Re: Lalə Mtk
Harold Yengo
Osmanlı xronologiyasında Lalə dvr anlayışı yoxdur. 1718-ci ildə Avstriya və mttəfiqi Venesiya ilə imzalanan Pojarevatsk slhnn ardından başlayan uzun slh dvrndə, Hali və Boğazii səmtləri başda olmaqla paytaxtın əksər yerlərində israfa atacaq dərəcədə lalə bağaları qurulmuş, bu səbəblə tarixdə ilk dəfə bu dvr tarixi Yəhya Kamal Bəyatlı tərəfindən Lalə dvr adlanmışdır. Tarixi Əhməd Rəfiq Altınayın 1913-c ildə İkdam qəzetində dərc olunan məqaləsində və iki il sonra eyni adla nəşr olunan kitabında bu dvr Osmanlı tarixinin əyləncə, slh, yeniliklər və ictimai reformasiya dvr olaraq anılır.[3]
Nevşəhərli Krəkən İbrahim Paşanın sədarət dvrn əhatə edən və 1730-cu ildə Patrona Xəlil syanı ilə başa atan bu dvr qərb dnyası ilə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin qurulması ilə səciyyələnir. Belə ki, Parisə, Vyanaya və Moskvaya gndərilən elilərdən yalnız diplomatik və ticarət əlaqələrinin tənzimlənməsi yox, eyni zamanda Avropa diplomatiyası və hərbi gc barədə informasiya toplamaq da tələb olunurdu. XV Ldoviq dvrndə Parisə eli olaraq gndərilən İyirmisəkkiz ələbi Mehmed Əfəndi buradakı təhsil səviyyəsini eynilə İstanbula daşımağa cəhd gstərmişdir. Bu əsnada ticarət əlaqələri genişlənmiş, iki lkə arasında ildə 500 ticarət gəmisi səyahət etmişdir.
Ədəbi həyatın da inkişaf etdiyi 12 illik bu dvrdə bir ox əsərlər yazılmışdır. Dvrn saray tarixilərinin yazdığı əsərlərlə yanaşı, Seyid Vehbinin dvrn əyləncə həyatından bəhs edən "Surnamə" və Pojarevatsk slh ilə bağlı yazdığı "Slhiyyə" əsərləri, Osmanzadə Əhməd Taib, Səfai, Səlim və İsmayıl Bəliğ kimi məlliflərin yazdığı tərcmələr dvrn ən nəmli əsərləridir. Hətta bəzi əsərlər bu dvrdə fransız dilinə tərcmə edilmişdir. Bundan başqa Topqapı sarayında, Yeni məsciddə və İbrahim Paşanın Şahzadəbaşı səmtindəki klliyəsində kitabxanalar qurulmuş, Təkfur sarayında qurulan kiik ini emalatxanasında bu sənət sahəsi inkişaf etdirilmiş, İznik və Ktahya emalatxanaları bərpa edilmiş, kirəmit istehsalına başlanılmışdır.[5]
Belqrad meşəsindəki şirin su qaynaqlarının İstanbula daşınması n su bəndləri əkilmiş, şəhərin bir neə yerində eşmələr, bulaqlar inşa edilmişdir. Bu dvrdə inşa edilən eşmələrdən ən nəmlisi isə Bab-ı Hmayun nndəki III Əhməd eşməsidir. İstanbulda yeni yollar əkilmiş, yeni limanlar qurulmuşdur. Başda tibb sahəsi olmaqla, bir ox sahə ilə bağlı əsərlər qələmə alınmışdır. Belə ki, İstanbuldakı ingilis elisinin xanımı Lady Montekynn yazdığına grə, bu dvrdə İstanbulda bir ox xəstəliklərə, xsusilə də iək xəstəliyinə qarşı peyvəndlər vurulurdu. Boğazii və Hali sahilləri kşk və qəsrlərlə bəzədilmişdir. İyirmisəkkiz ələbi Mehmed Əfəndinin Fransadan gətirtdiyi planlar zrə inşa olunan bu binalarda Avropa memarlığının təsiri hiss edilmiş, bu binaların daxili interyeri məhz avropalı sənətkarlar tərəfindən bəzədilmişdir. Bu kşklər arasında ən nəmlisi İbrahim Paşanın səyləri nəticəsində 2 ay ərzində tamamlanan Kağıthanə səmtindəki Sədabad qəsridir. Dvlət adamları bu səmtə axın etmiş, səmtin hər iki tərəfi ağ rəngli kşklərlə bəzənmişdi.
