toán tài chính là 1 môn không thể thiếu cho dân ktế.ai chưa học thì thiệt thòi lắm
specialguy
LÃI SUẤT (INTEREST RATE)
Mục tiêu của chương:
Giá trị của tiền tệ theo thời gian là một khái niệm cơ bản trong tài
chính. Một khoản tiền được gửi vào ngân hàng hôm nay, sau một thời
gian sau sẽ tạo nên một số tiền tích luỹ cao hơn số tiền bỏ ra ban
đầu. Sự thay đổi số lượng tiền sau một thời gian nào đó biểu hiện giá
trị theo thời gian của đồng tiền. Ý nghĩa của tiền phải được xem xét
trên hai khía cạnh: số lượng và thời gian.
Giá trị của đồng tiền theo thời gian được biểu hiện qua lợi tức và tỷ
suất lợi tức (lãi suất). Các khái niệm cơ bản này sẽ được trình bày
trong chương 1 bên cạnh hai phương thức tính lợi tức (lãi đơn, lãi
kép), các loại lãi suất (lãi suất hiệu dụng, lãi suất chiết khấu, lãi
suất danh nghĩa). Ngoài ra, sinh viên sẽ biết cách xác định giá trị
của một khoản vốn tại một thời điểm nhất định (vốn hoá, hiện tại hoá)
sau khi học xong chương này.
Số tiết: 6 tiết
Tiết 1, 2, 3:
1.1. Lợi tức (interest) và tỷ suất lợi tức (lãi suất –
interest rate)
1.1.1. Lợi tức
Lợi tức là một khái niệm được xem xét dưới hai góc độ khác nhau: góc
độ của người cho vay và của người đi vay.
• Ở góc độ người cho vay hay nhà đầu tư vốn, lợi tức
là số tiền tăng thêm trên số vốn đầu tư ban đầu trong một khoảng thời
gian nhất định. Khi nhà đầu tư đem đầu tư một khoản vốn, nhà đầu tư sẽ
thu được một giá trị trong tương lai lớn hơn giá trị đã bỏ ra ban đầu
và khoản chênh lệch này được gọi là lợi tức.
• Ở góc độ người đi vay hay người sử dụng vốn, lợi
tức là số tiền mà người đi vay phải trả cho người cho vay (là người
chủ sở hữu vốn) để được sử dụng vốn trong một thời gian nhất định.
Trong thời gian cho vay, người cho vay có thể gặp phải những rủi ro
như: người vay không trả lãi hoặc không hoàn trả vốn vay. Những rủi ro
này sẽ ảnh hưởng đến mức lợi tức mà người cho vay dự kiến trong tương
lai.
Khoản tiền đi vay (hay bỏ ra để cho vay) ban đầu gọi là vốn gốc. Số
tiền nhận được từ khoản vốn gốc sau một khoản thời gian nhất định gọi
là giá trị tích luỹ.
1.1.2. Tỷ suất lợi tức (lãi suất)
Tỷ suất lợi tức (lãi suất) là tỷ số giữa lợi tức thu được
(phải trả) so với vốn đầu tư (vốn vay) trong một đơn vị thời gian.
Đơn vị thời gian là năm (trừ trường hợp cụ thể khác)
1.2. Lãi suất hiệu dụng (effective interest rate)
Giả sử ta đầu tư một khoản tiền ban đầu là 1 VND và mong muốn nhận
được một khoản tiền sau khoảng thời gian t là a(t). Ở đây, ta mặc định
đơn vị của t là năm (trừ các trường hợp cụ thể khác). Hàm số a(t) được
gọi là hàm vốn hoá (function of capitalization). Hàm vốn hoá có thể có
các dạng sau:
- a(t) = 1 + i.t (i>0)
- a(t) = (1 + i)t (i>0)
Trong đó, i là lã i suất.
