دارد که خود علت ماندگاری و شهرت شعر می‌گردد. از آن‌جایی که تنها دست‌مایه‌ی آدمی عشق است و عشق هم آبادی و ترنم شادی است - چنان‌چه از این منظر به دکترین نظامی در خسرو و شیرین باورمند باشیم که فلک جز عشق محرابی ندارد - شعر سمندر نیز چهارراه دیداری عشق و عاشقی است. این معنا را در شعر"نمچرو" که بر روى آن"حسن صفرى"، آهنگ‌ساز نامور شیرازى آهنگ ساخته و"گلوریا روحانى" خوانده آشکارست:

namchero نمچرو = نمى‌دانم چرا؟

مثل پیش‌تر نمچرو، یی یادی از ما نمکنی
پیش ما سر نمزنی، مثل اووختا نمکنی
قصه‌مون جی به جی شد، رفت تو دسه‌ی لوطیا
عشق ما افسانه شد، گاسم تماشا نمکنی
من دلم شر شد، تریش شد، پاره شد، لمات شد
جون سیداج غریب، با ما تو خوب تا نمکنی
هی تو مخ مخ کردی و هی هولکی بونگت زدم
گوش که نمدی، نمدی، حتا، چشمتم وانمکنی
یی کلوک غم، یی کماجدون ناله‌ی اسم‌ها کک
دیگبرم پر شد، ترش بالا تو بالا نمکنی
ترتلیس شد من چشام از غم، نیوی روش پوی پتی
من تو اشکم غرقم و تو فکر دریا نمکنی
با سمندر دب مشو، در آتیشت نگذارم برم
وختی تنگیدم دیگه ما را تو پیدا نمکنی»

«حسن صفرى» تارنواز و آهنگ‌ساز نامور شیرازى می‌گوید:

«ما در موسیقى محلى شیرازى معمولن ازدوبیتی‌هاى باباطاهر یا از دیگران استفاده می‌کردیم. اما من با توجه به لهجه‌ی شیرازى و وجود منابعى هم‌چون شعرهاى محلى"بیژن سمندر" و"یدالله طارمى"، براساس آن‌ها ملودى نوشتم و از سویى کوشش کردم به دلیل روحیه‌ى جوانان و نیاز به تغییر و تحول در موسیقى، با استفاده از ریتم شش‌وهشت که شاه‌میزان موسیقى ایران است، به ترکیب تازه‌اى در تولید موسیقیایی دست پیدا کنم. به طور نمونه دستگاه چهارگاه یا شوشترى و دشتى را گرفتم و شعرهاى محلى را درون آن ریختم و با تم‌ها و حالت‌هاى موسیقى محلى ترکیب کردم که با استقبال عمومى روبه‌رو شد.

ناگفته نماند که آن‌چه سبب تمایز موسیقى محلى مناطق مختلف ایران از هم‌دیگر می‌شود در مرحله‌ى اول ملودی‌هاى هر منطقه است که گوشه‌هاى خاص خودشان را دارند و در این زمینه از گوشه‌هاى بیدگونى، حاجیونه، می‌گلى، دشتستانى، سرکوهى و مرودشتى به‌عنوان برخى گوشه‌هاى موسیقى محلى فارس می‌توان نام برد و از شعر به عنوان دیگر وجه تمایز و تشخیص موسیقى محلى یاد کرد. یاد آور بشوم که که نکته‌ى مهم در موسیقى محلى آن حسى است که روى ساز پیاده می‌شود. به همین دلیل این گوشه‌هاى خاص، هر شعرى را راه نمی‌دهند. از آن‌جایی که واژگان نیز مرگ و میر دارند، اگر گردآوری نشوند خطر فراموشی و بیرون افتادن‌شان از دایره‌ی نوشتاری و گفتاری گریزناپذیر خواهد بود. مسئولیتی که "بیژن سمندر" در راه نگه‌داشت واژگان شیرازی (کتاب شهر و کتاب شعر شیراز و کتاب شیراز ازگل بهترو ) آن‌هم با زبانی شیرین و شوخ از خود نشان داد، گواه بر این ادعاست.»

«شیراز ازگل بهترآ» مجموعه‌ی شعری است که نام یکی از شعرها را به خود گرفته که از راه مهر، این شعر را به این قلم هدیه کرده است. بیژن سمندر می‌نویسد: آفرینش این اثر کوششی است در شناخت گنجینه‌ی فرهنگ مردم شیراز و مصون نگاه‌داشتن لهجه‌ی شیرین شهر"شعر و ادب" از دستبرد زمانه.

