Istorija Starog Veka

[Vernie Montagna]

Starivek je epoha robovlasničkog društvenog poretka koji je, u toku razvoja ljudskog društva, najduže trajao. Proteže se od pojave klasnih društava, prvih civilizacija i prve pismenosti (4000.-3000. god. pne. pa do propasti Zapadnog rimskog carstva (476. godine).

Prve civilizacije starog veka su nastale u doba eneolita koje se karakterisalo razvojem zemljoradnje (poljoprivreda i uzgajanje stoke), društvenom podelom rada, osnovnim tehnikama predade bakra, počecima trgovina,lala čuvanje namirnica i sirovina i osnivanje prvih stalnih naselja. Razvoj kulture je bio spojan sa raširivanjem poznavanja pisma koje je nasledilo dotada upotrebljavane ideograme koje se pojavljuju još u paleolitu i zidno slikarstvo. Upotrebljavanje grafičkih simbola se u oblasti Srednjeg istoka raširilo već u polovini 4. milenijuma pne. Njihov nastanak bio je pod uticajem klinastog pisma u Mezopotamiji i hijeroglifima u Egiptu. Ovi znaci su se pod uticajem Feničana kasnije razvile u današnje pismo. Pronalazak pisma omogućio je rađajućim se državama državni i religiozni aparat što se smatralo kao pošetak civilizacije.

Političko vođstvo gradova država je bilo u rukama knezova koji su imali svaku moć. Arhitektonski oblik religije su bili 15 metara visoki zigurati- piramide koji su osim toga sa su služili kao palate za knezove ispunjavale i reprezentativne uloge u odnosu na podanike. Pojedini gradovi su vodili ratove koji su bili lokalnog karaktera i vodili su se za vodu i nikad nisu postali inpuls za osnivanje većih imperija koje bi obuhvatale celu teritoriju Mezopotamije. Od početka 3. milenijuma je bogatstvo Sumerana privlačilo plemana sa severa. U ovo doba koje se odlikovalo uništenjem velikih palata došlo je do podele do tada jedinstvene svetovne i duhovne moći. Vladari iz ovoga doba su gradili velike palate sa grobljima u kojim su se sahranjivali zajedno sa celom svojom družinom,zadnji je uvijek umirao arhitekta,i ko bi poginuo gradeci piramidu,to je bio najveci ponos.Na kraju ovog protodinastičkog petioda sumerski uticaji su se raširili sve do Sredozemnog mora.

Za razliku od Sumera u starom Egiptu došlo je već na kraju 4. milenijuma do političkog ujedinjenja zemlje. Ovom razvoju je pomogla relativna izolovanost zemlje u geografskom smislu pred uticajima iz vanjske strane koja je dala mogućnosti odbrane.od neprijatelja. Brojna mala kraljevstva koja su se okupila oko dve države Gornjeg Egipta sa centrom u gradu Nehenu i Donji Egipat sa centrom u gradu Perudžet bili su u toku nekoliko generacija procesa u trajanju, sjedinjeni u polovini 32. veka pne. pod vladavinom gornje- egipatskog vladara. U najstarijim izvorima se ime vladara navodi kao Škorpijon, Naramer i Aha i svi ovi vladari su označavali jednu ličnost faraona Menesa ujedinitelja Egipta. Na kraju arhajskog perioda 28. vek pne. dosezala je moć faraona čak Sinajsko pluostrvo i stari Egipat je disponirao izravnim vezama sa gradom Biblosom koji se nalazio u dalekom Libanonu.

Već su vladari 1. dinastije oslanjali svoju moć o sustav centralnog uređanja upravnih ureda i kult vlastite religije ili su se proglašavali za otelotvorenja Horusa boga neba. Egipatska religije se karakterizirala i poštovanjem životinja (lavovi, bikovi i krave). Karakteristika je bila i snažna vera u posmotni život. U Sakari i Abidu bili su od opeka sagrađene valike građevine i grobovi. Ujedinjeni Egipat je disponirao sa velikom razvijenom kulturom. Hijeroglifsko pismo našlo je svoju primenu u religioznim saopštenjima, u upravnim stvarima (poreski registri), kod određivanja godišnjih dobi i u rastućaoj meri takođe u umetničkom stvaranju.