Ta có thể rút ra 3 đặc điểm về hàm vốn hoá như sau:
- a(0) = 1
- a(t) là một hàm đồng biến
- a(t) là một hàm liên tục nếu lợi tức tăng liên tục
Về mặt toán học, a(t) có thể là hàm nghịch biến. Tuy nhiên, trường
hợp này hiếm xảy ra trên thực tế. Có một số tình huống, hàm a(t) không
liên tục mà liên tục trong từng đoạn. Ví dụ :
- a(t) = (1+i.[t])
- a(t) = (1+i)[t]
Trong đó : [t] là phần nguyên của t (ví dụ [1.75]=1)
Giả sử vốn gốc đầu tư ban đầu là k, k>0. Chúng ta sẽ mong muốn giá
trị tích luỹ từ khoảng đầu tư ban đầu này sau t kỳ là A(t). Hàm A(t)
này sẽ được gọi là hàm tích lũy vốn. Ta có : A(t) = k.a(t) với các đặc
điểm sau :
- A(0) = k
- A(t) là hàm đồng biến
- A(t) là một hàm liên tục nếu lợi tức tăng liên
tục
Khi đó, lợi tức của kỳ thứ n sẽ là :
In = A(n) – A(n-1)
Trong đó, A(n) và A(n-1) lần lượt là các giá trị tích luỹ vốn sau n và
(n – 1) kỳ. Do đó, sự chênh lệch giữa hai giá trị này chính là lợi tức
của kỳ thứ n.
Lãi suất hiệu dụng của kỳ thứ n, ký hiệu là in, chính là tỷ số giữa
khoản lợi tức thu được trong kỳ thứ n và số vốn tích luỹ vào đầu kỳ
thứ n :
(1)
Trong đó, n là số nguyên và > 1.
Lãi suất hiệu dụng cũng có thể viết theo hàm vốn hoá như sau :
(2)
Ví dụ:
Lãi suất hiệu dụng của kỳ thứ 1, i1, sẽ là :
hay (vì a(0) = 1)
=> a(1) = 1 + i1
Nói các khác, i1 là lợi tức mà 1VND bỏ ra đầu tư vào đầu kỳ thứ nhất
mang lại vào cuối kỳ thứ nhất (lợi tức trả vào cuối kỳ).
Ghi chú :
- Khái niệm « lãi suất hiệu dụng » được sử dụng nhằm phân biệt với lãi
suất danh nghĩa (sẽ được trình bày ở phần sau). Trong trường hợp lãi
suất hiệu dụng, lợi tức được trả một lần trong một kỳ. Ngược lại,
trong trường hợp lãi suất danh nghĩa, lợi tức có thể được trả nhiều
lần trong một kỳ.
- Ở đây, lợi tức được trả vào cuối mỗi kỳ. Trường hợp lợi tức được trả
vào đầu kỳ sẽ được trình bày ở phần sau. Khi đó, lãi suất sử dụng được
gọi là lãi suất chiết khấu.
- Vốn gốc đầu tư là hằng số trong suốt giai đoạn đầu tư, không thêm
vào cũng như không rút ra.
- Lãi suất hiệu dụng thường được trình bày ở dạng thập phân.
Từ phương trình (1), ta sẽ có :
A(n) = A(n-1) + in.A(n-1) = (1+in).A(n-1)
Do đó:
A(1) = A(0) + i1.A(0) = (1+i1).A(0)
A(2) = A(1) + i2.A(1) = (1+i2).A(1) = (1+i2).(1+i1).A(0)
…
A(n) = A(n-1) + in.A(n-1) = (1+in).A(n-1) = (1+in)… (1+i2).
(1+i1).A(0)
Ví dụ:
Một khoản vốn gốc là 1.000.000 VND được đầu tư trong 3 năm. Lãi suất
hiệu dụng của năm đầu tiên là 7,5%, năm thứ hai là 7% và của năm thứ
ba là 6,5%. Giá trị tích luỹ vào cuối năm thứ ba sẽ là bao nhiêu?
Giải:
A(3) = (1+i3).(1+i2).(1+i1).A(0) = (1+7,5%).(1+7%).(1+6,5%).1000000
= 1.225.016 VND
1.3. Lãi đơn (Simple Interest) và lãi kép (Composed Interest)
Trong phần này sẽ trình hai trường hợp điển hình của hàm vốn hoá:
trường hợp lãi đơn và trường hợp lãi kép.
1.3.1. Lãi đơn (Simple Interest)
Phương thức tính lãi theo lãi đơn là phương thức tính toán mà tiền
lãi sau mỗi kỳ không được nhập vào vốn để tính lãi cho kỳ sau. Tiền
lãi của mỗi kỳ đều được tính theo vốn gốc ban đầu và đều bằng nhau.
