Din Tarixi Pdf
Katerine Aldrige
Amerika Birləşmiş Ştatlarının ərazilərinin tarixi ibtidai insanların e.ə. 15.000-ci illərdə Amerikaya gəlməsi ilə başlamışdır. oxlu sayda yerli mədəniyyət formalaşdı, bunlardan bir oxu XVI əsrdə daha sıx məskunlaşmış həyat tərzindən uzaqlaşaraq başqa yerlərdə yenidən təşkil edilmiş siyasətlərə doğru tranformasiyalardan kedi. Avropalılar Amerika kolonizasiyasına XV əsrin sonlarından başladı, lakin masir ABŞ ərazisindəki koloniyaların oxuna 1600-c ildən sonra yerləşdilər. 1760-cı ildə on ingilis koloniyasında 2,5 milyon insan yaşayırdı. Cənub koloniyaları qul əməyinə əsaslanan təsərrfat sistemi qurdu və bu səbəbdən Afrikanın milyonlarla əhalisini klələşdirdi. Fransanı məğlub etdikdən sonra Britaniya hkuməti kolonistlərin yeni vergilərin onların təsdiqinə ehtiyacı olduğuna dair konstitusiya arqumentini rədd edərək, 1765-ci il Mhr aktı da daxil olmaqla bir sıra vergilər tətbiq etdi. Bu vergilərə qarşı mqavimət, xsusən də 1773-c ildə Boston ay qonaqlığı parlamentin znidarəni dayandırmaq n cəza qanunları ıxarmasına səbəb oldu. 1775-ci ildə Massausetsdə silahlı mnaqişə başladı.
1776-cı ildə Filadelfiyada İkinci Kontinental Konqres "Amerika Birləşmiş Ştatları" olaraq koloniyaların mstəqilliyini elan etdi. General Corc Vaşinqtonun rəhbərlik etdiyi İstiqlal mharibəsində qələbə qazanıldı. 1783-c il Paris slh mqviləsi yeni dvlətin sərhədlərini məyyən etdi. Konfederasiya maddələri mərkəzləşdirilmiş hkumət qurdu, lakin vergiləri toplaya bilmədiyi və icra məmuru olmadığı n sabitliyi təmin etməkdə təsirsiz qaldı. Konvensiya 1789-cu ildə qəbul edilmiş yeni Konstitusiyanı yazdı və ayrılmaz hquqları təmin etmək n 1791-ci ildə Hquqlar haqqında Bill əlavə edildi. İlk prezident Vaşinqton və onun baş mşaviri Aleksandr Hamilton ilə gcl mərkəzi hkumət yaradıldı. 1803-c ildə Fransadan Luiziana ərazisinin satın alınması ABŞ-nin ərazisini iki dəfə artırdı.
Aıq taledən ruhlanan ABŞ Sakit okean sahillərinə qədər ərazisini artırdı. lkə ərazisinə grə byk olsa da, 1790-cı ildə əhalisi cəmi 4 milyon idi. Qərbə doğru genişlənmə fermerlər və qul sahibləri n ucuz torpaq axtarışından qaynaqlanırdı. Kləliyin genişlənməsi getdikcə daha ox mbahisəli oldu və kompromislərlə həll edilən siyasi və konstitusional dyşləri qızışdırdı. Kləlik 1804-c ildə Meyson-Dikson xəttinin şimalındakı btn ştatlarda ləğv edildi, lakin cənubdakı ştatlar cənub iqtisadiyyatına hakim olan kənd təsərrfatını dəstəkləmək n kləliyi davam etdirdi. 1860-cı ildə Avraam Linkolnun prezident seilməsi ilə başlayan vətəndaş mharibəsi cənub ştatlarının ittifaqdan ayrılaraq z kləlik tərəfdarı olan Amerika Konfederativ Ştatlarını yaratmaqla başladı. 1865-ci ildə Konfederativlərin məğlubiyyəti kləliyin ləğvinə səbəb oldu. Mharibədən sonrakı Yenidənqurma dvrndə azad olunmuş kişi qullara səs vermə hququ verildi. Milli hkumət daha da gcləndi və fərdi hquqları qorumağa başladı. Lakin ağdərili cənublu Demokratlar 1877-ci ildə səsvermənin əsasən hərbiləşdirilmiş şəkildə yatırılması yolu ilə Cənubda z siyasi gclərini bərpa etdikdə, ağdərililərin stnlyn qorumaq n Cim Krou qanunlarını, eləcə də irqə əsaslanan ayrı-sekiliyi qanuniləşdirən və əksər afroamerikalıların ictimai həyatda iştirakının qarşısını alan yeni ştat konstitusiyalarını qəbul etdilər.
