Re: Qədimi Oyunlar
Oleta Blaylock
Belə ki, rəvayətə əsasən Reya yeni anadan olmuş Zevsi kahinləri kuretlərə verir. Onlardan beşi Krit adasında yerləşən İda şəhərindən Olimpiyaya gəlir. Həmin vaxt Olimpiyada artıq Kronosun şərəfinə ucaldılmış məbəd var idi. Hamını qaış yarışlarında məğlub edən Herakl cır zeytun ağacının budağı ilə mkafatlandırılır. Herakl həm də yarışları Olimpiyaya gəlmiş idiyalı qardaşların sayına grə beş ildən bir (btn illər sayılır) keirilməsinin əsasını qoyur[1]. Lakin sonra oyunların keirilməsinə son qoyulur. Oyunlar bir də e.ə. 776-ci ildə bərpa edilir[2].
Homerin İliadasında Elidanın (Olimpiya şəhərinin yerləşdiyi Peloponnes yarımadasında) sakinləri tərəfindən keirilən kvadriqaların (drd atlı dyş arabası) yarışı haqqında məlumat verilir.
Oyunlar Elidasın şahı İfit və Spartanın qanunvericisi Likurq tərəfindən bərpa edilir. İfit və Likurqun adları Olimpiyadakı Heranın məbədindəli diskin zərində həkk olunub. Beləliklə e.ə. 776-cı ildən başlayaraq hər drd ildən bir Olimpiya oyunları yenidən keirilməyə başladı. Bu Olimpiya oyunları haqqında məlumat IV əsrin əvvəlində yaşamış Kesariyalı Yevseviy tərəfindən yazılmış Xronikada verilir. Qeyd etmək lazımdır ki, XIV Olimpiya oyunlarına qədər ancaq stadiy (192 m) məsafəsinə qaışlar zrə yarışlar keirilirdi. Bu yarışlar zrə ilk qalib Elidalı Koreb olub. Sonrakı illərdə oyunlara 2 stadiyaya qaış, uzun qaış (7 stadiya), gləş, beşnvlk (pentatlon), boks, kvadriqaların (drd atlı dyş arabaları) yarışması, pankration, oğlanlar arasında (20 yaşa qədər) qaış, gləş, boks və pankration, tam dəbilqəli qaış (hoplitlərin qaışı), iki atlı dyş arabalarının yarışması, trubaalanlar və carıların yarışması, drd və bir dayalı dyş arabaların yarışması kimi idman nvləri əlavə olunur.
Oyunlarda yalnız təmiz yunanlar iştirak edə bilərdi. Barbar adlanan digər millətlər ancaq oyunları izləyə bilərdilər. İstisna romalılar n edilir. Belə ki, romalılar lkənin sahibləri kimi, zləri qaydaları məyyənləşdirə bilərdilər. Qadınlar isə, Demetranın kahinləri istisna olmaqla, yarışları he izləyədə bilməzdilər. Ancaq qanılar z dyş arabalarını oyunlara gndərəkən, qiyabi olaraq yarışlarda iştirak edə bilədrdilər. Sparta şahının bacısı Kiniska hətta Olimpiya empionu adını da qazana bilmişdir.
Oyunlar zamanı tamaşaalın sayı ox olurdu. ox adam oyunlarda istifadə edərək alış-veriş edirdi, şairlər və rəssamlar isə insanları frsətdən istifadə edərək z əsərləri ilə tanış edirdi. Oyunlar zamanı Yunanıstana bir sıra lkədən səfirlər də gndərilirdi.
Bayram beş gn davam edirdi. Bunlarda bir hissəsi yarışlar, digər hissəsi isə dini qurbankəsmə mərasimləri, ainlər və qaliblərin şərəfinə verilən ziyafətlər n ayrılırdı. Pavsaniyin dediyinə grə E.ə. 472-ci ilə qədər btn yarışlar bir gndə keirilirdi, sonra isə bayramın btn gnləri keirilməyə başladı[3].
293-c Olimpiadanın 1-ci ilində (394-c il) xristian olan btv Roma İmperiyasının sonuncu imperatoru Feodosi Olimpiya oyunlarını btpərəstlərin (paqan) oyunu kimi qadağan edir. Olimpiya oyunları bir də 1896-cı ildə bərpa edilir (daha ətraflı Olimpiya oyunları məqaləsinə bax).