Nasupanje 3. dinastije koji se datira od godine 2.707. pne. obeležio je doba starog Egipta. Imperija se dalje razvijala posle ovladavanje delte Nila i ekspandirala na jug u Nubiju. Vladajuća i upravljajuća struktura jednako kao i egipatska kultura je bobila definitivnu sliku. Ova etapa se karakteriše izgradnjom monumantalnih nadgrobnih spomenika koja je dobila svoj vrhunac u gradnji piramida za vreme vladavine u 3. i 4. dinastiji. Najpoznatiju faraoni koji su gradili piramide u ovo doba bili su Džozer, koji je kao prvi hteo da sagradi stepenastu piramidu, Snefru, Hufu i Rahef. O svaršenosti ovih gigantskih objekata svedoči i umetničko ukrašavanje enterijera piramida. Slikari i vajari su dosegli svoja vrhunska dela. U religiji je veliki značaj dobio Bog Ra i faraon Radžedet bio je prvi vladar koji se nazvao po ovom Bogu i zaveo je kult Boga Horusa.

Od kraja 3. milenijuma počeo je bakar da bode zamenjivan i nadoknađivan bronzom. U njenoj proizvodnji je pored bakra upotrebljavan i cink koj je verovatno dovožen iz zapadnog Irana i iz teritorija današnjeg Uzbekistana. U Egiptu se upotrebljvao bakar i bronza se relativno kasno upotrebljavala i nije bila od značaja kao u Mezopotamiji i verovatno se u Egiptu bronza uopšte nija proizvodila već se samo uvozila. To je predstavljalo problem jer stari Egipat nije imao sirovine i morao je da se osloni na dovoz iz inostranstva. Upotreba bronze a kasnije isto tako i gvožđa bila je spora i to je dovodilo do zaostajanja Egipta u razvoju.

U oblasti Sumerke kulture nastale su u 2. polovini 3. milenijuma velike promene. Saragon kralj grada Akada stvorio je snažnu imperiju i pod svojom vladom ujedinio je celu Mezopotamiju. Pred svoju smrt je Saragon vladao imperijom koja se protezela od Perzijskog zaliva sve do Sredozemnog mora i njemu se pripisivalo osnivanje prvog moreplovstva.

Akadska imperija je prestala da postoji posle smrti svoga osnivača kralja Saragona i unutrašnja nestabilnost i spoljni neprijatelji doveli su do ponovnog nastanka država gradova. Na Mezopotamiju su stalno napadali plemana Elamita i Amorejaca i kraj sumerska vladavine bio je blizu.Pojedini vladari su pokušavali da obnove jedinstvo Mezopotamije. Najjači grad bio je Larsa ali je ona bila porobljana od strane ne tako značajnog grada Vavilona.čiji je vladar bio Hamurabi.On je osnovao drugu imperiju ali se ona posle njegove smrti raspala.On je stvorio jedan od najstarijih zakona tz, Hamurabijev zakonik. Brzo je Vavilon posstao najjači grad u Mezopotamiji ali su ga pljačkali Hetiti koji su nakon što bi ga opljačkali oblazili. Slabost Vavilonske imperije su iskoristili Kasiti. U Siriji je došlo do velikog napredka i njeni počeci se datiraju u nastanak Akadske države. Ovde nija nastao centrajistički državni oblik već su pojedini gradovi dobili na značaju i tako su se izdvojili gradovi Ugarit, Arados, Biblos i Tiros koji su se trgovinom uzdigli u bogatstvu i u uticajima.

Na kraju 23. veka pne. nastalo je u Egiptu prvo prelazno doba. Moći faraona su nestali i cela država se raspala na nekoliko regijonalnih .- manjih tvorevina. Nastupanjem 11. dinastije i posle 200 godina počelo je u Egiptu srednje carstvo. Amenemhet I je proglasio kult Boga Amona koji je postao najvažnije egipatsko božanstvo. Granice su ponovo bile pomerene daleko na jug do Nubije.Egipat je proživljavao doba stabilnosti i prosperiteta i tome su doprineli trgovački odnosi sa Fenikijom. Faraon Senusret III postao je najmožniji vladar Egipta. Ovaj period prosperiteta završio je upad Hiksa semitskih plemana i trajao je jedan vek dok se Egipat nije od toga oporavio.