Giả sử một khoản vốn gốc đầu tư ban đầu là 1VND và mỗi kỳ thu được
một khoản lợi tức không đổi là i (ở đây lưu ý giá trị không đổi là lợi
tức, không phải là lãi suất hiệu dụng). Do đó, đối với hàm vốn hoá, ta
sẽ có:
a(1) = 1 + i
a(2) = 1 + i + i = 1 + i.2
…
a(t) = 1+ i.t
với t N
Trước đây, ta đã định nghĩa hàm vốn hoá với t là một số nguyên dương.
Tuy nhiên, hàm vốn hoá vẫn có thể định nghĩa với mọi số thực t 0. Khi
đó, hàm vốn hoá trong trường hợp lãi đơn là:
a(t) = 1+ i.t (t 0) (3)
i được gọi là lãi suất đơn.
Hàm tích lũy vốn trong trường hợp này sẽ là:
A(t) = k.a(t) = k(1+ i.t) (4)
Lợi tức của mỗi kỳ là:
I = k.i (5)
Trong đó: k là vốn đầu tư ban đầu, i là lãi suất đơn
Ghi chú:
Trong trường hợp lãi đơn, lãi suất hiệu dụng của kỳ thứ n sẽ được
tính theo công thức sau:
(6)
=> n càng tăng, lãi suất hiệu dụng in càng giảm.
Ví dụ:
Một khoản vốn gốc là 5.000.000VND được đầu tư trong 3 năm với lãi
suất đơn là 7%. Giá trị tích luỹ của khoản vốn này vào cuối năm thứ 3
là bao nhiêu?
A(3) = k(1+ i.3) = 5.000.000 (1+0,07x3) = 6.050.000 VND
Chú ý: Lãi đơn chủ yếu được dùng cho các đầu tư ngắn hạn.
Trong một số trường hợp, thời gian đầu tư được tính chính xác theo
ngày (ví dụ: A gửi một số tiền vào ngân hàng vào ngày 01/09/2007 với
lãi suất 9% và rút tổng giá trị tích luỹ vào ngày 13/10/2007), lợi tức
được tính theo công thức sau:
(7)
Trong đó: n: thời gian đầu tư
N: số ngày trong năm
n, N được xác định như sau:
- Cách 1: Tính số ngày chính xác của đầu tư và quy ước mỗi năm là
365 ngày.
- Cách 2: Quy ước mỗi năm 360 ngày và mỗi tháng 30 ngày.
- Cách 3: Tính số ngày chính xác của đầu tư và quy ước mỗi năm
là 360 ngày.
Trong một số trường hợp cụ thể, có thể tính số ngày chính xác của
đầu tư và quy định số ngày của mỗi năm là 365 đối với năm thường và
366 đối với năm nhuận.
Ví dụ:
Vào ngày 08/03/2006, Hoà gửi vào ngân hàng 40.000.000 VND với lãi
suất đơn là 8% và rút tiền ra vào ngày 11/09/2006. Tính lợi tức Hoà
thu được theo 3 phương pháp trên.
- Cách 1: Số ngày gửi tiền từ 08/03/2006 đến 11/09/2006 sẽ là: 187
ngày.
- Cách 2: Số ngày gửi tiền từ 08/03/2006 đến 11/09/2006 sẽ là: 183
ngày.
- Cách 3: Số ngày gửi tiền từ 08/03/2006 đến
11/09/2006 sẽ là: 187 ngày.
1.3.2. Lãi kép (Composed Interest)
Phương thức tính theo lãi kép là phương thức tính toán mà tiền lãi
sau mỗi kỳ được nhập vào vốn để đầu tư tiếp và sinh lãi cho kỳ sau.
Thông thường, đối với các giao dịch tài chính, lãi suất được sử dụng
là lãi kép.