14-c Olimpiya oyunlarında (E.ə. 724-c il), Yevseviyə grə, yarışlara ikili qaış (iki stadiyaya qaış) əlavə olunub. Bu idman nvndə ilk qalib Elidalı Hipen olub. Nvbəti, 15-ci oyunlarda (E.ə. 720-ci il) uzun qaış (7 stadiya) əlavə olunub. Həmin yarışlarda qalib Lakonikalı Akanf olub. Qeyd etmək lazımdır ki, Akanf həm də ikili qaış yarışlarının qalibi olub. Həmin ildən etibarən idmanılar Akanf kimi lt iştirak etməyə başladılar[5]. 18-ci Olimpiya oyunlarında (E.ə. 708-ci il) yarışlara iki yeni idman nv, gləş və beşnvlk əlavə olunur. Gləşdə ilk qalib Lakonikalı Yevribat, beşnvlkdə isə Lakonikalı Lampis olurlar.[4]
23-c Olimpiya oyunlarından (E.ə. 688-ci il) boks zrə yarışlar keirilməyə başlanılıb. Həmin il boks zrə keirilən yarışların qalibi Smirnalı Onomast olur. 25-ci oyunlar zamanı (E.ə. 680-ci il) kvadriqaların (drd atlı dyş arabaları) yarışması əlavə olunur. Bu yarışların birinci qalibi Fivdən olan Pagon olur.[4]
33-c oyunlardan başlayaraq (E.ə. 648-ci il) pankration zrə yarışlar (ilk qalib Sirakuzlu Liqdamis) və at aparların yarışları (ilk qalib Fessaliyalı Kraksil) keirilməyə başladı. E.ə. 632-ci ildə, 37-ci Olimpiya oyunlarında oğlanlar arasında (20 yaşa qədər) qaış (alib Elidalı Polinik) və gləş yarışları keirilməyə başladı. Bu gləş yarışlarında qalib olmuş lakonikalı Hipposfen sonralar 5 dəfə byklər arasında keirilən gləş yarışlarının qalibi olur. 41-ci oyunlar zamanı (E.ə. 632-ci il) oğlanlar arasında boks yarışlara əlavə olunur. Burada qalib Sibarisli Filot olur.[4]
E.ə. 520-ci ildə 65-ci Olimpiya oyunları zamanı hoplitlərin qaışı adlanan (tam dəbilqəli qaış) yarış oyunlara əlavə olunur. Bu yarışın ilk qalibi Herai şəhərindən olan Damaret olur. E.ə. 408-ci ildə 93-c Olimpiya oyunlarında iki atlı dyş arabalarının yarışları əlavə olunur. Bu yarışların qalibi Elidalı Yevaqor olur.[4]
E.ə. 396-cı ildə 96-cı oyunlarda yeni və qeyri-adi bir yarışlar əlavə olunur. Bu zaman trubaalanlar və carılar da Olimpiya olyunlarında yarışmağa baəlayırlar. Trubaalanların yarışmasında qalib Elidalı Timey, carılarn yarışmasında isə Elidalı Kratey olur. 384-c ildə 99-cu Olimpiya oyunları zamanı drd dayalı dyş arabaların yarışması əlavə edilir. Bu yarışlarda Lakonikalı Yevribat qalib gəlir.[4]
131-ci Olimpiya oyunları zamanı (E.ə. 256-cı il) bir dayalı dyş arabaların yarışması əlavə edilir. Bu yarışlarda Fessliyalı Hippokrat qalib gəlir. E.ə. 200-c ildə isə oğlanlar arasında pankration yarışları oyunlara daxil edilir. Bu yarışların qalibi İsgəndəriyyəli Fedim olur.[4]
Sonuncu tarixdə adı məlum olan Olimpiya oyunlarının qalibi İsgəndəriyyəli Heliodordur. O, E.ə. 217-ci (248-ci Olimpiada) və E.ə. 213-c (249-ci Olimpiada) illərdə stadiya qaışlarının qalibi olur. 249-cu Olimpiadadan sonra, Yevseviy, z dediyinə grə, məlumat tapa bilməyib.[4]
At yarışları Olimpiya oyunlarında yeganə idman nv idi ki, burede qadınlarda qələbə qazana bilərdi. Belə ki, qalib adını apar və ya arabaı deyil birinci atmış atın sahibi qazanırdı. Sparta şahının Kiniksa bu frsətdən istidadə edərək ilk qadın Olimpiya empionu olmuşdur.