Ostrvo Krit je postalo oko 2.000. godine pne. centar velike kulture koja je nazvana minojska kultura. Arheološka istraživanja pokazali su veliki domet ove kulture palata.U svoje doba Kreta je dobila jako mnogo važnosti u pogledu trgovine i pomorstva i moguće je da je Kreta sama vodila ratne ekspedicije i tako dobila na važnosti u Egejskom moru. Oko 1.450. godine pne. ova kultura je naglo nestala i nisu se sačuvali podaci o razlozima njanog nestajanja. Krata je postala deo mikenske kulture koja se razvijala na obali Grčke koje je bila podeljena u veliki broj malih kraljevina od kojih su najznačajnije bili Mikena, Pilos, Atina. Grčka kultura je u ovo doba dostigla velike vrednosti. Mikena je imala velike ambicije i vodila je ekspediciju na Malu Aziju koja je poznata kao Trojanski rat.

Antika je termin koji označava period evropske političke i kulturne istorije u kojem su vodeću ulogu imale stara Grčka i Rim. Starogrčka civilizacija se prostirala na prostorima današnje Grčke, Male Azije, Sicilije, južne Italije, a kasnije i u Egiptu, Siriji i Indiji. Pošto se starogrčka civilizacija ne može ograničiti samo na Grčku niti samo na Grke, pogodniji su starogrčki nazivi Helada i Heleni.

Do 7. veka pne. nastalo je na teritoriji na kojoj se protežedanašnji Avganistana sve do indiske države Bihar u svemu šesnaest velikih kraljevina i oligarhijskih republika koje su nazivane mahadžanapade. Najuticajnija iz ovih država bila je Košali zatim Avanti i Gadara. Od kada je snažna država kraljevina Magada porobila svoje susede težište indijske civilizacija se pomerilo na istok. Tu je delovao Buda i Mahavira iz kojeg potiču religije budizma i duinizma. U dolini Inda su vladali mesni kraljevi koje je porobio Perzijski kralja Darije I 520. godine pne. a 526. godine pne. je upao u dolinu Inda Aleksandar Veliki.

Posle pet godina dobio je vladavinu osnivač maurjovske imperije Čandragupta Maurija i njegova država je objedinila veliki deo indijskog subkontinenta. Rast ove imperije je sledio u vladavuni njegovog unuka Ašoka. Indija je za njegove vladavina postala veliki centar nauke i kulture. Posle njegove smrti imperija je počela da se raspada i bila je izložena invanzijama.U 2. veku pne. je velikim delom centralnim i južnim oblastima ovladala dinastija Andraha. U prvoj polovini 1. veka su indiju ovladali razna plemena nomada od kojih se jedno nastanilo tu i osnovalo Kušansku imperiju U doba pada Maurja bila je Indija velikim privrednim centrom i trgovala je sa rimskom imperijom budizam se proširio od srednje na jugoistok Azije i isto tako u Kinu a indijska umetnost i naročito vajarstvo doseglo je veliki nivo.

Kušanska imperija isto kao i kraljevstvo Andraha pala je na početku 3. veka. Oko 320. godine ujedinio je Čandragupta I dolinu Ganga i njegovi nsatupniciSamundragupta i Čandragupta II dobili su kontrolu nad celom Indijom u daljih 100 godina i ova država je poznata kao guptovska imperija. Gupti su ovladali samo jezgro imperija dok su osvojene oblasti upravljane od strane drugih podređenih vladara i za njihovo vreme zaživala je Indija. Zlatni vek svoje civilizacije u kome cveta literatura, nauka i umatnost i u poređenju sa Evropom bili su na većem stepenu razvoja i doprineli su razvoju matematike u Evropi. Ova država je posle naleta Heftalita propala oko 550. godine

3a8082e126