Giả sử vốn gốc đầu tư ban đầu là 1VND. Hàm vốn hoá của kỳ thứ nhất sẽ
là:
a(1) = 1 + i
a(2) = 1 + i + i + i²
1: vốn gốc ban đầu
i thứ nhất: lợi tức sinh ra trong kỳ thứ nhất của vốn gốc 1VND
i thứ hai: lợi tức sinh ra trong kỳ thứ hai của vốn gốc 1VND
i²: lợi tức sinh ra trong kỳ thứ hai từ khoản lợi tức i của kỳ thứ
nhất
Có thể viết cách khác:
a(2) = (1+i) + (1+i).i
(1+i): giá trị tích luỹ vào đầu kỳ thứ 2 (cuối kỳ thứ 1)
(1+i).i: lợi tức sinh ra trong kỳ thứ 2 từ giá trị tích lũy (1+i) vào
đầu kỳ thứ 2
a(2) = (1+i)²
Tương tự:
a(3) = (1+i)² + (1+i)².i
(1+i)²: giá trị tích luỹ vào đầu kỳ thứ 3 (cuối kỳ thứ 2)
(1+i)².i: lợi tức sinh ra trong kỳ thứ 3 từ (1+i)²
a(3) = (1+i)3
Tương tự, ta sẽ rút ra được hàm vốn hoá là:
a(t) = (1+i)t với t là một số nguyên dương
Đây chính là phương thức tính lãi theo lãi kép. Ở đây, hàm vốn hoá
được định nghĩa với mọi số t nguyên dương. Tuy nhiên, hàm vốn hoá vẫn
có thể định nghĩa với t 0 với giả thiết là hàm vốn hoá là hàm liên tục
và lợi tức thu được từ khoản vốn gốc 1VND đầu tư ban đầu tại thời điểm
t+s (t,s 0) là tổng của lợi tức thu được từ 1VND ban đầu tại thời
điểm t và lợi tức thu từ giá trị tích luỹ tại thời điểm t trong khoảng
thời gian s. Với giả thiết này, hàm vốn hoá trong trường hợp lãi kép
sẽ là :
a(t) = (1+i)t với t 0 (8)
i : lãi suất kép
Ghi chú:
Trong trường hợp lãi kép, lãi suất hiệu dụng của kỳ thứ n sẽ được
tính theo công thức sau:
in = i (9)
Lãi suất hiệu dụng không thay đổi và bằng với lãi suất kép.
Hàm tích lũy vốn trong trường hợp lãi kép là:
A(t) = k.a(t) = k(1+ i)t (10)
Lợi tức của kỳ thứ n là:
In = A(n) – A(n-1) = k(1+ i)t - k(1+ i)t-1 = k(1+ i)t-1.i
In = k(1+ i)t-1.i (11)
Trong đó: k là vốn đầu tư ban đầu, i là lãi suất kép
Ví dụ:
Một khoản vốn gốc là 5.000.000VND được đầu tư trong 3 năm với lãi
suất kép là 7%. Giá trị tích luỹ của khoản vốn này vào cuối năm thứ 3
là bao nhiêu?
Giải:
A(3) = k(1+ i)3 = 5.000.000 (1+0,07)3 = 6.125.215 VND
1.3.3. So sánh lãi đơn và lãi kép
Lãi đơn Lãi kép
Hàm vốn hoá a(t)đ = 1+ i.t a(t)k = (1+i)t
Hàm tích luỹ A(t)đ = k.a(t)đ = k(1+ i.t) A(t)k = k.a(t)k = k(1+ i)t
Lợi tức của kỳ thứ n Inđ = k.i Ink = k(1+ i)t-1.i
Lãi suất hiệu dụng của kỳ thứ n
ink = i
Trong đó : t 0
i : lãi suất
k : vốn gốc
Riêng đối với hàm tích luỹ và lợi tức thu được của lỳ n, ta có bảng
sau :
Giá trị tích luỹ đến cuối kỳ t Tổng lợi tức đạt được đến cuối kỳ t
t = 1 A(t)đ = A(t)k Itđ =Itk
t < 1 A(t)đ > A(t)k Itđ >Itk
t > 1 A(t)đ < A(t)k Itđ <Itk
Đồ thị:
Ở đây, ta giả định mặc nhiên là i>0. Nếu cho vay (đầu tư) trong thời
gian < 1 kỳ, nên tính theo phương pháp lãi đơn. Ngược lại, nếu thời
gian cho vay (đầu tư) 1, nên tính theo phương pháp lãi kép.
Ví dụ:
Một người đầu tư vốn gốc ban đầu là 200 triệu đồng với lãi suất là 9%/
năm. Tính giá trị tích luỹ người đó đạt được theo hai phương pháp lãi
đơn và lãi kép nếu thời gian đầu tư là:
1. 1 năm.
2. 9 tháng.
3. 5 năm.
Giải :
k = 200.000.000 đồng.
i = 9%/năm.