پس از انقلاب سال 1357، بیژن سمندر از ایران به امریکا مهاجرت کرد. او در امریکا شیوه‌ی جدیدی در شعر ایرانی بنیان گذاشت. کتاب«میکس شعر» که مجموعه‌ی شعر فارسی ـ انگلیسی است براساس همین شیوه است که هر بیت از یک مصراع پارسی و یک مصراع انگلیسی سروده شده ‌است. این کتاب و نیز مجموعه شعر«سمندر» در امریکا به چاپ رسیده است.

از آثار دیگر«بیژن سمندر» ترجمه‌ی مجموعه هایکوهای ژاپنی «شعرک‌های ژاپنی» است که شاعر به‌عنوان محقق در فرهنگ خاوردور، مقدمه‌ای پیرامون تاریخ و ادبیات ژاپن نیز بر آن افزوده است.  از آثار دیگر شاعر مجموعه‌ی«ترانک» است که شامل صدوسی ترانه و دوبیتی‌ست.ا

ا

 مجموعه‌ی سرود و آلبوم‌های بیژن سمندر:
 ـ سرود مهرگان، برنده‌ی مسابقه میان شاعران و آهنگ‌سازان کشور.
 ـ سرود روز پدر، برنده‌ی مسابقه میان شاعران و آهنگ‌سازان کشور.
 ـ سرود بین‌المللی جمبوری پیش‌آهنگی«انگلیسی و فارسی» برای اجتماع بین‌المللی پیش‌آهنگان جهان.  رهبری اجرای همه‌ی سرودها را موسیقی‌دان ایران«حشمت سنجری» به عهده داشته ‌است.

 ـ آلبوم تک‌نوازی تار.
 ـ آلبوم شعر و آواز.
 ـ کاست‌های شعرهای شیرازی با تار و سه‌تار و صدای شاعر برای جشن‌های فرهنگ و هنر شیراز.
 ـ موسیقی متن اشعار حافظ - سه‌تار سلو.
 - مثنوی کوتاه سرنوشت - حاوی تار و شعرها و آهنگ‌های شاعر .
 ـ دشتی و دیلمان - تار و شعرهای شاعر.

آثار موسیقی فولکلوریک:

 - راه شیراز برای تو دوره

 - ده شاه چراغ زیر چلچراغ وعده کردی

 - پشت فرمونداری

 ترانه‌های بیژن سمندر که توسط آوازخوانان مختلف اجرا شده:

 احمد آزاد 
 - دختر شرقی ( آهنگ از جمشيد شيبانی – تنظيم از شيبانی و سيروس علی‌آبادی)
 - شش‌و‌هشت ( آهنگ وتنظيم از فرهاد بشارتی )
- با تو هستم ( آهنگ از حسن شماعي زاده – تنظيم از نويد نحوی )
 - موشرابی ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی )

 آندرانيك 
 - آدم و حوا ( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )

 بهارك 
 - يار فراری( آهنگ از جهانبخش پازوكی – تنظيم از كاظم عالمی )
 - تولد دوباره ( آهنگ وتنظيم از كاظم عالمی )

 بيژن مرتضوی
 - سفركرده ( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )

 دلارام 
 - كيه كيه ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - مرا به خانه‌ات ببر( آهنگ از كيومرث سليم پور- تنظيم از آرمن )
 - نگات ميگه دوسم داری( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )
 - پيچك ( آهنگ از سام اميرابراهيمی – تنظيم از شيوا )

 ابی 
 - مداد رنگی( آهنگ از سياوش قميشی – تنظيم از ناصر چشم‌آذر )
 - كوه يخ ( آهنگ از سياوش قميشی – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - جعبه‌ی جواهر( آهنگ از سياوش قميشی – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر ) 

 فتانه 
 - نامهربون ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از مهداد زندكريمی)
 - چه كنم ( آهنگ وتنظيم از آندرانيك )
 - شب يلدا ( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )
 - قصه‌ی زنده‌گی( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )

 حسن شماعی‌زاده 
 - يه فرصت ديگه بده ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از آندرانيك )
 - بيش‌تر و بيش‌تر( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی)
 - من تورا ميخوام ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از كاظم عالمی)
 - جناق ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی)
 - بركه ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی)
 - دختر مردم ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی)
 - ساعت هفت شب ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از مهداد زند كريمی)
 - غوغا ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از مجيد قربانی)
 - منو صدا كردی( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از نويد نحوی)
 - شك ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - آروم آروم ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از شوبرت آواكيان )