Əvvəlcə 25-ci Olimpiya oyunlarında (E.ə. 680-ci il) kvadriqaların (drd atlı dyş arabaları) yarışması oyunlara daxil edildi. Daha sonra, 33-c Olimpiya oyunlarında (E.ə. 648-ci il) atların stndə yarışlar, 93-c Olimpiya oyunlarında isə (E.ə. 408-ci il) iki atlı dyş arabalarının yarışması oyunlara əlavə edilir. Byklərin və oğlanların yarışı kimi, burada da yarışlar yetkin atlar və dayalar arasında keirilirdi.
Kvadriqakarın yarışında iştirakılar 12 dvrə vururdular. ox vaxt arabalar aşaraq arabaınl zədələyirdilər. Qaış və ya əlbəyaxa dylərdən fərqli olaraq at yarışlarında ancaq varlı yunanlar iştirak edə bilərdilər. nki məhz atların sahibləri Olimpiya empionu adını qazana bilərdi. Kvadriqaların yarışında Makedoniyanın şahı II Filip və Roma imperatorları Olimpiya empionu adını qazana bilmişlər. Belə ki, 17-ci ildə keirilən 199-cu Olimpiadada kvadriqaların yarışmasında bu idman nvn yenidən bərpa edən qələbən imperator Tiberi Sezar qazanmışdır. 65-ci ildə isə 211-ci Olimpiya oyunlarında dyş arabalarının yarışlarında imperator Neron qələbə qazanmışdır[4].
68-ci Olimpiadada (E.ə. 508-ci il) maraqlı hadisə qeydə alınmışdır. Belə ki, Korinfli Feydolun atı aparı zərindən atmış ancaq btn məsafəni dzgn keərək, dirəyin ətrafından dnb finiş xəttindən sonra dayanmışdır və qələbə qazanmışdır[3].
96-cı Olimpiya oyunları zamanı (E.ə. 396-cı il) Olimpiadaya trubaalanların və carıların da yarışması əlavə olunur. Bu, qədim yunanlara grə idmanla estetik həzzin birləşməsinin məntiqi nəticəsi idi[9]. Məlumdur ki, Olimpiya oyunları zamanı şairlər z şerlərini oxuyur, rəssamlar əkdiyi şəkilləri gstərirdilər. Oyunlar bitəndən sonra isə heykəltəraşlar qaliblərin heykəllərini ucaldırdılar, şairlər isə onların şərəfinə enkomiy adlanan mahnılar bəstələyirdilər[10].
Yarışları izləyən və qaliblərə mkafat təqdim edən hakimlər ellanodon adlanırdılar. Onlar yerli yunanlardan pşk atma yolu ilə təyin edilirdi və btn bayramın gedişinə nəzarət edirdilər. Ellanodiklər əvvəl iki nəfər, sonra isə onların sayı ona atmışdı. 103-c Olimpiya oyunlarından başlayarkən (E.ə. 368-ci ildən) ellanodonların sayı 12 olur. 104-c Olimpiadada onların sayı 8-ə qədər azalır. Nəhayət, 108-ci Olimpiya oyunlarından Pavsaniyin dvrnə qədər hakimlərin sayı 10 nəfər olur. Onlar tnd qırmızı rəngdə paltar geyinirdilər və stadionda xsusi yer tuturdular. Ellanodonlar başda aditarx olan alitaylarda ibarət polis dəstəsinə rəhbərlik edirdilər.
Tamaşaıların qarşısında ıxış etməzdən əvvəl oyunlarda iştirak etmək istəyən hər kəs Zevsin heykəli qarşısında and iərək ellanodonlara sbut etməliydilər ki, onlar yarışlardan qabaq 10 ay ərzində məşq edirdilər. İştirak etmək istəyənlərin ataları, qardaşları və məşqiləri and iməliyilər ki, onlar he bir cinayətdə gnahkar olmayacaqlar. Yarışlara 30 gn qalmış btn iştirak etmək istəyənlər Olimpiya gimnaziyasında ellenodonların qarşısında z məharətlərini gstərməliydilər.
59fb9ae87f