Ta có bảng sau:
Thời gian đầu tư Giá trị tích luỹ đạt được theo lãi đơn
A(t)đ = k(1+ i.t) Giá trị tích luỹ đạt được theo lãi kép
A(t)k = k(1+ i)t
t = 1 năm A(t)đ = 200(1+9%) = 218 triệu
Itđ = 18 triệu A(t)k =
200(1+9%)1 = 218 triệu
Itk = 18 triệu
t = 9 tháng
A(t)đ = 200(1+9%.9/12) = 213,5 triệu
Itđ = 13,5
triệu A(t)k= 200(1+9%)9/12 = 213,353 triệu
Itk = 13,353 triệu
t = 5 năm A(t)đ = 200(1+5.9%) = 290 triệu
Itđ = 90 triệu A(t)k =
200(1+9%)5 = 307,725 triệu
Itk = 107,725 triệu
Ghi chú :
Trong một số trường hợp, hàm tích luỹ kết hợp cả hai tình huống : đối
với phần nguyên của t, ta sử dụng hàm tích luỹ của lãi kép, và phần lẻ
của t, ta sử dụng hàm tích luỹ vốn của lãi đơn.
a(t) = (1+i)[t].[1+(t – [t]).i] (12)
A(t) = k.a(t) (13)
Trong đó : [t] là phần nguyên của t.
Tiết 4, 5, 6
1.4. Vốn hoá (capitalization) và hiện tại hoá (actualisation)
1.4.1. Vốn hoá (capitalization)
Ví dụ :
Ông A đầu tư một khoản tiền ban đầu là 3.000.000 đồng. Trong 3 năm
đầu tiên, khoản đầu tư này mang lại cho ông một lãi suất kép là 7%/
năm. Cuối năm thứ 3, ông A lại tái đầu tư toàn bộ giá trị tích luỹ đạt
được trong vòng 4 năm, mỗi năm đạt lãi suất kép là 8%. Hỏi giá trị
tích lũy ông A có được vào cuối năm thứ 7 là bao nhiêu ?
Giải :
A(3) = k.(1+i1)3 = 3.000.000 x (1+7%)3 = 3.675.129 VND
A(7) = A(3).(1+i2)4 = 3.675.129 x (1+8%)4 = 4.999.972 VND
Đây là trường hợp vốn hoá, nghĩa là xác định giá trị của vốn sau một
khoảng thời gian.
1.4.2. Hiện tại hoá (actualization)
Bây giờ, chúng ta sẽ giới thiệu khái niệm ngược lại, khái niệm hiện
tại hoá, nghĩa là xác định giá trị hiện tại của một khoản vốn trong
tuơng lai. Nói cách khác, hiện tại hoá là việc xác định khoản vốn gốc
cần đầu tư để đến một thời điểm t, sẽ nhận được giá trị tích luỹ mong
muốn.
Giả sử ta mong muốn đạt được giá trị tích luỹ là 1VND sau một kỳ đầu
tư với lãi suất là i. Khoản vốn phải bỏ ra đầu tư ban đầu sẽ là :
Để có giá trị tích luỹ là 1VND sau t kỳ, vốn gốc đầu tư ban đầu phải
là :
(14)
Trong đó : a(t) là hàm vốn hoá
a(t)-1 là hàm hiện tại hoá
Vốn gốc đầu tư ban đầu để đạt giá trị tích luỹ là k sau k kỳ là :
A(t)-1 gọi là giá trị hiện tại của A(t).
Như vậy :
Nếu dùng phương pháp lãi đơn : (15)
Nếu dùng phương pháp lãi kép : (16)
Ví dụ:
Một người gửi vào ngân hàng một khoản tiền theo lãi kép với lãi suất
7,8%/năm. Sau 3 năm 9 tháng thu được 50 triệu đồng. Tính giá trị của
số tiền gửi ban đầu.
Giải:
i = 7,8%/năm.
t = 3 năm 9 tháng = 3,75.
A(t) = 50.000.000 đồng.
1.5. Lãi suất chiết khấu hiệu dụng (effective rate of discount)
1.5.1. Lãi suất chiết khấu hiệu dụng
Lãi suất chiết khấu hiệu dụng của kỳ thứ nhất, ký hiệu là d1 là tỷ số
giữa lợi tức thu được trong kỳ này và giá trị tích luỹ cuối kỳ thứ
nhất.
