5 Fjali Me Folje

[Escolastico Hall]

Njfolje ndihmse sht nj folje q i shton kuptim funksional ose gramatikor fjalis n t ciln ndodhet, n mnyr q t shpreh kohn, aspektin, modalitetin, diatezn, theksimin, etj. Foljet ndihmse zakonisht shoqrojn nj paskajore ose nj pjesore, t cilat prkatsisht japin prmbajtjen kryesore semantike t fjalis.[1] Nj shembull sht folja kam n fjalin kam prfunduar drekn. Ktu, ndihmsja kam ndihmon pr t shprehur aspektin e kohs s kryer s bashku me pjesoren, prfunduar. Disa fjali prmbajn nj zinxhir prej dy ose m shum foljesh ndihmse. Foljet ndihmse quhen gjithashtu ndihmse (foljore).[2]

Foljet ndihmse zakonisht ndihmojn n shprehjen e kohs gramatikore, aspektit, mnyrs dhe diatezs. N prgjithsi, ato shfaqen s bashku me nj infinitiv. Ndihmsja thuhet se "ndihmon" paskajoren. Foljet ndihmse t nj gjuhe formojn nj klas t mbyllur, pra ka nj numr t caktuar, relativisht t vogl t tyre.[3]

Prkufizimet e foljeve ndihmse nuk jan gjithmon t qndrueshme n t gjitha gjuht, apo edhe midis autorve q diskutojn t njjtn gjuh. Foljet modale mund ose nuk mund t klasifikohen si ndihmse, n varsi t gjuhs. N rastin e anglishtes, foljet shpesh identifikohen si ndihmse bazuar n sjelljen e tyre gramatikore. N disa raste, foljet q funksionojn n mnyr t ngjashme me foljet ndihmse, por q nuk konsiderohen si antar t plot t asaj klase (ndoshta sepse ato prmbajn disa informacione t pavarura leksikore), quhen gjysmndihmse.

Pjest gramatikore t ligjrats ndahen n dy grupe. N pjes t ndryshueshme dhe t pandryshueshme. N pjest e ndryshueshme t ligjrats bjn pjes: emri, mbiemri, premri, nyja, numrori dhe folja. Gjat prdorimit t ktyre pjesve t ligjrats n fjali, vrehen gabime gjuhsore drejtshkrimore, por edhe gabime kuptimore ( logjike ).

Funksioni i foljes DUHET sht t shpreh domosdoshmrin a nevojshmrin, ndrsa folja gjysmndihmse MUND funksionin e ka t shpreh mundsin a lejueshmrin e kryerjes s veprimit nga vepruesi ose thn ndryshe nga kryefjala. Mosprdorimi i drejt i ktyre foljeve krijon paqartsi te lexuesit. Teksti sht i pakuptimt. Krijohet mjegull n kokat tona. Funksioni i ktyre dy foljeve nuk sht gjithmon si folje gjysmndihmse.

Ato mund t prdoren edhe si folje m vete. Paqartsia e foljeve gjysmndihmse MUND dhe DUHET u vun re edhe n hartimin e Kushtetuts s Kosovs. N hartimin e Kushtetuts s Kosovs u prdorn foljet gjysmndihmse MUND dhe DUHET.

Gjat leximit t neneve, kto folje krijuan dilemn te lexuesi se a mund t shprndahet Kuvendi, apo duhet t shprndahet Kuvendi!? Paqartsia e ktyre foljeve gjysmndihmse q ishte e madhe, u krijua te neni 82 dhe me nj pjes t nenit 86.

Lvizja Vetvendosje ka dorzuar nj krkes n Gjykatn Kushtetuese pr vlersimin e kushtetshmris s dekretit t presidentit. Dekret me t cilin ai ka emruar kandidatin e ri pr kryeministr t ri t Kosovs duke u mbshtetur n nenin 95.

Paqartsia q duhet t sqarohet nga profesionistt e fushave t ndryshme sht se a mund t shprndahet Kuvendi, apo duhet t shprndahet Kuvendi? Pr ta larguar kt paqartsi, n radh t par duhet t bhet nj studim i hollsishm gjuhsor pr foljet gjysmndihmse. Prdorimi i foljeve modale krkon nj seriozitet maksimal. Duhet t kuptojm rolin semantik t foljes. Gjuha sht arma kryesore pr komunikim. Me an t gjuhs ne shprehim ide n lidhje me ndodhit e ndryshme t bazuara n faktet q i kemi. Shumher dgjojm shprehje q shprehin siguri ose mundsi. Termi modalitet do t thot qndrimi i subjektit dhe i kallzuesit, dmth qndrimi personal i folsit ndaj asaj q shpreh me fjalin. Kjo mund t kuptohet si bindje, siguri ose dyshim, si kusht, si dshir, si urdhr etj.