İbrahim Paşa, III Əhməd n eyş-işrətli və əyləncəli mərasimlər təşkil etmiş, bu mənada btn bu şənliklərin simvolu lalə olmuşdur. Bu dvrdə lalənin 839 sortu yetişdirilmiş, lalə soğanlarının qiyməti bahalaşdığı n 1722-ci ilin oktyabrında bu qiymətləri tənzimləyən bir dvlət fərmanı qəbul edilmişdir.
Xsusilə yay aylarında gecə əyləncələri olduqca dəbdəbəli kemişdir. Tısbağaların belinə bağlanan şamlar və lalə kollarına bağlanan ıraqlarla keirilən bu şənliklərə ox vaxt xarici lkələrin eliləri də qatılmışdır. Bu elilər şənliklərə ox vaxt rəssamlarla gəlmiş, bu rəssamlardan ən məşhuru olan Jean Baptiste van Mour xsusilə dvrn libas və yaşayış tərzi ilə əlaqədar əsərlər rəsm etmişdir. Yerli əsərlərin ən nəmliləri isə dvrn məşhur miniatur ustası olan Levniyə aiddir. Lalə mvsm bitib qış ayları başlayanda Sultan Əhməd və vəzirləri qapalı məkanları isidərək (indiki istixana sistemi ilə) burada lalə və qərənfil yetişdirir, digər yandan halva ziyafətləri və shbətləri keirirdilər. Osmanlı slaləsindən olanların snnət və toy mərasimləri isə gnlərlə, bəzən həftələrlə davam edirdi.
Osmanlı tarixi mənbələri bu eyş-işrət dvrndə əhalinin yaşayış tərzində və adət-ənənələrdə dəyişikliklərin olduğnu qeyd edir. Həddindən artıq israfılığın, xsusilə qadınların həddindən artıq ləl-cəvahirli bəzənmələrinin qarşısının alınması n dvlət fərmanı belə qəbul edilmişdi.
Başda padşah və sədrəzəm olmaqla, dvlət adamlarının ənənəyə zidd hərəkətləri, israfılığa atacaq dərəcədəki şənlikləri əhalini narazı salmağa başlamışdı. Sarayın hədsiz məsrəfləri və sədrəzəm tərəfindən tədbiq olunan əlavə vergilər əhalinin, xsusilə də ləma zmrəsinin vəziyyətini ağırlaşdırırdı. Hərbi sahədə gedən reformasiyalardan narazı olan yeniərilər də əhalini dəstəkləyirdilər. Bəzi ləmaların bu narazılıqları təhrik etməsinə baxmayaraq syan siyasi səbəblə baş verdi. Rusiyanın Xəzər sahillərinə qədər olan blgəni işğal etməsi, blgənin msəlman əhalisinin Osmanlı padşahından yardım tələb etməsi və Səfəvi taxtında baş verən hadisələr istər-istəməz Osmanlı dvlətinin diqqətini znə cəlb edirdi. Salmas, Xoy, Mərənd kimi bəzi qərbi İran şəhərlərini işğal edən Osmanlı qvvələri bu blgədə rus qoşunları ilə qarşı-qarşıya qalmış, ancaq paytaxtdakı fransız elisi Marquis de Bonnac vasitəiliyi ilə 1724-c ildə bu iki dvlət arasında slh əhdnaməsi bağlanaraq ələ keirilən şəhərlər blşdrlmşdr (İstanbul slh). Ancaq əfqan hcumları səbəbilə mərkəzi İranda hakimiyyəti ələ alan Əşrəf şah bu slh tanımadı və nəticədə yenidən alovlanan Səfəvi-Osmanlı mharibəsi 1726-cı ildə Osmanlıların məğlubiyyəti ilə başa atdı. Sərhəddə baş verən bu hadisələr mərkəzdə III Əhmədə və sədrəzəm İbrahim Paşaya olan etirazları artırdı. II Təhmasibin himayəsində Osmanlı idarəsindəki şəhərləri, o cmlədən Həmədan və Təbrizi ələ keirən Nadir xan Əfşarın hərbi uğurları mərkəzdəki mxalif qvvələri hərəkətə gətirdi. Səfər xərcləri n yeni vergilərin tədbiq olunması isə əhalinin səbrini daşırdı. Əyalətlərdə yaranan siyasi boşluq səbəbi ilə paytaxta olan klər mərkəzdə işsizliyin artmasına gətirib ıxardı.[6]