(17)
Có thể viết công thức tính d1 theo hàm vốn hoá như sau :
(18)
hay a(1) = (1-d1)-1 vì a(0) = 1
Lãi suất chiết khấu hiệu dụng của kỳ n, dn, là :
(19)
Lãi suất chiết khấu hiệu dụng được sử dụng trong các giao dịch tài
chính có lợi tức được trả trước.
Ví dụ :
Ông A cho ông B vay một khoản tiền là 10.000.000 VND trong vòng 1
năm, trả lãi trước, với lãi suất chiết khấu hiệu dụng là 7%.
Khoản lãi ông B phải trả : 10.000.000 x 7% = 700.000 VND
Ông A đưa ông B : 10.000.000 – 700.000 = 9.300.000 VND và nhận lại số
tiền 10.000.000 VND vào cuối năm.
Ta có :
A(n - 1) = (1 – dn).A(n)
A(n - 2) = (1 – dn-1).A(n - 1) = (1 – dn-1).(1 – dn).A(n)
…
A(0) = (1 – d1)…(1 – dn-1).(1 – dn).A(n)
Từ công thức này, ta có thể tính vốn gốc A(0) hoặc giá trị tích luỹ
A(n) theo lãi suất chiết khấu hiệu dụng.
1.5.2. Mối quan hệ giữa lãi suất hiệu dụng và lãi suất chiết khấu
hiệu dụng của 1 kỳ
Giả sử ta cho vay 1VND với lãi suất chiết khấu hiệu dụng là d trong
một kỳ. Như vậy, ta sẽ đưa cho người vay một khoản tiền là (1 – d) VND
và nhận được 1 VND vào cuối kỳ. Khoản lãi người vay phải trả là d VND,
vốn gốc cho vay ban đầu là 1 – d. Do đó, lãi suất hiệu dụng tương ứng
với lãi suất chiết khấu hiệu dụng sẽ là:
(20)
Ta cũng sẽ có:
(21)
Ví dụ:
1. a. Nếu lãi suất chiết khấu hiệu dụng là 7%, lãi suất hiệu dụng
tương ứng:
b. Nếu lãi suất hiệu dụng là 8%, lãi suất chiết khấu hiệu dụng tương
ứng:
2. Ông A muốn mua một căn hộ với giá là 3 tỷ VND. Người bán đề nghị 2
lựa chọn: hoặc ông trả 3 tỷ sau 1 năm hoặc ông trả tiền ngay và được
hưởng chiết khấu là 15%. Nếu lãi suất hiệu dụng trên thị trường tài
chính hiện nay là 12%/năm, phương thức thanh toán nào sẽ có lợi cho
ông A hơn và lãi suất thị trường là bao nhiêu để hai sự lựa chọn này
giống nhau?
Giải:
Nếu lãi suất hiệu dụng trên thị trường là 12%/năm, giá trị của khoản
tiền 3 tỷ VND trả sau 1 năm vào thời điểm bán là:
Nói cách khác, nếu ta gửi vào ngân hàng 2.678.571.429 VND với lãi
suất là 12% thì sau một năm, ông A sẽ có đủ 3 tỷ VND để trả tiền cho
người bán. Do đó, giá trị của căn hộ vào thời điểm mua theo lựa chọn
đầu tiên là 2.678.571.429 VND.
Giá trị của căn hộ theo lựa chọn thứ hai là:
3.000.000.000 x (1 – 15%) = 2.500.000.000 VND
So sánh hai phương thức thanh toán, ta thấy lựa chọn thứ hai có lợi
hơn cho ông A.
Gọi i(%/năm) là lãi suất hiệu dụng trên thị trường tài chính để hai
sự lựa chọn này như nhau. Khi đó, giá trị của căn hộ tại thời điểm mua
theo hai phương thức thanh toán là như nhau:
i = 17,65%
Ở đây, ta có thể tính i theo công thức:
Ta vừa xem xét chiết khấu cho 1 kỳ. Trong trường hợp nhiều kỳ, cũng
giống như lợi tức, có 2 tình huống xảy ra: chiết khấu đơn và chiết
khấu kép.