ABŞ sahibkarlıq və sənayeləşmə bumu və milyonlarla miqrant işi və fermerin gəlişi nəticəsində XX əsrin əvvəlində dnyanın qabaqcıl sənaye gcnə evrildi. Milli dəmir yolu şəbəkəsi hazırlandı və irimiqyaslı mədən və fabrikalar quruldu. Korrupsiya, səmərəsizlik və ənənəvi siyasətə qarşı olan ktləvi narazılıq 1890-cı illərdən 1920-ci illərə qədər Proqressiv hərəkatı canlandırdı, eləcə də federal gəlir vergisi, senatorların birbaşa seilməsi, bir ox yerli xalqa vətəndaşlıq verilməsi, spirtli iki qadağası və qadınların seki hququ kimi islahatlara səbəb oldu. Birinci Dnya mharibəsində başlanğıcda birtərəf olan ABŞ 1917-ci ildə Almaniyaya mharibə elan etdi və sonrakı il Antanta dvlətlərinin zəfərini maliyyələşdirdi. Kkrəyən iyirmilərdən sonra 1929-cu il birja kş on il davam edəcək olan dnya miqyaslı Byk bhranın başlanğıcı oldu. Prezident Franklin Ruzvelt işsizlərə kmək, fermerlərə dəstək, sosial təhlkəsizlik və ortalama əmək haqqı da daxil olmaqla yeni kurs proqramlarını qvvəyə mindirdi. Yaponiyanın Prl-Harbora hcumundan sonra ABŞ İkinci Dnya mharibəsinə girərək Anti-Hitler koalisiyasını maliyyələşdirmiş və Avropa cəbhəsində Nasist Almaniyası və Faşist İtaliyasının məğlub olmasına dəstək gstərmişdir. ABŞ-nin iştirakı Sakit Okean mharibəsində Yaponiya imperiyasını məğlub etmək n Hiroşima və Naqasakidə yeni icad edilmiş amerikan nvə silahlarından istifadə etməklə kuliminasiya nqtəsinə atdı.
ABŞ və SSRİ İkinci Dnya mharibəsindən sonra iki hegemon gc olaraq meydana ıxdı. Soyuq mharibədə iki lkə silahlanma yarışı, kosmik yarış, təbliğat kampaniyaları və vasitəilik mharibələrində mbarizə apardı. 1960-cı illərdə byk miqyaslı mlki hquqular hərəkatı sayəsində afro-amerikalıların səs vermə və hərəkət azadlığı kimi konstitusional hquqlarını təmin edən sosial islahat dalğası qvvəyə mindi. 1980-ci illərdə Ronald Reyqanın prezidentliyi dvrndə ABŞ siyasəti vergi və dəyişikliklərin azaldılması istiqamətində yenidən quruldu. Soyuq mharibə 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə başa atdı və ABŞ dnyanın tək hegemon dvləti oldu. Soyuq mharibədən sonra xarici siyasət, xsusilə də 11 sentyabr hcumlarından sonra əsasən Orta Şərqə ynəlmişdir. XXI əsrin əvvəllərində ABŞ-də dnyaya mənfi təsir gstərən Dnya iqtisadi bhranı və COVID-19 pandemiyası yaşandı.
Amerikan aborigenlərinin Amerika qitəsinə və hazırkı ABŞ ərazisinə ilk gəlişi və məskunlaşması dəqiq bilinmir. Başlıca nəzəriyyəyə grə, Avrasiyadan gələn insanlar Son buzlaq dvrndə Sibirlə hazırkı Alyaska arasındakı quru krp olan Beringiyadan keərək cənuba tərəf Amerikaya yayılmışdır. Bu k 30.000 il əvvəl başlamış[1] və 10.000 il əvvələ qədər, hansı ki, quru krpnn buzların əriməsi ilə dəniz səviyyəsinin yksəlməsi nəticəsində su altında qaldığı vaxta qədər davam etmiş ola bilər.[2] Paleohindilər adlandırılan bu aborigenlər qısa mddətdə mədəni cəhətdən mxtəlif yzlərlə yaşayış məntəqəsi və lkə qurmuşdur.