 حسن شجاعی 
 - ضامن آهو ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از كاظم عالمی)

 هايده 
 - گل سنگ‌ام ( آهنگ از انوشيروان روحانی)
 - ترانه سال ( آهنگ از انوشيروان روحانی)
 - گل كاغذی ( آهنگ وتنظيم از ناصر چشم‌آذر )
 - زنده‌گی( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - عالم يك‌رنگی( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - شوريده سر ( آهنگ و تنظيم از صادق نوجوكی)
 - عسل چشم ( آهنگ وتنظيم از ناصر چشم‌آذر )

 حميرا 
 - عشق منی تو ( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )

 هوشمند عقيلی 
 - گياه ( آهنگ و تنظيم از ناصر چشم‌آذر)

 مهستی 
 - تو بزن تا من برقصم ( آهنگ و تنظيم از صادق نوجوكی)
 - آشنا ( آهنگ از محمد حيدری – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - باز بگو( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - غم غربت ( آهنگ از ناصر چشم‌آذر )
 - ميخونه ( آهنگ از ناصر چشم‌آذر )
 - مرغ مهاجر ( آهنگ از ناصر چشم‌آذر )

  مارتيك 
 - ناز ناز من ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - خواب ( آهنگ از مارتيك – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - همه جا دنبال عشق می‌گشتم ( آهنگ وتنظيم از مارتيك )
 - با من از عشق نترس( آهنگ از مارتيك – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - موطلايی( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - دوست دارم قد يه دنيا ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از انوش و آلبرت )
 - فقط تو ( آهنگ از جهانبخش پازوكی – تنظيم از كاظم عالمی)

 ميراث 
 - صدايم كن ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از آندرانيك )
 - شوق زنده‌گی( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از عبدی يمينی)
 - كابوس ( شعر وآهنگ ) ( تنظيم از كاظم عالمی)

 معين 
 - ليلی ومجنون ( آهنگ و تنظيم از حسن شماعی‌زاده )
 - ارباب وفا ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - ناجی( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - علی جانم ( شعر وآهنگ )

 مرتضا
 - چی گفت ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - شهر فرنگ ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - يار مو كوتاه ( آهنگ وتنظيم از مجيد قربانی)
 - بپا يادت نره ( آهنگ و تنظيم از آندرانيك )
 - عجب قشنگه چشمات ( آهنگ و تنظيم از صادق نوجوكی)
 - دل به تو بستم ( آهنگ از مرتضا برجسته )
 - گل آقا ( آهنگ از مرتضا برجسته)

 ناهيد 
 - دفتر عشق ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - نامه‌رسون ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - هديه ( آهنگ و تنظيم از صادق نوجوكی)
 - تهران ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)
 - اميد به فردا ( آهنگ وتنظيم از صادق نوجوكی)

 شهلا سرشار 
 - دختر آفتاب ( آهنگ وتنظيم از كاظم عالمی)

 شهرام شب‌پره 
 - پريا ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - مدرسه ( آهنگ از شهرام شب‌پره – تنظيم از منوچهر چشم‌آذر )
 - موندنی نيستم ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده – تنظيم از مهداد زند كريمی)
 - من و تو ( آهنگ از حسن شماعی‌زاده )
 - شاپرك ( آهنگ از سياوش قميشی )

 

 سوابق فرهنگی و اداری:
 ـ امور کنسولی سفارت ایران واشنگتن.
 ـ نماینده‌ی رادیو تلویزیون ملی ایران در اتحادیه‌ی رادیو تلویزیون‌های آسیا.
 ـ  کارشناس فرهنگی ممالک آسیایی و افریقایی.
 ـ اداره‌ی شعر و ترانه‌ی گروه موسیقی تلویزیون ملی ایران.
 ـ اداره‌ی آرشیو فیلم ایران.
 - اداره‌ی امور بورس داشجویان مقیم خارج وزارت فرهنگ و هنر.
 - سردبیر ماهنامه‌ی«هنرومردم».

در نوروز سال 1354 تلویزیون ملی ایران برنامه‌ای از پرویز قریب‌افشار پخش کرد با شعرخوانی بیژن سمندر و نیز حضور انوشیروان روحانی و مهستی. از طریق لینک زیر می‌توانید نگاهی به این برنامه داشته باشید:

http://www.youtube.com/watch?v=Vvd-iQ2HAME

 

با سپاس فراوان از آندرانیک عزیز(آندو پسر پاییز) برای ارسال کارنامه‌ی ترانه‌های بیژن سمندر