1.5.3. Chiết khấu đơn
Đối với chiết khấu đơn, ta sẽ giả thiết là các khoản tiền chiết khấu
của mỗi kỳ đều bằng nhau và bằng d. Như vậy, vốn gốc ban đầu phải là
(1 – dt) VND để đạt được giá trị tích luỹ là 1 VND sau t kỳ . Ta sẽ
có:
a(t)-1 = (1 – d.t) với 0 t < d-1 (22)
với 0 t < d-1
với 0 t < d-1 (23)
i : lãi suất đơn tương ứng.
d : lãi suất chiết khấu hiệu dụng đơn
1.5.4. Chiết khấu kép
Đối với chiết khấu kép, ta giả thiết lãi suất chiết khấu hiệu dụng
của các kỳ không đổi là d. Để có giá trị tích luỹ là 1VND sau 1 kỳ,
vốn gốc ban đầu là (1 – d) VND. Để có giá trị tích luỹ là 1VND sau 2
kỳ, giá trị tích luỹ đến cuối kỳ thứ nhất phải là (1 – d) VND. Và để
có giá trị tích luỹ là (1 – d) VND ở cuối kỳ 1, vốn gốc đầu kỳ 1 phải
là (1 – d).(1 – d) = (1 – d)². Như vậy, muốn đạt giá trị tích luỹ là 1
VND sau 2 kỳ, vốn gốc ban đầu là (1 - d)². Tương tự, muốn đạt giá trị
tích luỹ là 1 VND sau t kỳ, vốn gốc ban đầu là (1 - d)t.
Ta có:
a(t)-1 = (1 - d)t với 0 t (24)
= (1 - d)t với 0 t
với 0 t (25)
t ở đây có thể không phải là một số nguyên.
Ví dụ :
Ông B hứa trả ông A khoản tiền là 40.000.000 sau 3 năm. Nếu lãi suất
chiết khấu hiệu dụng kép là 6%/năm, số tiền mà ông A đưa cho ông B là
bao nhiêu ? Số tiền đó sẽ là bao nhiêu nếu đây là lãi suất hiệu dụng
đơn.
Giải :
Nếu là lãi suất hiệu dụng kép :
= (1 - 6%) 3 x 40.000.000 = 33.223.360 VND
Nếu là lãi suất hiệu dụng đơn :
= (1 - 6%.3) x 40.000.000 = 32.800.000 VND
1.6. Lãi suất danh nghĩa
Cho đến bây giờ, chúng ta chỉ xem xét các tình huống trong đó lợi tức
được trả một lần trong kỳ (hay còn gọi là vốn hóa một lần trong kỳ).
Lãi suất được dùng là lãi suất hiệu dụng. Ngoài ra, còn có một khái
niệm khác là lãi suất danh nghĩa. Đối với trường hợp này, lợi tức sẽ
được vốn hoá nhiều lần trong một kỳ. Ví dụ, lợi tức trả mỗi tháng, mỗi
qúy hoặc mỗi nửa năm.
Nếu lợi tức được trả m lần trong một kỳ, m > 1, và lãi suất của mỗi
kỳ nhỏ trong m kỳ nhỏ này là i(m)/m thì lãi suất danh nghĩa ở đây là
i(m) (%/kỳ). Lợi tức được vốn hoá vào cuối mỗi kỳ nhỏ m.
Ký hiệu i(m) có nghĩa là lãi suất danh nghĩa trong đó lợi tức được
vốn hoá m lần trong 1 kỳ.
Ví dụ :
Nếu lãi suất i(12) = 9%, lợi tức sẽ được vốn hoá 12 lần/năm, một
tháng một lần và lãi suất sử dụng cho mỗi tháng sẽ là : . Nếu một
khoản vốn gốc ban đầu là 10.000.000 được đầu tư với lãi suất danh
nghĩa là 9%, vốn hoá hàng tháng, nghĩa là i(12) = 9%. Giá trị tích luỹ
của khoản vốn này vào cuối năm thứ 1 sẽ là :
Lúc này, lãi suất hiệu dụng là sẽ là :
Một cách tổng quát, lãi suất hiệu dụng i tương đương với lãi suất
i(m) sẽ xác định được từ giá trị tích luỹ sau một kỳ từ khoản vốn ban
đầu là 1VND theo lãi suất i và i(m).
(26)
Từ phương trình này ta có thể tính được lãi suất hiệu dụng i tương
đương với lãi suất danh nghĩa i(m) và ngược lại :
(27)