Modaliteti epistemik ka t bj me teorin e njohjes. Ky modalitet ka lidhje me gnosologjin. Me an t modalitetit deontik folsi shpreh domosdoshmrin ose detyrimin dhe lejimin. N aspektin semantik n gjuhn shqipe modalteti shprehet me an t mnyrs s foljeve. Aty bjn pjes edhe pjeszat modale si dhe kategorit e tjera leksikore. Pr funksionin e pjeszave t foljeve do t merrem njher tjetr. N kt punim do t prqendrohem vetm n analizn e foljeve modale edhe pse pjesza modale DO ka shtrirjen e t shkruarit t saj n t gjith Kushtetutn dhe shkakton dykuptimse e ambiguitet.

N kta shembuj vrehet se folja gjysmndihmse DUHET sht prdorur pr t shprehur detyrime kushtetuese. E dim q foljet DUHET dhe MUND, jan folje gjysmndihmse, por mund t hasen si folje t ngurosura. Dallimi n mes t foljes modale DUHET dhe MUND sht se folja modale MUND n dokumentet ligjore shpreh lejim, si n shembullin: Republika e Kosovs me qllim t ruajtjes s paqes dhe mbrojtjes s interesave shtetrore MUND t marr pjes n sisteme t siguris ndrkombtare. ( Kushtetuta, neni 2, Sovraniteti, paragrafi i tret ).

N kta shembuj vrehet se kto dy folje nuk shprehin emrtime semantike t njjta. N t gjitha rastet n Kushtetut, ku folja MUND shpreh kuptimin deontik nuk mund t zvendsohet me foljen DUHET. N kta shembuj folja DUHET shpreh detyrim t fuqishm. Funksioni i foljeve n fjali ka lidhje t ngushta me logjikn e gjuhs.

N gjuhsin bashkkohore, teoria e valencs sht njra nga teorit themelore shum e rndsishme, e cila sht prdorur pr her t par n gjuhsi nga studiuesi frng Tenieri n veprn Elementet e sintakss strukturale.

Kt koncept, Tenieri e huazoi nga fjalori teknik i kimis, duke u nisur nga formula e ujit H2O q tregon se valenca e atomit t oksigjenit sht e dyfisht krahasuar me valencn e hidrogjenit. Q do t thot se pr t formuar nj molekul uji domosdo duhen dy atome oksigjen dhe nj atom hidrogjen (pr ndryshe nuk do t kemi prftimin e ujit). Ky koncept i prdorur me kuptim metaforik nga Tenieri gjeti zbatim edhe n gjuhsi. Kshtu, pr t ndrtuar nj fjali gramatikore t sakt, b.f. me foljen ngjaj, sht e domosdoshme q t plotsohet valenca e foljes, dmth. kjo folje krkon dy argumente (sipas Tenierit aktant), t cilve ajo u shkarkon rolet tematike (teoria theta), p.sh.: Agimi i ngjan babait t vet. Te kjo fjali kemi dy argumente: nj argument n funksion t kryefjals (subjektit) dhe nj argument t shprehur me sintagm emrore n rasn dhanore n funksion t kundrinorit t zhdrejt. N t kundrtn, fjalia e msiprme nuk do t jet gramatikore, si p.sh.: *Agimi ngjan. Kjo fjali sht jogramatikore, sepse mbetet pa u plotsuar valenca e foljes me nj sintagm emrore n funksion t kundrinorit t zhdrejt. Nga kjo analiz vihet n dukje se folja "ngjaj" sht folje dyvalente.

Gjate perdorimit ne fjali fjalet bshkohen ne grupe fjalesh .Grupi i fjaleve qe perbehet nga nje emer dhe nga percaktuesit e tij eshte grup emeror.Grupi i fjaleve qe perbehet nga nje folje dhe nga plotesuesit e tij quhet grup foljor.Duke bashkuar grupin emeror me grupin foljor perfitojme fjaline e thjeshte.