E.ə. 10.000-ci ildə insanlar Şimali Amerikada nisbətən daha yaxşı məskunlaşmışdılar. İlk başlarda paleohindilər mamont kimi Buzlaq dvrnn meqafaunalarını ovladılar, lakin onların nəsli tkənməyə başladıqda insanlar qida mənbəyi kimi bizonlardan istifadə etdilər. Getdikcə meyvələr və toxumlar n qida axtarmaq ovuluğun alternativinə evrildi. Orta Meksikadakı paleohindilər e.ə. 8.000-ci il civarında qarğıdalı, lobya və balqabaq becərməyə başlayaraq Amerikada təsərrfatla məşğul olan ilk insanlar oldular. Bunun haqqındakı məlumat nəhayət şimala tərəf yayılmağa başladı. E.ə. 3.000-ci ildə Arizona və Nyu-Meksiko vadilərində insanlar qarğıdalı becərməyə başlamış, ardınca ibtidai suvarma sistemləri və Hohokamın ilk kəndləri yaradılmışdır.[4][5]
Adena mədəniyyəti e.ə. 600-c il civarında byk ll kurqanlar tikməyə başladılar. Onlar bilinən ən qədim kurqan inşaatılarıdır, lakin ABŞ-də bu mədəniyyətdən də qədim kurqanlar vardır. Votson-Breyk Luizianada yerləşən e.ə. 3.500-c ilə aid 11 kurqandan ibarət kompleksdir. Poverti-Point mədəniyyətinin inşa etdiyi Poverti-Point e.ə. 1.700-c ilə aid kurqan kompleksidir. Bu kurqanlar ox gman ki, dini məqsədlə tikilmişdi.
Adenalılar geniş ərazidə alət və mal ticarəti ilə məşğul olan gcl xalq olan Houpvell mədəniyyətinə daxil oldular. Onlar Adenanın kurqan inşa etmək adətini davam etdirdilər. Cənubi Ohayodakı kemiş ərazilərinin nvəsində hələ də mvcud olan bir neə min kurqanın qalıqları mvcuddur. Houpvell "Houpvell mbadilə sistemi" adlanan və ən byk dərəcədə indiki Cənub-Şərqdən Ontario glnn Kanada tərəfinə qədər uzanan ticarət sisteminin əsasını qoymuşdur.[8] Bizim eranın 500-c ilində houpvellilər də daha byk Missisipi mədəniyyətinə daxil olmuş və yoxa ıxmışdırlar.
Missisipilər geniş qəbilə qrupu idi. Ən mhm şəhəri indiki Missuri ştatının Sent-Luis şəhərinin yaxınlığında yerləşən Kaxokiya idi. Bu şəhər XII əsrdə kuliminasiya nqtəsinə atanda əhalisinin sayı təxminən 20.000 nəfər idi, belə ki, bu say o vaxtkı Londonun əhalisindən daha ox idi. Btn şəhər 30 metr hndrlkdə olan Monks-Maund kurqanının ətrafında toplanmışdı. Kaxokiya həmin dvrn bir ox şəhər və kəndi kimi ovuluq, qida toplama, ticarət və təsərrfatla məşğul idi. Həminin mayyalılar kimi cənub xalqlarından təsirlənərək klələr və insan qurban etmək ilə təbəqələşmə sistemi yaratmışdılar.[4]
Cənub-Qərbdə anasazilər e.ə. 900-c il civarında daşdan və kərpicdən pueblolar inşa etməyə başlamışdı.[9] Mesa-Verdedə yerləşən Kliff Pelas nmunəsindən grndy kimi bu bina tipli tikililər əsasən qaya z inşa edilmişdir. Bəziləri şəhər byklyndə olmuşdur. Nyu-Meksikodakı ako ayı boyunca uzanan Pueblo-Bonito vaxtıykən 800 otaqdan ibarət olmuşdur.[4]
Sakit okean şimal-qərbinin aborigenləri ox gman ki, Amerikanın ən zəngin yerliləri idi. Bu ərazidə bir ox mxtəlif mədəni qrup və siyasi qurumlar inkişaf etdi. Onların hamısı məyyən inancları, adət-ənənələri və təcrbələri, məsələn, qızılbalığın mənbə və mənəvi simvol kimi mərkəzi rol oynamasını paylaşırdılar. Bu ərazidə hələ e.ə.1.000-ci ildə daimi kəndlər inkişaf etməyə başladı və bu icmalar potla adlandırılan hədiyyə ziyafəti ilə qeyd olunurdu. Bu məclislər adətən totem dirəyinin ucaldılması və ya yeni rəisin qeyd olunması kimi xsusi hadisələri qeyd etmək n təşkil edilirdi.
59fb9ae87f