Ne fjaline Motra ime shkon ne biblioteke grupi emeror motra ime tregon personin per te cilen flitet, kjo eshte tema e fjalise. Grupi foljor shkon ne biblioteke tregon cfare thuhet per motren time, kjo eshte rema.Ne planin sintaksor motra ime eshte kryefjala dhe grupi foljor shkon ne biblioteke ehste kallezues.Kryefjala dhe kallezuesi jane funksione. Nje grup emeror mund te kete funksione te ndryshme , ai mund te jete kryefjale ose kundrinor ne fjaline;

Fjalite me nje gjymtyre kryesore te shprehur me folje ndahen ne fjali vetore dhe fjali pavetore.Fjalit vetore jane tri llojesh;fjali me vete te percaktuar, fjali me vete te papercaktuar dhe fjali me vete te pergjithsuar.

Fjali me vete te percaktuar do te quajme ato fjali qe e kane foljen ne veten e pare ose ne veten e dyte numer njejes dhe shumes.Te keto fjali mbaresat foljore dhe situata na e bejne te qarte personin qe kryen veprimin ,prandaj peremrat vetore une, ti ,ne ,ju nuk perdoren si kryefjale.

N mesin e kategorive leksike-gramatikore t gjuhs shqipe, folja sht pjes e zgjedhueshme e ligjrats, e cila gjat prdorimit t saj n fjali del me forma t ndryshme gramatikore sipas mnyrs, kohs, vets, numrit e diatezs.

Fjalia sht njsia e plot ndrtimore,kuptimore e intonaciore e formuar nga bashkimi i fjalve dhe i grupeve t fjalve sipas rregullave t gjuhes.Me an t fjaleve shprehim mendimet,ndjenjat dhe vullnetin tone.

thirrmor. Kshtu, ka fjali dftore-thirrmore, pyetse-thirrmore, nxitse-thirrmore, kurse fjalia dshiroresht shum afr fjalis thirrmore. T punojn edhe burrat n vjeljen e pambukut? Sa e bukur qenka kjotablo!- kriteri i ndrtimit

Nprmjet ksaj gjymtyre shprehet kallzuesia dhe prej saj fillojn lidhjet me gjymtyrt e tjera. Kto fjalijan t plota si nga ana kuptimore ashtu edhe nga ana gramatikore, kan kallzuesi t plot, intnacion tprfunduar dhe jan njsi normale komunikimi. Kto e pasurojn strukturn sintaksore t shqipes.

prqendrohet te veprimi e jo te vepruesi, i cili ose sht i panjohur ose sht e nevojshme t saktsohet.P.sh.: Rrfejn se dikur n kt fshat pati ardhur nj msues i shqipes. Agronin e caktuan kryeinxhinieretj.

-Foljet gjysmndihmse filloj, nis, z prdoren pr t shprehur fillimin, vazhdimin, mbarimin e veprimit t emrtuar nga folja q vjen pas dhe q sht themelorja:

Hna e bukur sapo filloi t dilte.

E mori djalin dhe nisi t`i lmonte flokt.

Ai vazhdoi t vraponte edhe m tej.

Iliri nuk pushonte s foluri.

-N tri rastet e para, folja gjysmndihmse ndiqet nga lidhorja e foljes themelore.N rastin e katrt (pushoj) folja gjysmndihmse ndiqet nga nj form e ngurosur e tipit s foluri, s ngrni etj.

-Duhet pasur kujdes, kur foljet gjysmndihmse filloj, nis, z jan n t kryern e thjesht folja n lidhore q vjen pas, mund t jet n t pakryern ose n t tashmen, p.sh:

1.Ai filloi t ngjitet me kujdes npr shkmbinjt e puthitur e t mbuluar me myshqe.

2.-Ja, ja filloi t ngjitet! Po ngjitet te shkmbi.

-sht n t pakryern kur folja themelore tregon nj veprim q sht kryer para astit t ligjrimit.sht n t tashmen , kur folja themelore tregon nj veprim q vazhdon t kryhet edhe n astin e ligjrimit.

-Foljet gjysmndihmse s bashku me foljet q vijn pas formojn kallzuesin e prbr n fjali.

2Duke konsultuar faqen e par t materialit, sqarojm se: folja sht pjes e ndryshueshme e ligjrats e cila tregon nj veprim. Ktu mund t marrim disa shembuj, sikurse: kndoj, punoj, vizatoj etj.Hapi 3M pas nxnsit/s u tregohet q folja ndahet n disa koh, duke u fokusuar n foljet n kohn e pakryer. Pr t sqaruar kt pjes, konsultojm faqen e dyt t materialit t publikuar ku sqarohet se cfar jan foljet n kohn e tashme, ato n kohn e ardhme dhe ato n kohn e shkuar.Hapi

3a8082e126